Adhyaya 3: The Dharmapakshis’ Past-Life Curse and Indra’s Test of Truthfulness

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे चटकॊत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः । तृतीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अहन्यहनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसाऽ तथा गुप्त्या च पोषणम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्वितीयोऽध्यायः ‘चटकप्रादुर्भावः’ नाम समाप्तः। अथ तृतीयोऽध्याय आरभ्यते। मार्कण्डेय उवाच—अह्न्यह्नि हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, स तेषां मुनिवरः अन्नं पायसं च दत्त्वा पोषणं चकार; रक्षणेन सावधानगुप्त्या च तान् धारयामास।

Verse 2

मासमात्रेण जग्मुस्ते भानोः स्यन्दनवर्त्मनि । कौतूहलविलोलाक्षैर्दृष्टा मुनिकुमारकैः ॥

मासमात्रेण ते सूर्यरथमार्गेण जग्मुः; कुतूहलचञ्चलनेत्रैः कुमारमुनिभिः ते दृष्टाः।

Verse 3

दृष्ट्वा महीं सनगरां साम्भोनिधिसरिद्वराम् । रथचक्रप्रमाणां ते पुनराश्रममागताः ॥

ते नगरैः सह पृथिवीं सागरवरनदीभिश्च विभूषितां दृष्ट्वा, रथचक्रप्रमाणेन इव तां परिमाय, पुनराश्रमं प्रत्यागच्छन्।

Verse 4

श्रमक्लान्तान्तरात्मानो महात्मानो वियोनिजाः । ज्ञानञ्च प्रकटिभूतं तत्र तेषां प्रभावतः ॥

अन्तः श्रान्ता अपि परिश्रमात्, ते महात्मानः अयोनिजाः स्वतेजसा तत्र प्रकटितज्ञानाः अभवन्।

Verse 5

ऋषेः शिष्यानुकम्पार्थं वदतो धर्मनिश्चयम् । कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे चरणावभ्यवावदयन् ॥

ऋषिः शिष्येषु करुणया धर्मे निश्चयं व्याचक्षाणः, ते सर्वे तं प्रदक्षिणीकृत्य सादरं प्रणिपत्य पादयोः नमस्कृतवन्तः।

Verse 6

ऊचुश्च मरणाद्घोरान्मोक्षिताः स्मस्त्वया मुने । आवास-भक्ष्य-पयसां त्वं नो दाता पिता गुरुः ॥

ऊचुः—भगवन्, त्वया वयं घोरमृत्योः परित्राताः। त्वमेव अस्माकं शरणदः, अन्नदः, क्षीरदश्च; अस्माकं पिताऽसि गुरुरपि।

Verse 7

गर्भस्थानां मृता माता पित्रा नैवापि पालिताः । त्वया नो जीवितं दत्तं शिशवो येन रक्षिताः ॥

अस्माकं गर्भस्थानां माता मृता, पिता च न पालयामास। त्वयैव अस्मभ्यं जीवनं दत्तं, त्वयैव वयं शिशवः परिरक्षिताः।

Verse 8

क्षितावक्षततेजास्त्वं कृमीणामिव शुष्यताम् । गजघण्टां समुत्पाट्य कृतवान् दुःखरेचनम् ॥

तव वीर्यं कृमिवत् शुष्यदिव क्षीयते विनश्यति। गजघण्टां छित्त्वा त्वया दुःखदः शोधनप्रकोपः कृतः।

Verse 9

कथं वर्धेयुरबलाः खस्थान् द्रक्ष्याम्यहं कदा । कदा भूमेर् द्रुमं प्राप्तान् द्रक्ष्ये वृक्षान्तरं गतान् ॥

कथं नु दीनाः प्रवर्धेरन्? कदा खलु खचरान् पश्येयम्? कदा भूमेः वृक्षान् प्राप्तान्, अन्यवृक्षं गतान् च तान् पश्येयम्?

Verse 10

कदा मे सहजा कान्तिः पांशुना नाशमेष्यति । एषां पक्षानिलोत्थेन मत्समीपविचारिणाम् ॥

कदा मे सहजतेजः पांसुभिः न विनश्येत—एतेषां समीपचारिणां पक्षपवनोत्थितैः पांसुभिः?

Verse 11

इति चिन्तयता तात भवता प्रतिपालिताः । ते साम्प्रतं प्रवृद्धाः स्मः प्रबुद्धाः करवाम किम् ॥

एवं चिन्तयतः ते, प्रिय महर्षे, वयं त्वया रक्षिताः। इदानीं वयं प्रवृद्धाः प्रबुद्धाश्च; किं नु वयं प्रतिकर्तुं, अथवा किं कर्तव्यमिदानीम्?

Verse 12

इत्यृषिर्वचनं तेषां श्रुत्वा संस्कारवत् स्फुटम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैः सह पुत्रेण शृङ्गिणा ॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा—स्फुटं सुसंस्कृतं सुसंहतं च—सर्वैः शिष्यैः परिवृतः, पुत्रेण शृङ्गिणा सह, स मुनिः प्रस्थितवान्।

Verse 13

कौतूहलपरो भूत्वा रोमाञ्चपटसंवृतः । उवाच तत्त्वतो ब्रूत प्रवृत्तेः कारणं गिरः ॥

कौतूहलपूर्णः, रोमाञ्चच्छादनाङ्गः, स उवाच—यथातथ्यं सत्यं च ब्रूहि; अस्य प्रवृत्तेः कर्मणः कारणं किम्?

Verse 14

कस्य शापादियं प्राप्ता भवद्भिर्विक्रिया परा । रूपस्य वचसश्चैव तन्मे वक्तुमिहार्हथ ॥

कस्य शापेन त्वं रूपवाक्ययोः एतादृशं अद्भुतं विकारं प्राप्तवान्? तत् अत्र मे यथावत् कथयितुं अर्हसि।

Verse 15

पक्षिण ऊचुः विपुलस्वानिति ख्यातः प्रागासीन्मुनिसत्तमः । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सुकृषस्तुम्बुरुस्तथा ॥

पक्षिण ऊचुः—पूर्वं विपुलस्वान इति प्रसिद्धो महर्षिरासीत्। तस्य द्वौ पुत्रौ—सुकृषश्चैव तुम्बुरुश्च।

Verse 16

सुकृषस्य वयं पुत्राश्चत्वारः संयतात्मनः । तस्यर्षेर्विनयाचारभक्तिनम्राः सदैव हि ॥

वयं तस्य नियमिनः सुकृषस्य चत्वारः पुत्राः। वयं हि सदा भक्त्या विनताः, तेन ऋषिणा उपदिष्टे शीलव्रते प्रतिष्ठिताश्च।

Verse 17

तपश्चरणसक्तस्य शास्यमानेन्द्रियस्य च । यथाभिमतमस्माभिस्तदा तस्योपपादितम् ॥

तस्य तपोऽभ्यासरतस्य, इन्द्रियाणि निगृह्णतः, वयं तदा यथेष्टं तस्य कामं यथावत् साधयामास्म।

Verse 18

समित्पुष्पादिकं सर्वं यच्चैवाभ्यवहारिकम् । एवं तत्राथ वसतां तस्यास्माकञ्च कानने ॥

समिधः पुष्पाणि चादीनि, यच्च नित्योपभोग्यं आवश्यकं च—तत् सर्वं लभ्यते। एवं तस्मिन् वने तस्य च अस्माकं च तत्र निवसताम्…

Verse 19

आजगाम महावर्ष्मा भग्नपक्षो जरान्वितः । आताम्रनेत्रः स्रस्तात्मा पक्षी भूत्वा सुरेश्वरः ॥

ततः स देवाधिपः शक्रः पक्षिरूपं समास्थितः तत्राजगाम महाकायः भग्नपक्षः जराभिभूतः । ताम्रारुणेक्षणः खिन्नमनाः शिथिलचेष्टितः ॥

Verse 20

सत्यशौचक्षमाचारमतीवोदारमानसम् । जिज्ञासुस्तं ऋषिश्रेष्ठमस्मच्छापभवाय च ॥

स सत्यवादी शुचिर्धीरः क्षान्तशीलः सुसत्त्ववान् । उदारार्यमनाः शुद्धो जिज्ञासुस्तानृषीश्वरान् उपागमत् शापमोक्षार्थमेव च ॥

Verse 21

पक्ष्युवाच द्विजेन्द्र मां क्षुधाविष्टं परित्रातुमिहार्हसि । भक्षणार्थो महाभाग गतिर्भव ममातुला ॥

पक्ष्युवाच—भो द्विजश्रेष्ठ मां त्राहि क्षुधार्तं ह्यत्र संस्थितम् । भव मेऽनुपमं शरणं भाग्यवन् अन्नलाभायापि ॥

Verse 22

विन्ध्यस्य शिखरे तिष्ठन् पत्रिपत्रेरितेन वै । पतितोऽस्मि महाभाग श्वसनेनातिरंहसा ॥

विन्ध्यशैलशिखरे तिष्ठन् पक्षपातसमाहतः । वातवेगेन महता पतितोऽहं शुभानन ॥

Verse 23

सोऽहं मोहसमाविष्टो भूमौ सप्ताहमस्मृतिः । स्थितस्तत्राष्टमेनाह्ना चेतनां प्राप्तवानहम् ॥

एवं मोहाभिभूतः सन् स्मृतिहीनोऽहं भूतले । सप्ताहं शयितोऽभूवं तत्र स्थित्वा पुनः अष्टमेऽहनि चेतनाम् अवाप्नुवम् ॥

Verse 24

प्राप्तचेताḥ क्षुधाविष्टो भवन्तं शरणं गतः । भक्ष्यार्थो विगतानन्दो दूयमानेन चेतसा ॥

संज्ञां प्राप्य क्षुधार्तोऽहं त्वां शरणं समुपागतः। अन्नार्थी हर्षहीनश्च दैन्यदाहेन दह्यते मनः॥

Verse 25

तत् कुरुष्वामलमते मत्त्राणायाचलां मतिम् । प्रयच्छ भक्ष्यं विप्रर्षे प्राणयात्राक्षमं मम ॥

तस्मात् त्वं निर्मलप्रज्ञ निश्चयं कृत्वा पालय माम्। देहधारणमात्रार्थं देहयात्रानुकूलकम् अन्नं देहि द्विजर्षभ॥

Verse 26

स एवमुक्तः प्रोवाच तमिन्द्रं पक्षिरूपिणम् । प्राणसन्धारणार्थाय दास्ये भक्ष्यं तवेप्सितम् ॥

एवं संबोधितः स तु पक्षिरूपधरेन्द्रं प्रति उवाच। प्राणधारणहेतोस्ते यदिष्टं तदहं दास्ये॥

Verse 27

इत्युक्त्वा पुनरप्येनमपृच्छत् स द्विजोत्तमः । आहारः कस्तवार्थाय उपकल्प्यो भवेन्मया । स चाऽह नरमांसॆन तृप्तिर्भवति मे परा ॥

इत्युक्त्वा स द्विजश्रेष्ठः पुनः पप्रच्छ तं वरम्। किं तेऽर्थे पचनीयम् इति; स चोवाच—नरमांसैः परा तृप्तिः॥

Verse 28

ऋषिरुवाच कौमारं ते व्यतिक्रान्तमतितं यौवनञ्च ते । वयसः परिणामस्ते वर्तते नूनमण्डज ॥

ऋषिरुवाच—अतीतं ते शैशवं च यौवनं च गतं ध्रुवम्। अण्डज, वयसः पाकः संप्राप्तोऽद्य तव ध्रुवम्॥

Verse 29

यस्मिन्नराणां सर्वेषामशेषेच्छा निवर्तते । स कस्माद्वृद्धभावेऽपि सुनृशंसात्मको भवान् ॥

यस्मिन् सर्वेषां नराणां सर्वशेषकामाः सम्यगुपशाम्यन्ति—तर्हि त्वं जरेऽपि कुतः सर्वथा क्रूरस्वभावः?

Verse 30

क्व मानुषस्य पिशितं क्व वयश्चरमं तव । सर्वथा दुष्टभावानां प्रशमो नोपपद्यते ॥

क्व मानुषं मांसं क्व च तेऽन्त्यावस्था? सर्वथा दुष्टस्वभावानां शमनं न खलु जायते।

Verse 31

अथवा किं मयैतॆन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम् । प्रतिश्रुत्य सदा देयमिति नो भावितं मनः ॥

अथवा किं मया एतदुक्तेन? अस्माकं मनो न शिक्षितं यत् प्रतिज्ञाय नित्यं दातव्यमिति।

Verse 32

इत्युक्त्वा तं स विप्रेन्द्रस्तथेति कृतनिश्चयः । शीघ्रमस्मान् समाहूय गुणतोऽनुप्रशस्य च ॥

इत्युक्त्वा तं प्रति स विप्रवरः कृतनिश्चयमानसः प्रत्युवाच—“एवमस्तु” इति। ततः शीघ्रं अस्मानाहूय तस्य गुणाननुरूपं स्तुत्वा च, अग्रे प्रस्थितवान्।

Verse 33

उवाच क्षुब्धहृदयो मुनिर्वाक्यं सुनिष्ठुरम् । विनयावनतान् सर्वान् भक्तियुक्तान् कृताञ्जलीन् ॥

ऋषिः क्षोभितहृदयः परमकठोराणि वाक्यान्यब्रवीत्—ते सर्वेऽपि नम्रतया नताः, भक्ताः, अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः।

Verse 34

कृतात्मानो द्विजश्रेष्ठा ऋणैर्युक्ता मया सह । जातं श्रेष्ठमपत्यं वो यूयं मम यथा द्विजाः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! त्वं जितेन्द्रियः; मया सह च ऋणबन्धेन बद्धोऽसि। तव कुलाय महत् सन्तानं जातम्—हे ब्राह्मणाः, यूयं मम स्वपुत्रा इव।

Verse 35

गुरुः पूज्यो यदि मतो भवतां परमोऽथ पिता । ततः कुरुत मे वाक्यं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥

यदि त्वं गुरुमर्चनीयमिति मन्यसे, पितरं च परमं पूज्यमिति, तर्हि मम वचनं निष्कपटचित्तेन समाचर।

Verse 36

तद्वाक्यसमकालञ्च प्रोक्तमस्माभिरादृतैः । यद्वक्ष्यति भवान्स्तद्वै कृतमेवावधार्यताम् ॥

तासु वाचासु प्रोक्तासु तदैव वयमपि सादरं प्रत्यवोचाम। यत् त्वं वक्ष्यसि, तत् निश्चयेन विद्धि सिद्धमेव।

Verse 37

ऋषिरुवाच मामेष शरणं प्राप्तो विहगः क्षुत्तृषान्वितः । युष्मन्मांसॆन येनास्य क्षणं तृप्तिर्भवेत् वै ॥

ऋषिरुवाच—एष पक्षी मम शरणमागतः, क्षुत्तृषार्तः। तव मांसात् खलु क्षणमात्रं तस्य तृप्तिर्भवेत्।

Verse 38

तृष्णाक्षयञ्च रक्तेन तथा शीघ्नं विधीयताम् । ततो वयं प्रव्यथिताः प्रकम्पोद्भूतसाध्वसाः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य नैतत् कुर्मेति चाब्रुवन् ॥

“रुधिरेणापि तृष्णाशमनं शीघ्रं क्रियताम्” इति श्रुत्वा वयं सुदुःखिताः कम्पिताः, भयसमुद्भूतवेपथुना। “हा हा” इति रुदन्तः ऊचुः—“नैतत् करिष्यामः।”

Verse 39

कथं परशरीरस्य हेतोर्देहं स्वकं बुधः । विनाशयेद् घातयेद्वा यथा ह्यात्मा तथा सुतः ॥

कथं हि बुद्धिमान् परस्य देहहेतोः स्वदेहं नाशयेत् वा नाशयितुं कारयेत्? पुत्रो हि स्वात्मवत् स्मृतः।

Verse 40

पितृदेवमनुष्याणां यान्युक्तानि ऋणानि वै । तान्यपाकुरुते पुत्रो न शरीरप्रदः सुतः ॥

पितृदेवमनुष्येषु ये ऋणानि विधीयन्ते, तानि यो निर्वहति स एव पुत्रः; न तु केवलं देहदः।

Verse 41

तस्मान्नैतत् करिष्यामो नीचीर्‍णं यत् पुरातनैः । जीवन् भद्राण्यवाप्नोति जीवन् पुण्यं करोति च ॥

तस्मादेतन्न करिष्यामो यदधमं यच्च न प्राचीनैः समाचरितम्। जीवन्नेव शुभान् भोगान् लभते, जीवन्नेव च पुण्यं करोति।

Verse 42

मृतस्य देहनाशश्च धर्माद्युपरतिस्तथा । आत्मानं सर्वतो रक्ष्यमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥

मृते देहो विनश्यति, तथा धर्मादयश्च निवर्तन्ते। तस्मात् सर्वथा स्वात्मानं रक्षेत् इति धर्मविदो जनाः प्राहुः।

Verse 43

इत्त्थं श्रुत्वा वचोऽस्माकं मुनिः क्रोधादिव ज्वलन् । प्रोवाच पुनरप्यस्मान् निर्दहन्निव लोचनैः ॥

एवं श्रुत्वा वचोऽस्माकं मुनिः क्रोधदीप्त इव, पुनरेवाब्रवीदस्मान् नेत्रैः सन्तापयन्निव।

Verse 44

प्रतिज्ञातं वचो मह्यं यस्मान्नैतत् करिष्यथ । तस्मान्मच्छापनिर्दग्धास्तिर्यग्योनौ प्रयास्यथ ॥

यतो मया दत्तं प्रतिज्ञां त्वं न निर्वर्तयसि, तस्मात् मम शापदग्धः त्वं अमानुषयोनिं गमिष्यसि, तिर्यग्योनौ जन्म लप्स्यसे।

Verse 45

एवमुक्त्वा तदा सोऽस्मास्तं विहङ्गमथाब्रवीत् । अन्त्येष्टिमात्मनः कृत्वा शास्त्रतश्चोर्ध्वदेहिकम् ॥

इत्युक्त्वा स तदा तं पक्षिणं प्रत्युवाच—“स्वस्य अन्त्येष्टिं कृत्वा, शास्त्रानुसारतः ऊर्ध्वदेहिककर्माणि च सम्यक् अनुष्ठाय…”

Verse 46

भक्षयस्व सुविश्रब्धौ मामत्र द्विजसत्तम । आहारीकृतमेतत्ते मया देहमिहात्मनः ॥

अत्रैव मां निःशङ्कं भक्षय, हे द्विजश्रेष्ठ; तव हितार्थं मया स्वदेह एव अन्नरूपेण कृतः।

Verse 47

एतावदेव विप्रस्य ब्राह्मणत्वं प्रचक्ष्यते । यावत् पतगजात्यग्र्य स्वसत्यपरिपालनम् ॥

एतदेव विप्रस्य ब्राह्मण्यं निगद्यते, हे पक्षिश्रेष्ठ—स्वसत्यस्य रक्षणं निष्ठया च पालनम्।

Verse 48

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिस्तत् पुण्यं प्राप्यते महत् । कर्मणान्येन वा विप्रैर्यत् सत्यपरिपालनात् ॥

न तावत् महत् पुण्यं दक्षिणायुक्तैः यज्ञैः, नान्यैर्वा ब्राह्मणकृतैः कर्मभिः, यावत् सत्यधारणनिष्ठया लभ्यते।

Verse 49

इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा सोऽन्तर्विस्मयनिर्भरः । प्रत्युवाच मुनिं शक्रः पक्षिरूपधरस्तदा ॥

ऋषेर्वचनं श्रुत्वा सः अन्तः विस्मयसमाकुलः मुनिं प्रत्युवाच। तदा शक्रः पक्षिरूपं धृत्वा स्थितः।

Verse 50

योगमास्थाय विप्रेन्द्र त्यजेदं स्वं कलेवरम् । जीवज्जन्तुं हि विप्रेन्द्र न भक्षामि कदाचन ॥

भो ब्राह्मणश्रेष्ठ, योगनियमं प्रविश्य अहमेवैतत् शरीरं त्यक्ष्यामि; भो ब्राह्मणश्रेष्ठ, अहं कदापि जीवभूतं प्राणिनं न भक्षयामि।

Verse 51

तस्मैतद्वचनं श्रुत्वा योगयुक्तोऽभवन्मुनिः । तं तस्य निश्चयं ज्ञात्वा शक्रोऽप्याह स्वदेहभृत् ॥

तद्वाक्यं श्रुत्वा मुनिः योगे दृढनिश्चयोऽभवत्। शक्रोऽपि तस्य संकल्पदृढतां ज्ञात्वा देहवानेव तमुवाच।

Verse 52

भो भो विप्रेन्द्र बुध्यस्व बुद्ध्या बोध्यं बुधात्मक । जिज्ञासार्थं मयायं ते अपराधः कृतोऽनघ ॥

‘भो ब्राह्मणश्रेष्ठ, प्रबुध्यस्व; ज्ञेयं बुद्ध्या ज्ञातव्यम्, ज्ञानस्वभाव। जिज्ञासार्थं मया त्वयि निरपराधेऽपराधः कृतः।’

Verse 53

तत् क्षमस्वामलमते का चेच्छा क्रियतां तव । पालनात् सत्यवाक्यस्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥

तस्मात् हे विमलमते, क्षमस्व। यत् किञ्चिद् इच्छसि तत् क्रियताम्। सत्यवचनपालनात् तव मयि परमा प्रीतिः।

Verse 54

अद्यप्रभृति ते ज्ञानमैन्द्रं प्रादुर्भविष्यति । तपस्यथ तथा धर्मे न ते विघ्नो भविष्यति ॥

अद्यप्रभृति ते इन्द्रसदृशी दिव्या प्रज्ञा प्रादुर्भविष्यति। तपः कुरु धर्मे च प्रतिष्ठस्व; तव विघ्नो न भविष्यति॥

Verse 55

इत्युक्त्वा तु गते शक्रे पिता कोपसमन्वितः । प्रणम्य शिरसास्माभिरिदमुक्तो महामुनिः ॥

इत्युक्त्वा शक्रे गते, अस्माकं पिता क्रोधसमाविष्टः शिरो नत्वा; ततो महर्षिः अस्माभिरिदं वाक्यमभाष्यत॥

Verse 56

बिभ्यतां मरणात् तात त्वमस्माकं महामते । क्षन्तुमर्हसि दीनानां जीवितप्रियता हि नः ॥

वयं मृत्योर्भीताः, प्रिय! महात्मन्, दीनानस्मान् क्षन्तुमर्हसि; प्राणाः खलु अस्माकं प्रियाः॥

Verse 57

त्वगस्थिमांससङ्घाते पूयशोणितपूरिते । कर्तव्या न रति॒र्यत्र तत्रास्माकमियं रतिः ॥

चर्मास्थिमांससङ्घाते पूयशोणितपूरिते। यत्र न रमणीयं स्यात् तत्रैवास्माकं रतिः॥

Verse 58

श्रूयतां च महाभाग यथा लोको विमुह्यति । कामक्रोधादिभिर्दोषैरवशः प्रबलारिभिः ॥

शृणु, आर्य, यथा लोको मोहितो भवति—कामक्रोधादिभिः शत्रुवत् प्रबलैर्दोषैः पराभूतः परवशश्च॥

Verse 59

प्रज्ञाप्राकारसंयुक्तमस्थिस्थूणं परं महत् । चर्मभित्तिमहारोधं मांसशोणितलेपनम् ॥

अत्यन्तं महदिदं शरीरं बुद्धिदुर्गसमन्वितम्। अस्थिस्तम्भसमायुक्तं त्वग्भित्तिसमलङ्कृतम्॥ मांसशोणितलेपेन लिप्तं महति वेष्टने॥

Verse 60

नवद्वारं महायामं सर्वतः स्नायु वेष्टितम् । नृपश्च पुरुषस्तत्र चेतनावानवस्थितः ॥

नवद्वारपुरं दीर्घं महदेतत्समन्ततः। स्नायुबन्धैः परीतं तु तत्रान्तः पुरुषो नृपः॥ चेतनायुक्त आत्मा सन् निवसत्यविचलः सदा॥

Verse 61

मन्त्रिणौ तस्य बुद्धिश्च मनश्चैव विरोधिनौ । यतेते वैरनाशाय तावुभावितरेतरम् ॥

तस्यामात्यौ द्वौ बुद्धिमनसी परस्परविरोधिनौ। वैरनाशाय यत्नेन प्रवृत्तौ तौ पुनः पुनः॥ अन्योन्यं वैरवृद्धिं तु चक्रतुः स्वयमेव हि॥

Verse 62

नृपस्य तस्य चत्वारो नाशमिच्छन्ति विद्विषः । कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहश्चान्यस्तथा रिपुः ॥

तस्य राज्ञश्चतुर्वैराः विनाशाय समुत्थिताः। कामः क्रोधो लोभमोहो ह्यन्योन्यं शत्रवः स्मृताः॥

Verse 63

यदा तु स नृपस्तानि द्वाराण्यावृत्य तिष्ठति । सदा सुस्थबलश्चैव निरातङ्कश्च जायते ॥

यदा तु स नृपो द्वारान् संरक्ष्य विनिवर्त्य च। स्वस्थानं समुपाश्रित्य तदा नित्यं बलान्वितः॥ आरोग्यवान् भवेत्सोऽपि निर्भयो विघ्नवर्जितः॥

Verse 64

जातानुरागो भवति शत्रुभिर्नाभिभूयते ।

स्नेहः (मैत्र्यं वा आसक्तिः) जायते, न च शत्रुभिरभिभूयते।

Verse 65

यदा तु सर्वद्वाराणि विवृतानि स मुञ्चति । रागो नाम तदा शत्रुर्नेत्रादिद्वारमृच्छति ॥

यदा तु सर्वाणि इन्द्रियद्वाराणि विवृतानि तिष्ठन्ति, तदा ‘आसक्तिः’ इति शत्रुः चक्षुषो द्वारेण अन्यैश्च इन्द्रियद्वारैः प्रविशति।

Verse 66

सर्वव्यापी महायामः पञ्चद्वारप्रवेशनः । तस्यानुमार्गं विशति तद्वै घोरं रिपुत्रयम् ॥

सर्वव्यापी तत्त्वं महत् प्रवाहं पञ्चद्वारैः प्रविशति; तस्य पथमनुसरन् एव घोरः शत्रुत्रयः प्रविशति।

Verse 67

प्रविश्याथ स वै तत्र द्वारैरिन्द्रियसंज्ञकैः । रागः शंश्लेषमायाति मनसा च सहैतरैः ॥

ततः स देही इन्द्रियनामकद्वारैः तत्र प्रविशति; रागः च मनसा सह अन्यैः करणैः विषयैः संस्पृश्यते।

Verse 68

इन्द्रियाणि मनश्चैव वशे कृत्वा दुरासदः । द्वाराणि च वशे कृत्वा प्राकारं नाशयत्यथ ॥

इन्द्रियाणि मनश्च वशीकृत्य—यद्यपि स शत्रुः दुरासदः—ततः स द्वाराणि वशं नयति, अनन्तरं च प्राकारं (रक्षाभित्तिं) विनाशयति।

Verse 69

मनस्तस्याश्रितं दृष्ट्वा बुद्धिर्नश्यति तत्क्षणात् । अमात्यरहितस्तत्र पौरवर्गोज्झितस्तथा ॥

एवं निश्चलचित्तं तं दृष्ट्वा तस्य तत्क्षणादेव विवेकः प्रणश्यति। तत्रैव स मन्त्रिविहीनो भवति, तथा नगरजनसमूहेनापि परित्यज्यते॥

Verse 70

रिपुभिर्लब्धविवरः स नृपो नाशमृच्छति । एवं रागस्तथा मोहः लोभः क्रोधस्तथैव च ॥

यस्य राज्ञो रिपवोऽवकाशं लभन्ते स विनश्यति। तथैव रागो मोहश्च लोभः क्रोधश्च चित्तेऽवकाशं लभमाना विनाशाय भवन्ति॥

Verse 71

प्रवर्तन्ते दुरात्मानो मनुष्यस्मृतिनाशकाः । रागात्तु क्रोधः प्रभवति क्रोधाल्लोभोऽभिजायते ॥

दुष्टचित्ताः प्रजायन्ते धर्मस्मृतिविनाशकाः। रागात् क्रोधः प्रसूयते क्रोधाल्लोभः प्रजायते॥

Verse 72

लोभाद्भवति संमोहः संमोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥

लोभान्मोहः समुत्पन्नो मोहात् स्मृतिविभ्रमः। स्मृतिभ्रंशाद् विवेकस्य नाशो विवेकनाशतः क्षयः॥

Verse 73

एवं प्रणष्टबुद्धीनां रागलोभानुवर्तिनाम् । जीविते च सलोभानां प्रसादं कुरु सत्तम ॥

एवं रागलोभानुगताः तृष्णया जीविते स्पृहयन्तो ये नष्टबुद्धयः। तेषां कृपां विधेहि, भूतश्रेष्ठ॥

Verse 74

योऽयं शापो भगवता दत्तः स न भवेत् तथा । न तामसीं गतिं कष्टां व्रजेम मुनिसत्तम ॥

भगवतः पूज्यस्य प्रदत्तः शापोऽयं तथा न प्रवर्तताम्; वयं च घोरां तामसीं दैवगतिं न याम—हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 75

यन्मयोक्तं न तन्मिथ्या भविष्यति कदाचन । न मे वागनृतं प्राह यावदद्येति पुत्रकाः ॥

मया यदुक्तं तद् कदाचिदपि न मिथ्या भविष्यति। अद्य यावत्, हे बालकाः, मम वाणी नानृतं जगाद।

Verse 76

दैवमात्रं परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । अकार्यं कारितो येन बलादहमचिन्तितम् ॥

दैवमेव परं मन्ये; धिक् वृथा मानुषं प्रयत्नम्। तेनैव हि मम बलात् कर्तुं कारितं कर्माचिन्त्यं यन्न कर्तव्यम्।

Verse 77

यस्माच्च युष्माभिरहं प्रणिपत्य प्रसादितः । तस्मात् तिर्यक्त्वमापन्नाः परं ज्ञानमवाप्स्यथ ॥

यतो यूयं मां प्रणम्य तेन तुष्टं कृतवन्तः; तस्मात्—पशुभावं पतिता अपि—परमां विद्यां प्राप्स्यथ।

Verse 78

ज्ञानदर्शितमार्गाश्च निर्धूतक्लेशकॢमषाः । मत्प्रसादादसन्दिग्धाः परां सिद्धिमवाप्स्यथ ॥

तथा च सत्यज्ञानमार्गदर्शिताः, क्लेशमलापगता मम प्रसादात्; निःसन्देहा यूयं परां सिद्धिं प्राप्स्यथ।

Verse 79

एवं शप्ताः स्म भगवन् पित्रा दैववशात् पुरा । ततः कालेन महता योन्यन्तरमुपागताः ॥

एवं भगवन् वयं पूर्वं पित्रा दैवबलात् शप्ताः। ततः चिरकालातिक्रमात् पुनरन्ययोनिṃ प्राप्ताः (अन्यजन्मावस्थां जग्मुः)।

Verse 80

जाताश्च रणमध्ये वै भवता परिपालिताः । वयमित्थं द्विजश्रेष्ठ खगत्वं समुपागताः । नास्त्यसाविह संसारे यो न दिष्टेन बाध्यते ॥

रणमध्ये जाताः स्म वयं त्वया एव परिरक्षिताः। एवं द्विजश्रेष्ठ, वयं पक्षिभावं प्राप्ताः। अस्मिन् संसारलोके दैवपीडितो न कश्चनास्ति।

Verse 81

मार्कण्डेय उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा शमीको भगवान् मुनिः । प्रत्युवाच महाभागः समीपस्थायिनो द्विजान् ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं तेषां वचनं श्रुत्वा स पूज्यः शमीकऋषिः महात्मा समीपस्थेभ्यः द्विजेभ्यः प्रत्युवाच।

Verse 82

पूर्वमेव मया प्रोक्तं भवतां सन्निधाविदम् । सामान्यपक्षिणो नैते केऽप्येते द्विजसत्तमाः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥

अहं हि पूर्वमेव युष्माकं सन्निधौ उक्तवान्—नैते साधारणाः पक्षिणः, हे द्विजश्रेष्ठ। एते केचन अद्भुतसत्त्वाः, ये रणेष्वपि पञ्चत्वं न प्राप्ताः, अतिमानुषेण।

Verse 83

ततः प्रीतिमता तेन तेऽनुज्ञाता महात्मना । जग्मुः शिखरिणां श्रेष्ठं विन्ध्यं द्रुमलतायुतम् ॥

ततः तेन महात्मना प्रसन्नेनानुज्ञाताः ते प्रस्थिताः, विन्ध्यं जग्मुः—गिरिवरं वृक्षलतासम्पूर्णम्।

Verse 84

यावदद्य स्थितास्तस्मिन्नचले धर्मपक्षिणः । तपः स्वाध्यायनिरताः समाधौ कृतनिश्चयाः ॥

अद्यापि तस्मिन् गिरौ धर्मपक्षिणः पक्षिणो वसन्ति—तपःस्वाध्यायनिरताः समाधिनिश्चयेन दृढाः।

Verse 85

इति मुनिवरलब्धसत्क्रियास्ते मुनितनया विहगत्‍वमभ्युपेताः । गिरिवरगहनेऽतिपुण्यतोये यतमनसो निवसन्ति विन्ध्यपृष्ठे ॥

ततः श्रेष्ठमुनिभ्यः सत्कारातिथ्यं प्राप्य ते मुनिपुत्राः पक्षित्वं प्रतिपेदिरे। संयतमनो विन्ध्यस्य शैलपार्श्वेषु वसन्ति, परमपुण्यसलिलयुक्ते रम्ये गिरिकानने।