Adhyaya 15: Karmic Retribution: Rebirths After Naraka and the King’s Compassion in Hell

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने यमकिङ्करसंबादो नाम चतुर्दशोऽध्यायः । पञ्चदशोऽध्यायः यमकिङ्कर उवाच । पतितात् प्रतिगृह्यार्थं खरयोनिṃ व्रजेद् द्विजः । नरकात् प्रतिमुक्तस्तु कृमिः पतितयाजकः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने ‘यमदूतसंवादो’ नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चदशोऽध्याय आरभ्यते। यमदूत उवाच—पतितात् धनं गृह्णन् ब्राह्मणो गर्दभयोनिं याति; पतितस्य यज्ञे ऋत्विजः सन् नरकात् विमुक्तो कृमिर्भवति।

Verse 2

उपाध्यायव्यलीकन्तु कृत्वा श्वा भवति द्विजः । तज्जायां मनसावाञ्छन् तद्द्रव्यञ्चाप्यसंशयम् ॥

गुरौ द्रोहं कुर्वन् ब्राह्मणः श्वा भवति। गुरुपत्नीं तथा तस्य धनं मनसा अभिध्यायन् अपि निःसन्देहं तद्वत् पतति।

Verse 3

गर्दभो जायते जन्तुः पित्रोश्चाप्यवमानकः । मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्प्रजायते ॥

पितॄन् अवमानयन् प्राणी गर्दभः जायते। मातरं पितरं च निन्दन् शारिकायां जायते।

Verse 4

भ्रातुः पत्न्यवमन्ता च कपोतत्वं प्रपद्यते । तामेव पीडयित्वा तु कच्छपत्वं प्रपद्यते ॥

यः भ्रातृभार्यां अवमानयति स कपोतत्वं प्राप्नोति; यश्च तामेव स्त्रीं हिंसति वा पीडयति स कूर्मत्वं प्राप्नोति।

Verse 5

भर्तृपिण्डमुपाश्नन् यस्तदिष्टं न निषेवते । सोऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ॥

यः पतये निर्दिष्टं पिण्डं भुङ्क्ते, स्वार्थं वा विधिविहितं न भुङ्क्ते, स मोहितः प्रेत्य कपित्वेन जायते।

Verse 6

न्यासापहर्ता नरकाद्विमुक्तो जायते कृमिः । असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति राक्षसः ॥

निक्षेपं योऽपहरति स नरकात् विमुक्तः कृमित्वेन जायते; ईर्ष्यालुः पुनर्नरकात् विमुक्तो राक्षसत्वं प्राप्नोति।

Verse 7

विश्वासहन्ता च नरो मीनयोनौ प्रजायते । धान्यं यवांस्तिलान् माषान् कुलत्थान् सर्षपांश्चणान् ॥

यो विश्वासं विनाशयति स मत्स्ययोनौ जायते; यव-तिल-माष-कलाय-सरषप-चणकादि धान्यापहारी (तस्य फलम् अग्रिमश्लोके निरूप्यते)।

Verse 8

कलायान् कलमान् मुद्गान् गोधूमानतसीस्तथा । शस्यान्यन्यानि वा हृत्वा मोहाज्जन्तुरचेतनः ॥

कलाय-शालि-मुद्ग-गोधूम-अतसी-परधान्यादीनि मोहात् अपहृत्य जडजीवत्वं प्राप्नोति; तस्य विशेषरूपं परश्लोके निर्दिश्यते।

Verse 9

सञ्जायते महावक्त्रो मूषिको बभ्रुसन्निभः । परदाराभिमर्षात्तु वृको घोरोऽभिजायते ॥

महामुखो मूषकः श्याववर्णः स जायते। परदाराभिगमनात् तु घोरः शृगालवद् वृकः पुनर्जन्म भवति॥

Verse 10

श्वा शृगालो वको गृध्रो व्याडः कङ्कस्तथा क्रमात् । भ्रातृभार्यां च दुर्बुद्धिर्यो धर्षयति पापकृत् ॥

क्रमेण श्वा शृगालो बकः गृध्रः सर्पः कङ्कश्च जायते। भ्रातृभार्याभिगामी दुष्टचित्तो दुष्कृतकर्मा एवमेव जन्मानि प्राप्नोति॥

Verse 11

पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति स चापि नरकाच्च्युतः । सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां च पापकृत् ॥

स नरकात् पतितः पापी पुंस्कोकिलत्वं प्राप्नोति। मित्रभार्यां गुरुभार्यां राजभार्यां वा योऽभिगच्छति तस्यैषा गतिः॥

Verse 12

प्रधर्षयित्वा कामात्मा शूकरो जायते नरः । यज्ञ-दान-विवाहानां विघ्रकर्त्ता भवेत् कृमिः ॥

कामवेगेन परस्त्रीं गत्वा वराहत्वं नरः प्राप्नोति। यज्ञदानविवाहान् यो निरोद्धि स कृमिर्भवति॥

Verse 13

पुनर्दात् च कन्यायाः कृमिरेवोपजायते । देवता-पितृ-विप्राणामदत्वा योऽन्नमश्नुते ॥

पुनः कन्यां ददाति यो नियमं लङ्घयन् स कृमिरेव जायते। यो देवपितृब्राह्मणेभ्यः पूर्वं न दत्त्वा अन्नं भुङ्क्ते स दोषं प्राप्नोति (इत्यर्थः)॥

Verse 14

प्रमुक्तो नरकात् सोऽपि वायसः सम्प्रजायते । ज्येष्ठं पितृसमं वापि भ्रातरं योऽवमन्यते ॥

नरकात् प्रमुक्तोऽपि स काकत्वं प्राप्नोति—यः पितृतुल्यं ज्येष्ठभ्रातरं तिरस्करोति।

Verse 15

नरकात् सोऽपि विभ्रष्टः क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । शूद्रश्च ब्राह्मणारिं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥

नरकात् पतितः स क्रौञ्चपक्षिण्या गर्भे जायते। शूद्रो ब्राह्मणीं गच्छन् कृमियोनौ जायते।

Verse 16

तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कीटको भवेत् । शूकरः कृमिको मद्गुश्चण्डालश्च प्रजायते ॥

तस्यां प्रजां जनयित्वा स काष्ठे कीटत्वं गच्छति। वराहः कृमिः मद्गुश्चैव चाण्डालश्चापि जायते।

Verse 17

अकृतज्ञोऽधमः पुंसां विमुक्तो नरकान्नरः । कृतघ्रः कृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा ॥

कृतघ्नो नराधमः स नरकात् प्रमुक्तः कृमिकीटपतङ्गश्च वृश्चिकश्चापि जायते।

Verse 18

मत्स्यस्तु वायसः कूर्मः पुक्कसो जायते ततः । अशस्त्रं पुरुषं हत्वा नरः सञ्जायते खरः ॥

ततः स मत्स्यः काकः कूर्मः पुक्कसश्च जायते। निरायुधं नरं हत्वा गर्दभत्वं प्रपद्यते।

Verse 19

कृमिः स्त्रीवधकर्त्ता च बालहन्ता च जायते । भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ॥

स्त्रीघातकः शिशुघातकश्च कीटयोनिं प्राप्नुतः। अन्नचौर्येण तु नरः मक्षिकायां जायते॥

Verse 20

तत्राप्यस्ति विशेषो वै भोजनस्य शृणुष्व तत् । हत्वान्नन्तु स मार्जारो जायते नरकाच्च्युतः ॥

अत्राप्यन्नविषये विशेषोऽस्ति, तं शृणु। पक्तान्नचौर्येण स नरकात् पतितः मार्जारो भवति॥

Verse 21

तिलपिण्याकसम्मिश्रमन्नं हृत्वा तु मूषिकः । घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्गुरजामिषम् ॥

तिलपिण्याकमिश्रान्नचौर्येण मूषको भवति। घृतचौर्येण नकुलो भवति। मद्गुमांसचौर्येण काकत्वं प्राप्नोति॥

Verse 22

मत्स्यमांसापहृत् काकः श्येनो मार्गामिषापहृत् । वीची काकस्त्वपहृते लवणे दधनि कृमिः ॥

मत्स्यमांसचौर्येण काकः, मृगमांसचौर्येण श्येनो भवति। लवणचौर्येण वीचीकाकः, दधिचौर्येण कीटः प्रजायते॥

Verse 23

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते । यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी स जायते ॥

क्षीरचौर्येण बलाकायां जायते। तैलचौर्येण तु ‘तैलपायी’ नाम्ना तैलपानपरः प्रजायते॥

Verse 24

मधु हृत्वा नरो दंशः पूपं हृत्वा पिपीलिकः । चोरयित्वा तु निष्पावान् जायते गृहगोलकः ॥

मधुहरः पुनर्दंशकीटत्वं प्राप्नोति; पूपहरः पिपीलिकायां जायते। निष्पावहरस्तु गृहगोलकयोनौ गृहवासिकृमिरूपेण सम्भवति।

Verse 25

आसवं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुयात् । अयो हृत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते ॥

आसवहरः कपिञ्जलत्वं प्राप्नोति; लोहहरस्तु पापात्मा काकयोनौ जायते।

Verse 26

हृते कांस्ये च हारीतः कपोतो रूप्यभाजने । हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥

कांसहरः हारितयोनौ जायते; रजतपात्रहरः कपोतत्वं प्राप्नोति। सुवर्णपात्रहरस्तु कृमियोनौ गर्भे जायते।

Verse 27

पत्रोर्णं चोरयित्वा तु क्रकरत्वञ्च गच्छति । कोषकारश्च कौषेयॆ हृते वस्त्रेऽभिजायते ॥

पत्रोर्णहरः क्रकरत्वं प्राप्नोति; कौशेयवस्त्रहरः कोषकारयोनौ जायते।

Verse 28

दुकूले शार्ङ्गकः पापो हृते चैवांशुके शुकः । तथैवाजाविकं हृत्वा वस्त्रं क्षौमं च जायते ॥

दुकूलहरः पापात्मा शार्ङ्गकत्वं प्राप्नोति; अंशुकहरः शुकयोनौ जायते। तथा आजाविकहरः क्षौमसम्बन्धं प्राप्नोति।

Verse 29

कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वल्कहर्ता बकस्तथा । मयूरो वर्णकान् हृत्वा शाकपत्रं च जायते ॥

कर्पासवस्त्रापहारी क्रौञ्चत्वं प्राप्नुयात्। वल्कलापहारी बकत्वं याति। रञ्जकद्रव्यापहारी मयूरत्वं, शाकापहारी च शाकपत्रत्वं प्राप्नोति॥

Verse 30

जीवज्जीवकतां याति रक्तवस्त्रापहृन्नरः । छुच्छुन्दरीः शुभान् गन्धान् वासो हृत्वा शशो भवेत् ॥

रक्तवस्त्रापहारी जीवरज्जीवकत्वं प्राप्नुयात्। सुगन्धद्रव्यवस्त्रापहारी चुच्छुन्दरीत्वं याति। वस्त्रापहारी तु शशत्वं प्राप्नोति॥

Verse 31

षण्डः फलापहरणात् काष्ठस्य घुणकीटकः । पुष्पापहृद् दरिद्रश्च पङ्गुर्यानापहृन्नरः ॥

फलापहारेण षण्डत्वं, काष्ठापहारेण घुणकीटत्वं प्राप्नुयात्। पुष्पापहारी दरिद्रो भवति, यानापहारी च खञ्जत्वं याति॥

Verse 32

शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः । भूर्हर्ता नरकान् गत्वा रौरवादीन् सुदारुणान् ॥

शाकापहारी हारितत्वं, जलापहारी चातकत्वं प्राप्नुयात्। भूम्यपहारी तु रौरवादिषु घोरेषु नरकेषु गत्वा महद् दुःखं भुङ्क्ते॥

Verse 33

तृण-गुल्म-लता-वल्ली-त्वक्सारतरुतां क्रमात् । प्राप्य क्षीणाल्पपापस्तु नरो भवति वै ततः ॥

तृणत्वं गुल्मत्वं लतत्वं वल्लीत्वं वल्कलतन्तुजातित्वं वृक्षत्वं च क्रमशः प्राप्य, क्षीणोपपातकः पुनरेव मानुषत्वं प्राप्नोति॥

Verse 34

कृमिः कीटः पतङ्गोऽथ पक्षी तोयचरो मृगः । गोत्वं प्राप्य च चण्डालपुक्कसादि जुगुप्सितम् ॥

कृमिर्भवति कीटोऽथ पतङ्गोऽथ विहङ्गमः । जलचरः पशुश्चैव ततः गोयोनिमाप्नुयात् ॥ ततः चाण्डालपुक्कसादिषु निन्दितकुलेषु जायते ॥

Verse 35

पङ्ग्वन्धो वधिरः कुष्ठी यक्ष्मणा च प्रपीडितः । मुखरोगाक्षिरोगैश्च गुदरोगैश्च बाध्यते ॥

खञ्जोऽन्धो बधिरश्चैव कुष्ठरोगसमन्वितः । क्षयपीडितसन्तप्तो मुखनेत्रगुदामयान् ॥ प्राप्नोति नित्यं दुःखार्तः ॥

Verse 36

अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं च स गच्छति । एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णापहारिणाम् ॥

अपस्मारसमायुक्तः शूद्रत्वं चाधिगच्छति । एषैव क्रमशो दृष्टा गोस्वर्णहरिणां गतिः ॥

Verse 37

विद्यापहारीणश्चोग्रा निष्क्रयभ्रंशिनो गुरोः । जायामन्यस्य पुरुषः पारख्यां प्रतिपादयन् ॥

विद्याहराः गुरुदक्षिणानाशकारिणः । परदारप्रदातारश्च घोराः पापाः प्रकीर्तिताः ॥

Verse 38

प्राप्नोति षण्डतां मूढो यातनाभ्यः परिच्युतः । यः करोति नरो होममसमिद्धे विभावसौ ॥

असमिद्धे विभावसौ यो होमं मोहतो नरः । दण्डदुःखात् परिभ्रष्टः षण्डतामधिगच्छति ॥

Verse 39

सोऽजीर्णव्याधिदुःखार्तो मन्दाग्निः संप्रजायते । परनिन्दा कृतघ्रत्वं परमार्मावघट्टनम् ॥

अजीर्णरोगपीडाभिरभिभूयते, मन्दाग्निश्च जायते। परनिन्दा कृतघ्नता च, परस्य मर्मस्थानेषु प्रहारश्च प्रवर्तते॥

Verse 40

नैष्ठुर्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम् । परस्वहरणाशौचं देवतानाञ्च कुत्सनम् ॥

पारुष्यं निर्दयता परदाराभिगमनं परद्रव्यापहारः। अशौचं देवतानिन्दा च—एतानि निन्दितानि॥

Verse 41

निकृत्या कञ्चनं नृणां कार्पण्यं च नृणां वधः । यानि च प्रतिषिद्धानि तत्प्रवृत्तिश्च सन्तता ॥

स्वर्णापहारैर्जनानां वञ्चनं कदर्यता नरवधः। यच्च निषिद्धं कर्म तत्र नित्यप्रवृत्तिश्च—एते महादोषाः॥

Verse 42

उपलक्ष्याणि जानीयान्मुक्तानां नरकादनु । दया भूतेषु संवादः परलोकप्रतिक्रिया ॥

नरकात् प्रमुक्तानां लक्षणानि विजानीयात्—भूतेषु दया, सौम्यसंवादः, परलोकविषये सम्यगपेक्षा च॥

Verse 43

सत्यं भूतहितार्थोक्तिर्वेदप्रामाण्यदर्शनम् । गुरु देवर्‍षि सिद्धर्‍षिपूजनं साधुसङ्गमः ॥

सत्यं भूतहितं वाक्यं वेदप्रामाण्यबुद्धिता। गुरुदेवरषिसिद्धर्षिपूजनं सत्सङ्गतिश्च॥

Verse 44

सत्क्रियाभ्यासनं मैत्रीमिति बुध्यते पण्डितः । अन्यानि चैव सद्धर्मङ्क्रियाभूतानि यानि च ॥

साधुः पण्डितो जनः सदाचाराभ्यासेन सौहृदेन च ज्ञायते; यानि चान्यानि कर्माणि धर्म्याणि शुभधर्मरूपाणि, तैश्च सः परिचीयते।

Verse 45

स्वर्गच्युतानां लिङ्गानि पुरुषाणामपापिनाम् । एतदुद्देशतो राजन् भवतः कथितं मया ॥

राजन्, ये नराः स्वर्गात् पतिताः सन्तोऽपि न पापिनः, तेषां लक्षणानि एतावन्मात्रं मया संक्षेपतः तुभ्यं कथितम्।

Verse 46

स्वकर्मफलभोक्तॄणां पुण्यानां पापिनां तथा । तदेह्यन्यत्र गच्छामो दृष्टं सर्वं त्वयाधुना । त्वया दृष्टो हि नरकस्तदेह्यन्यत्र गम्यताम् ॥

पुण्यवन्तश्च पापिनश्च स्वकर्मफलभुजः। आगच्छ, अन्यत्र गच्छावः; सर्वं त्वया दृष्टम्। नरकं खलु दृष्टं; आगच्छ, अन्यं देशं प्रपद्यावहे।

Verse 47

पुत्र उवाच ततस्तमग्रतः कृत्वा स राजा गन्तुमुद्यतः । ततश्च सर्वैरुत्कृष्टं यातनास्थायिभिर्नृभिः ॥

पुत्र उवाच—ततः स नृपतिं पुरतः कृत्वा गन्तुं प्रचक्रमे; अथ तेषां सर्वेषां पीड्यमानानां नराणां महती रवा उत्पपात।

Verse 48

प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् । त्वदङ्गसङ्गी पवनो मनो ह्लादयते हि नः ॥

राजन्, अनुग्रहं नः कुरु—क्षणमात्रं तिष्ठ। तव देहस्पर्शी वायुः अस्माकं मनांसि प्रहर्षयति।

Verse 49

परितापञ्च गात्रेभ्यः पीडाबाधाश्च कृत्स्नशः । अपहन्ति नरव्याघ्र यदां कुरु महीपते ॥

हे नरव्याघ्र, हे भूमिपते, त्वयि अत्र स्थिते अस्माकं गात्रेभ्यः दाहशूलं सर्वे च क्लेशतापाः प्रशाम्यन्ति।

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुषं नृपः । पप्रच्छ कथमेतेषामाह्लादो मयि तिष्ठति ॥

तेषां वचनं श्रुत्वा राजा यमदूतं पप्रच्छ— ‘मय्यत्र स्थिते तेषां हर्षः कथं जायते?’

Verse 51

किं मया कर्म तत्पुण्यं मर्त्यलोके महत्कृतम् । आह्लाददायिनी व्युष्टिर्येनेयं तदुदीरय ॥

‘मर्त्यलोके मया किं महत् पुण्यकर्म कृतं येन एषः हर्षप्रदः प्रभावो जातः? तत् मे ब्रूहि।’

Verse 52

यमपुरुष उवाच पितृदेवातिथिप्रैष्य-शिष्टेनान्नेन ते तनुः । पुष्टिमभ्यागता यस्मात्तद्गतं च मनो यतः ॥

यमपुरुष उवाच— ‘पितृदेवताऽतिथिदासभृत्येषु तथा सत्पात्रेषु च विधिवत् पूर्वं निवेदितेन अन्नेन तव देहः पोषितः; तस्मात् मनोऽपि तस्मिन् पुण्ये प्रवृत्तम्।’

Verse 53

ततस्त्वद्गात्रसंसर्गो पवनो ह्लाददायकः । पापकर्मकृतो राजन् यातना न प्रबाधते ॥

तस्मात्, हे राजन्, तव देहसंस्पर्शी वायुरपि हर्षप्रदः भवति; तदनुभवपर्यन्तं पापकर्मकर्तॄन् क्लेशाः न पीडयन्ति।

Verse 54

अश्वमेधादयो यज्ञास्त्वयेष्टा विधिवद्यतः । ततस्त्वद्दर्शनाद्यामी यन्त्रशस्त्राग्निवायसाः ॥

अश्वमेधादयः क्रतवो भवता विधिवत् सम्यगनुष्ठिताः। तस्मात् तव दर्शनमात्रेण यमलोकस्य यातनासाधनानि शस्त्राणि चाग्निवायवश्च निरुद्ध्यन्ते।

Verse 55

पीडनच्छेददाहादिमहादुःखस्य हेतवः । मृदुत्वमागता राजन् तेजसापहता स्तव ॥

मर्दनच्छेदनदाहादयः महादुःखहेतवो नृप, तव तेजसा प्रतिहता मृदुतां गताः।

Verse 56

राजोवाच न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः । यदार्तजन्तुनिर्वाणदानोत्थमिति मे मतिः ॥

राजोवाच— यत् सुखं स्वर्गेऽपि ब्रह्मलोकेऽपि न लभ्यते नरैः। पीडितप्राणिनां मोक्षप्रदानजन्यं तत् सुखं मम निश्चयः।

Verse 57

यदि मत्सन्निधावेतान् यातना न प्रबाधते । ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः ॥

यदि मम सन्निधाने एतेषां न यातना भवति, तर्हि सुन्दरानने, अहमेवात्र स्तम्भ इव निश्चलः स्थास्यामि।

Verse 58

यमपुरुष उवाच एहि राजन् प्रगच्छामो निजपुण्यसमर्जितान् । भुङ्क्ष्व भोगानपास्येह यातनाः पापकर्मणाम् ॥

यमस्य पुरुष उवाच— आगच्छ राजन्, स्वपुण्योपार्जितान् भोगान् गन्तुं वयं यामः। अत्र पश्य पापकृतां यातनाः।

Verse 59

राजोवाच तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेतॆ सुदुःखिताः । मत्सन्निधानात् सुखिनो भवन्ति नरकौकसः ॥

राजोवाच—तस्मादहं न गमिष्यामि, यावदेतैः परमदुःखितैर्नरकवासिभिर्मत्सन्निधानेन सुखं प्राप्यते।

Verse 60

धिक् तस्य जीवनं पुंसः शरणार्थिनमातुरम् । यो नार्तमनुगृह्णाति वैरिपक्षमपि ध्रुवम् ॥

धिक् तस्य नरस्य जीवितम्, योऽभ्यागतं शरणार्थिनं पीडितं नोपकारयति—शत्रुपक्षीयोऽपि सन् नूनम्।

Verse 61

यज्ञदानतपांसीह परत्र च न भूतये । भवन्ति तस्य यस्यार्तपरित्राणे न मानसम् ॥

यस्य पीडितरक्षणे मनो न निबद्धं, तस्य यज्ञदानतपांसि—इह परत्र च—न कल्याणाय भवन्ति।

Verse 62

नरस्य यस्य कठिनं मनो बालातुरादिषु । वृद्धेषु च न तं मन्ये मानुषं राक्षसो हि सः ॥

बालव्याध्यादिषु तथा वृद्धेषु च यः कठोरहृदयः, तं न मनुष्यं मन्ये; स खलु राक्षस एव।

Verse 63

एतेषां सन्निकर्षात् तु यद्यग्निपरितापजम् । तथोग्रगन्धजं वापि दुःखं नरकसम्भवम् ॥

एतैः सन्निधानेन यदि वह्नितापजनितं दुःखं जायते, अथवा घोरदुर्गन्धजनितं दुःखं तथैव—तदपि नరకसमुद्भवं दुःखम्।

Verse 64

क्षुत्पिपासाभवं दुःखं यच्च मूर्च्छाप्रदं महत् । एतेषां त्राणदानन्तु मन्ये स्वर्गसुखात् परम् ॥

क्षुधातृष्णासमुत्थं दुःखं यच्च मूर्च्छाकरं महत्तापं च; एतैः पीडितानां भूतानां परित्राणं दत्त्वा, स्वर्गसुखेभ्योऽपि श्रेष्ठतरं मन्ये।

Verse 65

प्राप्स्यन्त्यर्ता यदि सुखं बहवो दुःखिते मयि । किं नु प्राप्तं मया न स्यात् तस्मात् त्वं व्रज माचिरम् ॥

यदि मम दुःखस्थितौ बहवः पीडिताः प्राणिनः सुखं प्राप्स्यन्ति, तर्हि मया किं न साध्यते खलु? अतः गच्छत—मा विलम्बं कुरुत।

Verse 66

यमपुरुष उवाच एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ । अवश्यं अस्माद् गन्तव्यं तस्मात् पार्थिव गम्यताम् ॥

यमसेवक उवाच—अत्र धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समागतौ; इतः त्वया नूनं प्रस्थातव्यम्, तस्मात् राजन् तथा भवतु—गच्छ।

Verse 67

धर्म उवाच नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः । विमानमेतदारुह्य मा विलम्बस्व गम्यताम् ॥

धर्म उवाच—स्वर्गं त्वां नेष्यामि, यतो मया सम्यगर्चितोऽसि; इमं दिव्यं विमानमारोह, मा विलम्बं कुरु—प्रयामः।

Verse 68

राजोवाच नरके मानवाः धर्म पीड्यन्तेऽत्र सहस्रशः । त्राहीति चार्ताः क्रन्दन्ति मामतो न व्रजाम्यहम् ॥

राजोवाच—नरका इह धर्म, सहस्रशो मनुष्याः पीड्यन्ते; आर्ताः ‘त्राहि त्राहि’ इति क्रोशन्ति; तस्मादहं नातः प्रस्थास्ये।

Verse 69

इन्द्र उवाच कर्मणा नरकप्राप्तिरेतेषां पापकर्मिणाम् । स्वर्गस्त्वयापि गन्तव्यो नृप पुण्येन कर्मणा ॥

इन्द्र उवाच—स्वकर्मभिः पापाचाराः स्वयमेव नरकं गताः। त्वं च राजन् पुण्यकर्मभिः स्वर्गं गन्तुमर्हसि॥

Verse 70

राजोवाच यदि जानासि धर्म त्वं त्वं वा शक्र शचीपते । मम यावत् प्रमाणन्तु शुभं तद् वक्तुमर्हथः ॥

राजोवाच—यदि जानासि धर्म, अथवा त्वं शक्र शचीपतिः, तर्हि मे पुण्यस्य शुभस्य प्रमाणं विस्तरेण ब्रूहि॥

Verse 71

धर्म उवाच अब्बिन्दवो यथाम्भोधौ यथा वा दिवि तारकाः । यथा वा वर्षता धारा गङ्गायां सिकता यथा ॥

धर्म उवाच—यथा सागरे जलबिन्दवः, यथा गगने तारकाः, यथा वर्षति धाराः, यथा गङ्गायां वालुकाकणाः—तथैव (तव पुण्यम्)…॥

Verse 72

असंख्येया महाराज यथा बिन्द्वादयो ह्यपाम् । तथा तवापि पुण्यस्य संख्या नैवोपपद्यते ॥

महान् राजन्, यथा जलबिन्द्वादयः असंख्याः, तथा तव पुण्यानां संख्या सर्वथा न निर्धार्यते न गणयितुं शक्यते॥

Verse 73

अनुकम्पामिमामद्य नारकेष्विह कुर्वतः । तदेव शतसाहस्रं संख्यामुपगतं तव ॥

अद्यैवात्र नरकेषु स्थितेषु दयां कृत्वा, तदेव तव पुण्यं लक्षशतसंख्यां प्राप्तम्—लक्षगुणं वर्धितम्॥

Verse 74

तद्गच्छ त्वं नृपश्रेष्ठ तद्भाक्तुममरालयम् । एतेऽपि पापं नरके क्षपयन्तु स्वकर्मजम् ॥

तस्मात् गच्छ, हे नृपश्रेष्ठ, अमराणां दिव्यं लोकं भुङ्क्ष्व। एते तु नरके स्वकर्मजनितं पापं क्षपयन्तु।

Verse 75

राजोवाच कथं स्पृहां करिष्यन्ति मत्सम्पर्केषु मानवाः । यदि सत्सन्निधावेṣामुत्कर्षो नोपजायते ॥

राजोवाच— कथं जनाः मया संसर्गात् किञ्चिद् शुभे स्पृहां जनयिष्यन्ति, यद्यपि सतां सन्निधौऽपि तेषां उन्नतिः न जायते?

Verse 76

तस्माद्यत् सुकृतं किञ्चिन्ममास्ति त्रिदशाधिप । तेन मुच्यन्तु नरकात् पापिनो यातनां गताः ॥

तस्मात्, हे त्रिदशेश्वर, मम यत् किञ्चित् अल्पं पुण्यकर्मास्ति, तेन नरकपातिताः पापिनो यातनास्थिताः नरकात् प्रमुच्यन्ताम्।

Verse 77

इन्द्र उवाच एवमूर्ध्वतरं स्थानं त्वयावाप्तं महीपते । एतांश्च नरकात् पश्य विमुक्तान् पापकॄणः ॥

इन्द्र उवाच— एवम्, हे भूमिपते, त्वं परां गतिं प्राप्तवान्। पश्य चैतान् पापिनः— नरकात् विमुक्तान्।

Verse 78

पुत्र उवाच ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः । विमानञ्चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥

पुत्र उवाच— ततः तस्मिन् नृपे पुष्पवृष्टिरपतत्। हरिश्च तं दिव्यविमाने निवेश्य स्वर्गं निनाय।

Verse 79

अहञ्चान्ये च ये तत्र यातनाभ्यः परिच्युताः । स्वकर्मफलनिर्दिष्टं ततो जात्यन्तरं गताः ॥

अहं च ये चान्ये तेषां यातनानां तत्र पतिताः, ते ततः स्वकर्मफलनिर्णीतमन्यां योनिमगच्छाम।

Verse 80

एवमेतॆ समाख्याता नरका द्विजसत्तम । येन येन च पापेन यां यां योनिमुपैति वै ॥

एवं द्विजश्रेष्ठ, एते नरकाः समाख्याताः; कस्य पापस्य कस्यां योनौ पतनं भवतीति च निश्चयेन।

Verse 81

तत् तत् सर्वं समाख्यातं यथा दृष्टं मया पुरा । पुरानुभवजं ज्ञानमवाप्यावितथं तव । अतः परं महाभाग किमन्यत् कथयामि ते ॥

सर्वमेतत् मया पूर्वं यथा दृष्टं तथा व्याख्यातम्। पूर्वानुभवजं ज्ञानं तव सत्यं प्रदत्तम्; अतः परं किं ते, भाग्यवन्, कथयामि?