Adhyaya 7: Harishchandra Tested by Vishvamitra: The Gift of the Kingdom and the Pandava Curse-Backstory

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे बलदेवब्रह्महत्यानाम षष्ठोऽध्यायः । सप्तमोऽध्यायः । धर्मपक्षिण ऊचुः— हरिश्चन्द्र इति राजर्षिरासीत्त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘बलदेवब्रह्महत्याप्रकरणं’ नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तमोऽध्याय आरभ्यते। धर्मपक्षिण ऊचुः—पुरा त्रेतायां युगे हरिश्चन्द्रो नाम राजर्षिरासीद्, धर्मात्मा पृथिवीपालः, यस्य कीर्तिः शुभा दीप्तिमती बभौ।

Verse 2

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे ॥

तस्मिन् नृपतौ राज्यं कुर्वति न कदाचन दुर्भिक्षं न व्याधयः, न चाकालमृत्यवो जनानां; नगरवासिनोऽपि अधर्मे न प्रवृत्तिम् अकरोत्।

Verse 3

बभूवुर्न ततोन्मत्ताः धनवीर्यतपोमदैः । नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः ॥

तदा न कश्चिद् धनबलतपःप्रभावमदेन उन्मत्तोऽभवत्; न च काचिद् योवनं प्राप्यापूर्वं प्रसूतिम् अकरोत्।

Verse 4

स कदाचिन्महाबाहुररण्येऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत् त्रायस्वेति च योषिताम् ॥

कदाचित् स महाबाहुः वने मृगमनुसरन् स्त्रीणां “त्राहि त्राहि” इति क्रन्दनशब्दं पुनः पुनः शुश्राव।

Verse 5

स विहाय मृगं राजा मा भैषीरित्यभाषत । मयि शासति दुर्मेधाः कोऽयमन्यायवृत्तिमान् ॥

मृगं परित्यज्य स राजा “मा भैष्ट” इत्युवाच; ततः “मम राज्ये सति कोऽयं मूढो यः अन्यायं करोति” इति चाब्रवीत्।

Verse 6

तत्क्रन्दितानुसारī च सर्वारम्भविघातकृत् । एकस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत् ॥

तस्मिन् क्रन्दनेऽनुगतः कश्चिद् सर्वकार्यविघ्नकर्ता आसीत्; क्षणेनैव घोरः विघ्नराट् तदुपायं मनसि चकार।

Verse 7

विश्वामित्रोऽयमतुलं तप आस्थाय वीर्यवान् । प्रागसिद्धाभवादीनां विद्याः साध्यति व्रती ॥

स महाबलः विश्वामित्रोऽतुलतपसा समुपेतः दृढव्रतः, पूर्वसिद्ध्यादिसम्बद्धविद्याः सिद्धयश्च साधयितुं प्रववृते।

Verse 8

साध्यमानाः क्षमामौनचित्तसंयमिनामुना । ता वै भयार्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्यमिदं मया ॥

एवं तेन मुनिना क्षान्तिमौनमनोनिग्रहपरायणेन निरुद्धाः, ते भयार्ताः प्ररुरुदुः—“कथं मया कर्मैतत् कर्तव्यम्?” इति।

Verse 9

तेजस्वी कौशिकश्वेष्ठो वयमस्य सुदुर्बलाः । क्रोशन्त्येतास्तथा भीता दुष्पारं प्रतिबाति मे ॥

“कौशिकः प्रभामयः क्रूरश्च, वयं तु तस्मात् सर्वथा दुर्बलाः। एताः स्त्रियो भीताः क्रन्दन्ति; ममायं आपदः पारं नेतुं न शक्या।”

Verse 10

अथवायं नृपः प्राप्तो मा भैरिति वदन् मुहुः । इममेव प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेप्सितम् ॥

“अथवा राजा आगतः; पुनः पुनः ‘मा भैः’ इति वदन्। अस्मिन्नेव स्थाने सद्यः प्रविश्य, यत् काम्यं तत् साधयिष्यामि।”

Verse 11

इति सञ्चिन्त्य रौद्रेण विघ्नराजेन वै ततः । तेनाविष्टो नृपः कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥

इति चिन्तयित्वा ततः क्रूरो विघ्नराजः प्रववृते; तेनाविष्टो राजा क्रोधात् इमानि वाक्यान्यब्रवीत्।

Verse 12

कोऽयं बघ्नाति वस्त्रान्ते पावकं पापकृन्नरः । बलोष्णतेजसा दीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते ॥

कोऽयं पापात्मा वस्त्रान्तेन वह्निं निरोद्धुमिच्छति, यत्राहं बलतेजसा दह्यमाना पतिसन्निधौ तिष्ठामि?

Verse 13

सो ’द्य मत्कार्मुकाक्षेप-विदीपितदिगन्तरैः । शरैर्विभिन्नसर्वाङ्गो दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति ॥

अद्य मया धनुर्मोच्यमानैर्दूरदिगन्तदीप्तैः शरैः सर्वाङ्गे विद्धः स दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति।

Verse 14

विश्वामित्रस्ततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः । क्रुद्धे चर्षिवरे तस्मिन्नेशुर्विद्याः क्षणेन ताः ॥

राजवचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः क्रुद्धोऽभवत्। तस्मिन् क्रोधदीप्ते मुनिवरे ता विद्या क्षणेनैव विनष्टाः।

Verse 15

स चापि राजा तं दृष्ट्वा विश्वामित्रं तपोनिधिम् । भीतः प्रावेपत अत्यर्थं सहसाश्वत्थपर्णवत् ॥

स राजापि विश्वामित्रं तपोनिधिं दृष्ट्वा भीतः सहसा पर्णमिवाश्वत्थस्यात्यर्थं कम्पितवान्।

Verse 16

स दुरात्मन्निति यदा मुनिस्तिष्ठेति चाब्रवीत् । ततः स राजा विनयात् प्रणिपत्याभ्यभाषत ॥

मुनिना “दुष्टात्मन्” इति चोक्ते “तिष्ठ” इति च, स राजा विनयात् प्रणम्य प्रत्युवाच।

Verse 17

भगवन्नेष धर्मो मे नापराधो मम प्रभो । न क्रोद्धुमर्हसि मुने निजधर्मरतस्य मे ॥

हे भद्रे, एष मे धर्मः; न ममापराधोऽस्ति, हे प्रभो। हे मुने, मा मयि क्रुध्याः; स्वधर्मनिरतः अहम्।

Verse 18

दातव्यं रक्षितव्यं च धर्मज्ञेन महीक्षिताः । चापं चोद्यंय योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः ॥

धर्मज्ञो राजा दानं दद्यात् प्रजाश्च पालयेत्। धनुरादाय च धर्मशास्त्रानुसारं युध्येत।

Verse 19

विश्वामित्र उवाच । दातव्यं कस्य के रक्ष्याः कैरुद्धव्यं च ते नृप । क्षिप्रमेतत् समाचक्ष्व यद्यधर्मभयं तव ॥

विश्वामित्र उवाच—हे राजन्, कस्मै दानं प्रदेयम्? के रक्ष्याः, केन च ते परित्रातव्याः? शीघ्रं मे ब्रूहि—यदि त्वमधर्मं बिभेषि।

Verse 20

हरिश्चन्द्र उवाच दातव्यं विप्रमुख्येभ्यो ये चान्ये कृशवृत्तयः । रक्ष्या भीताः सदा युद्धं कर्तव्यं परिपन्थिभिः ॥

हरिश्चन्द्र उवाच—ब्राह्मणानां वरिष्ठेभ्यः दानं देयं तथा कृशजीविभ्यश्च। भीतानां रक्षणं कार्यम्। पथिकदस्युभ्यः परशत्रुभ्यश्च सदा युद्धं प्रवर्तयेत्।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच यदि राजा भवान् सम्यग्राजधर्ममवेक्षते । निर्वेष्टुकामो विप्रोऽहं दीयतामिष्टदक्षिणा ॥

विश्वामित्र उवाच—यदि त्वं राजधर्मान् सम्यगाचरसि, तर्हि मे इष्टां यज्ञदक्षिणां प्रयच्छ। अहं ब्राह्मणो मोक्षकामः।

Verse 22

पक्षिण ऊचुः एतद्राजा वचः श्रुत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम् ॥

पक्षिण ऊचुः—एतानि वचनानि श्रुत्वा राजा हृष्टान्तःकरणः पुनर्जन्मेव प्राप्त इवाभवत्, ततः कौशिकं प्रति पुनरुवाच।

Verse 23

उच्यतां भगवन् यत्ते दातव्यमविशङ्कितम् । दत्तमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम् ॥

भद्रं ते, भगवन्, ब्रूहि किं निःशङ्कं प्रदेयम्। ‘दत्तम्’ इति यदा निश्चयः, तदैव तत् दत्तं भवति—अत्यन्तदुर्लभेऽपि वस्तुनि।

Verse 24

हिरण्यं वा सुवर्णं वा पुत्रः पत्नी कलेवरम् । प्राणा राज्यं पुरं लक्ष्मीः यदभिप्रेतमात्मनः ॥

रजतं सुवर्णं वा धनं, पुत्रो वा भार्या वा देह एव वा; प्राणाः, राज्यं, पुरं, श्रीर्वा—यद् यद् आत्मनः प्रियतमं, तत्र तस्यासक्तिर्भवति।

Verse 25

विश्वामित्र उवाच राजन् प्रतिगृहीतोऽयं यस्ते दत्तः प्रतिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं तावद् दक्षिणां राजसूयिकीम् ॥

विश्वामित्र उवाच—राजन्, त्वया यद् दत्तं तत् प्रतिगृहीतम्। अतः प्रथमं राजसूयविहितां दक्षिणां देहि।

Verse 26

राजोवाच ब्रह्मंस्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो ह्यहम् । व्रियतां द्विजशार्दूल यस्तवेष्टः प्रतिग्रहः ॥

राजोवाच—भवतः ब्राह्मणस्याहं तामपि दक्षिणां दास्यामि, यतोऽहं तवाधीनः। द्विजश्रेष्ठ, यद् यद् इच्छसि तत् प्रतिगृहाण।

Verse 27

विश्वामित्र उवाच ससागरां धरामेतां सभूभृद्ग्रामपत्तनाम् । राज्यं च सकलं वीर रथाश्वगजसङ्कुलम् ॥

विश्वामित्र उवाच—हे वीर, समुद्रपर्यन्तां सपर्वतग्रामनगरां समग्रां पृथिवीं रथाश्वगजसम्पन्नं च सर्वं राज्यं मम देहि।

Verse 28

कोष्ठागारं च कोषं च यच्चान्यद्विद्यते तव । विना भार्यां च पुत्रं च शरीरं च तवानघ ॥

तव कोशं च निधिं चैव यच्चान्यदपि विद्यते। भार्यापुत्रविवर्जितं स्वदेहविवर्जितं च, हे निर्दोष, तत्सर्वं मम देहि॥

Verse 29

धर्मं च सर्वधर्मज्ञ यो यान्तमनुगच्छति । बहुना वा किमुक्तेन सर्वमेतत् प्रदीयताम् ॥

धर्मज्ञः स यथाधर्ममनुगच्छति यः पुमान्। किं बहूक्तेन? एतत्सर्वं समग्रं प्रदीयताम्॥

Verse 30

पक्षिण ऊचुः प्रहृष्टेनैव मनसा सोऽविकारमुखो नृपः । तस्यार्षेर्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥

पक्षिण ऊचुः—तस्य राज्ञो मनः प्रहृष्टं मुखं चाविकृतं तदा। श्रुत्वा मुनेर्वचः प्राञ्जलिः प्रत्युवाच ‘तथास्तु’ इति॥

Verse 31

विश्वामित्र उवाच सर्वस्वं यदि मे दत्तं राज्यमुर्वो बलं धनम् । प्रभुत्वं कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि ॥

विश्वामित्र उवाच—यदि सर्वं मया प्राप्तं राज्यं, हे उर्व, बलं धनं च। तर्हि कस्याधिकारोऽयं, हे राजर्षे, यदा तपस्वीऽहं राज्ये प्रतिष्ठितः?

Verse 32

हरिश्चन्द्र उवाच— यस्मिन्नपि मया काले ब्राह्मण दत्ता वसुन्धरा । तस्मिन्नपि भवान् स्वामी किमुताद्य महीपतिः ॥

हरिश्चन्द्र उवाच—यदा मया भूमिर्ब्राह्मणाय दत्ता तदा अपि त्वमेवास्याः स्वामी; इदानीं तु, हे भूमिपते, कियदधिकम्।

Verse 33

विश्वामित्र उवाच यदि राजंस्त्वया दत्ता मम सर्वा वसुन्धरा । यत्र मे विषये स्वाम्यं तस्मान्निष्क्रान्तुमर्हसि ॥

विश्वामित्र उवाच—यदि, हे राजन्, त्वया सर्वा भूमिर्मह्यं दत्ता, तर्हि यत्र मम प्रभुत्वं वर्तते तस्मात् प्रदेशात् त्वं निर्गच्छ।

Verse 34

श्रोणीसूत्रादिसकलं मुक्त्वा भूषणसंग्रहम् । तरुवल्कलमाबध्य सह पत्न्या सुतेन च ॥

स श्रोणीसूत्राद्यखिलाभरणसमूहं त्यक्त्वा, भार्यया पुत्रेण च सह वल्कलवस्त्राणि बबन्ध।

Verse 35

पक्षिण ऊचुः तथेत्य चोक्त्वा कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे । स्वपत्न्या शैव्यया सार्धं बालकेनात्मजेन च ॥

पक्षिण ऊचुः—एवमस्तु। इत्युक्त्वा तथा कृत्वा, राजा शैव्यया भार्यया बालपुत्रेण च सह प्रस्थितः।

Verse 36

व्रजतः स ततो रुद्ध्वा पन्थानं प्राह तं नृपम् । क्व यास्यसीत्यदत्त्वा मे दक्षिणां राजसूयिकीम् ॥

अथ राजा प्रस्थिते सति स विप्रो मार्गं निरुध्य तमुवाच—क्व गच्छसि, राजसूयस्य दक्षिणां मह्यं न दत्त्वा?

Verse 37

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् राज्यं एतत् ते दत्तं निहतकण्टकम् । अवशिष्टम् इदं ब्रह्मन् अद्य देहत्रयं मम ॥

हरिश्चन्द्र उवाच— भगवन्, इदं राज्यं तुभ्यं प्रदत्तं, निःकण्टकं कृतम्। ब्रह्मन्, अद्य तु मम त्रिविधं शरीरमेव शेषम्।

Verse 38

विश्वामित्र उवाच तथापि खलु दातव्या त्वया मे यज्ञदक्षिणा । विशेषतो ब्राह्मणानां हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम् ॥

विश्वामित्र उवाच— एवमपि त्वया यज्ञदक्षिणा देया। विशेषतः ब्राह्मणेषु प्रतिश्रुतं दानं न दत्तं विनाशाय भवति।

Verse 39

यावत् तोषो राजसूये ब्राह्मणानां तभवेन्नृप । तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी ॥

राजन्, राजसूये या दक्षिणा देया, सा यावत् याजकब्राह्मणानां तुष्टिः सिध्यति तावत् प्रमाणेन समर्पणीया।

Verse 40

प्रतिश्रुत्य च दातव्यं योद्धव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्तास्त्वयैव प्राक् प्रतिश्रुतम् ॥

प्रतिश्रुत्य तु देयं वै, आततायिनश्च योधनीयाः। तथैव पीडिताः पालयनीयाः— एतदेव त्वया पूर्वं प्रतिज्ञातम्।

Verse 41

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् साम्प्रतं नास्ति दास्ये कालक्रमेण ते । प्रसादं कुरु विप्रर्षे सद्भावमनुचिन्त्य च ॥

हरिश्चन्द्र उवाच— भगवन्, इदानीं तव दास्ये न किञ्चित् प्रयोजनम्, कालो ह्यतिक्रान्तः। ब्रह्मर्षिश्रेष्ठ, प्रसादं कुरु, सौमनस्येन पुनर्विचारय।

Verse 42

विश्वामित्र उवाच किम्प्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप । शीघ्रमाचक्ष्व शापाग्निरन्यथा त्वां प्रदहक्ष्यति ॥

विश्वामित्र उवाच—हे नराधिप! कियत्कालं तव विलम्बस्य प्रमाणं कृत्वा त्वां प्रतीक्षे? शीघ्रं ब्रूहि; अन्यथा मम शापाग्निस्त्वां दहिष्यति।

Verse 43

हरिश्चन्द्र उवाच मासेन तव विप्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥

हरिश्चन्द्र उवाच—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! मासान्तरेऽहं प्रतिज्ञातां दक्षिणां दास्यामि। अद्य तु मे धनं नास्ति; तस्मात् दातुं मे अवकाशं दातुमर्हसि।

Verse 44

विश्वामित्र उवाच । गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय । शिवश्च तेऽध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्थिनः ॥

विश्वामित्र उवाच—गच्छ गच्छ नरश्रेष्ठ! स्वधर्मं सम्यगनुतिष्ठ। तव पन्थाः शुभो भवतु, मार्गे च ते विघ्ना न सन्तु।

Verse 45

पक्षिण ऊचुः अनुज्ञातश्च गच्छेति जगाम वसुधाधिपः । पद्भ्यामनुचितां गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया ॥

खगाः ऊचुः—“गच्छ” इत्यनुज्ञातः स भूपतिः प्रस्थितः। प्रिया चास्य भार्या, पादयात्रा न युक्ता सती, तमन्वगच्छत्।

Verse 46

तं सभार्यं नृपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात् । दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः पौराः राज्ञश्चैवानुयायिनः ॥

नगरात् निर्गच्छन्तं तं राजश्रेष्ठं भार्यापुत्रसमन्वितम्। दृष्ट्वा नगरवासिनो राजसेवकाः चोच्चैः क्रन्दितवन्तः।

Verse 47

हानाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्तिपरिपीडितान् । त्वं धर्मतत्परो राजन् पौरानुग्रहकृत् तथा ॥

हे नाथ! दुःखसन्ततपीडितान् अस्मान् किमर्थं परित्यजसि? त्वं धर्मनिष्ठो राजा, पुरवासिनां प्रति अनुग्रह-रक्षणपरश्च।

Verse 48

नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे । मुहूर्तं तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजम् ॥

हे राजर्षे! यदि त्वं धर्मधारणे तत्परः, तर्हि अस्मानपि नय। हे नृपश्रेष्ठ! क्षणमात्रं तिष्ठ—पद्मसदृशं ते मुखं पश्यामः।

Verse 49

पिबामो नेत्रभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः । यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः ॥

कदा पुनरस्य दर्शनं लभेमहि, नेत्रभृङ्गैः पिबेम च? यस्य निर्गमने राजानः पुरतः पृष्ठतश्च अनुव्रजन्ति।

Verse 50

तस्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बालकं सुतम् । यस्य भृत्याः प्रयातस्य यान्त्यग्रे कुञ्जचरस्थिताः ॥

तस्य भार्या पश्चाद् अनुगच्छति, बालकं सुतं बाहुभ्यां धृत्वा। तस्य प्रस्थितस्य पुरुषस्य सेवकाः पुरतः प्रयान्ति, गुल्मेषु वनलतासु च स्थिताः।

Verse 51

स एष पद्भ्यां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रो ’द्य गच्छति । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्‍नसम् ॥

पश्यत—अद्य हरिश्चन्द्रः राजा, राजाधिराजः, पादाभ्यां गच्छति। हा राजन्! कथं त्वं त्यजसि तव सुकुमारां—शुभ्रभ्रुवं सुन्दरत्वचं उन्नतनासिकाम्?

Verse 52

पथि पांशुपरिक्लिष्टं मुखं कीदृग्भविष्यति । तिष्ठ तिष्ठ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय ॥

पथि धूलिधूसरितं तव मुखं कथं भविष्यति? धैर्यं धैर्यं तिष्ठ, राजश्रेष्ठ; स्वधर्ममनुसर रक्ष च।

Verse 53

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षत्रियाणां विशेषतः । किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा ॥

अहिंसा परमो धर्मः, विशेषतः क्षत्रियाणाम्। प्रभो, तं धर्मं परित्यज्य भार्याभिः किं, पुत्रैः किं, धनधान्यैश्च किं?

Verse 54

सर्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव । हानाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि नः ॥

सर्वं परित्यज्य वयं तव छायेव जाताः। हा नाथ, हा महाराज, हा स्वामिन्—कस्मान्नोऽवमुञ्चसि?

Verse 55

यत्र त्वं तत्र हि वयं तत्सुखं यत्र वै भवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नृपः ॥

यत्र त्वं तत्रैव वयम्; यत्र त्वं तदेव नः सुखम्। यत्र त्वं सा पुरी; यत्र नः राजा स एव स्वर्गः।

Verse 56

इति पौरवचः श्रुत्वा राजा शोकपरिप्लुतः । अतिष्ठत स तदा मार्गे तेषामेवानुकम्पया ॥

इति पौरजनवाक्यानि श्रुत्वा राजा शोकविह्वलः। तेषामेव दयया मार्गे तदा स्थितिमकरोत्॥

Verse 57

विश्वामित्रोऽपि तं दृष्ट्वा पौरवाक्याकुलीकृतम् । रोषमर्षविवृत्ताक्षः समागम्य वचोऽब्रवीत् ॥

पौरववाक्यैः स भ्रमितं दृष्ट्वा विश्वामित्रोऽपि क्रोधासहिष्णुतया विस्तीर्णनेत्रः समीपमागत्य प्रोवाच।

Verse 58

धिक् त्वां दुष्टसमाचारम् अनृतं जिह्मभाषणम् । मम राज्यं च दत्वा यः पुनः प्राक्रष्टुम् इच्छसि ॥

धिक् त्वां दुष्टाचारं मिथ्यावादिनं वक्रभाषिणम्! दत्तं मया राज्यं त्वं पुनरपि हर्तुमिच्छसि।

Verse 59

इत्युक्तः परुषं तेन गच्छामीति सवेपथुः । ब्रुवन्नेवं ययौ शीघ्रमाकर्षन् दयितां करे ॥

एवं तेन कठोरं संबोधितः स कम्पमानोऽब्रवीत्—‘गच्छामि’ इति; तत्क्षणादेव प्रियाम् हस्तेन गृहीत्वा शीघ्रं जगाम।

Verse 60

कर्षतस्तां ततो भार्यां सुकुमारीं श्रमातुराम् । सहसा दण्डकाष्ठेन ताडयामास कौशिकः ॥

अथ सा नीयमाना—सुकुमारी भार्या श्रान्ता—कौशिकेन सहसा दण्डेन ताडिता।

Verse 61

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो महीपतिः । गच्छामीत्याह दुःखार्तो नान्यत् किञ्चिदुदाहरत् ॥

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा राजा हरिश्चन्द्रः शोकपीडितोऽब्रवीत्—‘गच्छामि’ इति; नान्यद् उवाच।

Verse 62

अथ विश्वे तदा देवाः पञ्च प्राहुः कृपालवः । विश्वामित्रः सुपापोऽयं लोकान् कान् समवाप्स्यति ॥

अथ पञ्च विश्वेदेवाः करुणया समन्विताः ऊचुः— “अयं विश्वामित्रोऽतिपापी; कान् लोकान् प्राप्स्यति?”

Verse 63

येनायां यज्वनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरॊपितः । कस्य वा श्रद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे । पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरःसरम् ॥

“केनायं यज्ञिनां श्रेष्ठः स्वराज्यात् पतितः? अथ वा कस्य पुत्रं सोमं श्रद्धया महायज्ञे शुद्धं पिबामः, मन्त्रपूर्वकं हृष्टाः प्रस्थिताः?”

Verse 64

पक्षिण ऊचुः इति तेषां वचः श्रुत्वा कौशिकोऽतिरुषान्वितः । शशाप तान् मनुष्यत्वं सर्वे यूयमवाप्स्यथ ॥

पक्षिण ऊचुः— तेषां वचनं श्रुत्वा कौशिकः क्रोधात्यन्तसमाविष्टः शशाप— “युष्माकं सर्वेषां मनुष्यत्वं भविष्यति।”

Verse 65

प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः । मानुषत्वेऽपि भवतां भवित्री नैव सन्ततिः ॥

एवं तैः प्रसादितो महर्षिः पुनरुवाच— “यद्यपि मनुष्यजन्म प्राप्स्यथ, तथापि युष्माकं सन्तानः न भविष्यति।”

Verse 66

न दारसंग्रहश्चैव भविता न च मत्सरः । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भविष्यथ सुराः पुनः ॥

“न च भार्याणां ग्रहणं सञ्चयश्च; न च ईर्ष्या भविष्यति। कामक्रोधविनिर्मुक्ता यूयं देवा भूत्वा पुनर्भविष्यथ।”

Verse 67

ततोऽवतेरुरंशैः स्वैर्देवास्ते कुरुवेश्मनि । द्रौपदीगर्भसम्भूताः पञ्च वै पाण्डुनन्दनाः ॥

ततः ते देवाः स्वस्वांशावतारैः कुरुगृहेऽवतीर्य; द्रौपद्याः गर्भसमुद्भवाः पाण्डोः पञ्च पुत्राः प्रादुर्भवन्।

Verse 68

एतस्मात् कारणात् पञ्च पाण्डवेया महारथाः । न दारसंग्रहं प्राप्ताः शापात् तस्य महामुनेः ॥

तस्मात् कारणात् पाण्डोः पुत्राः पञ्च महारणरथाः, तस्य महर्षेः शापात् विवाहग्रहणं न प्राप्नुवन्।

Verse 69

एतत्ते सर्वमाख्यातं पाण्डवेयकथाश्रयम् । प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

एतत् सर्वं पाण्डववृत्तान्ताश्रयेन ते सम्यग् व्याख्यातम्। चतुर्णां प्रश्नानां समूहोऽपि निरूपितः। किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?