Adhyaya 2: The Lineage of Garuda and the Birth of the Wise Birds: Kanka and Kandhara

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे वपुशापो नाम प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अरिष्टनेमिपुत्रोऽभूद् गरुडो नाम पक्षिराट् । गरुडस्याभवत् पुत्रः सम्पातिरिति विश्रुतः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘वपुशाप’ इति नाम प्रथमाध्यायः समाप्तः। अथ द्वितीयोऽध्यायः आरभ्यते। मार्कण्डेय उवाच—अरिष्टनेम्नो गरुडो जातः, पक्षिराजः। तस्य गरुडस्य पुत्रः सम्पातिः नाम्ना विख्यातः।

Verse 2

तस्याप्यासीद् सुतः शूरः सुपार्श्वो वायुविक्रमः । सुपार्श्वतनयः कुन्तिः कुन्तिपुत्रः प्रलोलुपः ॥

तस्यापि पुत्रः सुपार्श्वो नाम वीरः, वायुतुल्यपराक्रमः। सुपार्श्वात् कुन्ती जाता; कुन्त्याः पुत्रः प्रलोलुपः।

Verse 3

तस्यापि तनयावास्तां कङ्कः कन्धर एव च ।

तस्यापि द्वौ पुत्रौ—कङ्कः कन्धरश्च।

Verse 4

कङ्कः कैलासशिखरे विद्युद्रूपेति विश्रुतम् । ददर्शाम्बुजपत्राक्षं राक्षसं धनदानुगम् ॥

कैलासशिखरे कङ्कः धनदस्य (कुबेरस्य) अनुचरं पद्मपत्रेक्षणं विद्युद्रूपाख्यं प्रसिद्धं राक्षसं ददर्श।

Verse 5

आपानासक्तममलस्त्रग्दामाम्बरधारिणम् । भार्यासहायमासीनं शिलापट्टेऽमले शुभे ॥

स पानायाभिसन्धत्तः शुद्धस्रग्दाम भूषितः शुद्धवस्त्रपरिधानः कटीसूत्रधरोऽपि च; भार्यया सह शुभ्रे शुभाश्मासने समुपाविशत्।

Verse 6

तद्दृष्टमात्रं कङ्केन रक्षः क्रोधसमन्वितम् । प्रोवाच कस्मादायातस्त्वमितो ह्यण्डजाधम ॥

तं दृष्ट्वा कङ्कं राक्षसः क्रोधसमाविष्टो वाचमब्रवीत्— “कुतोऽसि समुपागतः? त्वं खलु अण्डजाधमः!”

Verse 7

स्त्रीसन्निकर्षे तिष्ठन्तं कस्मान्मामुपसर्पसि । नैष धर्मः सुबुद्धीनां मिथो निष्पाद्यवस्तुषु ॥

“स्त्रीसन्निधौ स्थितोऽसि चेत् किमर्थं मामुपैषि त्वम्? न एष पण्डितधर्मः— परस्परसम्भोग्येषु विषयेषु प्रवृत्तिः।”

Verse 8

कङ्क उवाच साधारणोऽयं शैलेन्द्रो यथा तव तथा मम । अन्येषां चैव जन्तूनां ममता भवतोऽत्र का ॥

कङ्क उवाच— “अयं गिरिराजः सर्वसाधारणः; यथा तव तथा मम, अन्येषां भूतानामपि। अत्र ते का ममता?”

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच ब्रुवाणमित्थं खड्गेन कङ्कं छिन्चेद राक्षसः । क्षरत्क्षतजबिभत्सं विस्फुरन्तमचेतनम् ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं वदति तस्मिन् राक्षसः खड्गेन कङ्कं निचखान; स च व्रणात् स्रवद्रुधिरो घोरः, स्फुरन् मूर्च्छितश्चाभवत्।

Verse 10

कङ्कं विनिहतं श्रुत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः । विद्युद्रूपवधायाशु मनश्चक्रेऽण्डजेश्वरः ॥

कङ्कवधं श्रुत्वा कन्धरः क्रोधमूर्च्छितः, विद्युद्रूपं द्विजराजं हन्तुमिति मनसा निश्चयमकरोत्।

Verse 11

स गत्वा शैलशिखरं कङ्को यत्र हतः स्थितः । तस्य संकलनं चक्रे भ्रातुर्ज्येष्ठस्य खेचरः ॥ कोपामर्षविवृताक्षो नागेन्द्र इव निःश्वसन् ॥

स कङ्कनिहतं शैलशिखरं जगाम; ततः खगचरः स्वज्येष्ठभ्रातुः शेषं समाददे। क्रोधरोषविस्फारितनेत्रः फणिधराधिप इव निःश्वसन् बभूव।

Verse 12

जगामाथ स यत्रास्ते भ्रातृहा तस्य राक्षसः । पक्षवातेन महता चालयन् भूधरान् वरान् ॥

ततः स भ्रातृघ्नराक्षसस्य निवासस्थानं जगाम—यः पक्षपवनबलात् श्रेष्ठानपि गिरिन् कम्पयति स्म।

Verse 13

वेगात् पयोदजालानि विक्षिपन् क्षतजेक्षणः । क्षणात् क्षयितशत्रुः स पक्षाभ्यां क्रान्तभूधरः ॥

स महावेगेन मेघसमूहान् विक्षिप्य, रक्तारुणनेत्रः क्षणेन शत्रून् जघान; उभाभ्यां पक्षाभ्यां च गिरीन् उल्लङ्घ्य जगाम।

Verse 14

पानासक्तमतिं तत्र तं ददर्श निशाचरम् । आताम्रवक्त्रनयनं हेमपर्यङ्कमाश्रितम् ॥

तत्र स निशाचरं पानासक्तचित्तं ददर्श; ताम्रारुणमुखनेत्रं सुवर्णशय्यायां शयानम्।

Verse 15

स्रग्दामापूरितशिखं हरिचन्दनभूषितम् । केतकीगर्भपत्राभिर्दन्तैर्घोरतराननम् ॥

तस्य शिखा मालाभिः पूर्णा विभूषिता, पीतचन्दनेन च भूषितः; केतकीपुष्पान्तःपत्रसदृशदन्तः स मुखोऽतिभीषणः।

Verse 16

वामोरुमाश्रितां चास्य ददर्शायतलोचनाम् । पत्नीं मदनिकाṃ नाम पुंस्कोकिलकलस्वनाम् ॥

तस्य भार्यां मदनिकां नाम ददर्श; या वामोरुं समाश्रिता विशालाक्षी, पुंकोकिलरुतमधुरस्वरा।

Verse 17

ततो रोषपरीतात्मा कन्धरः कन्दरस्थितम् । तमुवाच सुदुष्टात्मन्नेहि युध्यस्व वै मया ॥

अथ कन्धरः क्रोधाविष्टमनाः गुहावासिनं प्रत्युवाच—“दुष्टात्मन्, एहि; मया सह नूनं युध्यस्व।”

Verse 18

यस्माज्जेष्ठो मम भ्राता विश्रब्धो घाततस्त्वया । तस्मात्त्वां मदसंसक्तं नयिष्ये यमसादनम् ॥

यतो मे ज्येष्ठभ्राता त्वयि विश्वस्य हतः; तस्मात् त्वां मदान्धं दर्पदासं यमालयं नयामि।

Verse 19

विश्वस्तघातिनां लोकाः ये च स्त्रीबालघातिनाम् । यास्यसे निरयान् सर्वांस्तांस्त्वमद्य मया हतः ॥

ये लोका विश्वासघातीनां ये च स्त्रीबालघातिनाम्। तान् सर्वान् नरकान् अद्य गमिष्यसि मया हतः॥

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं पतगेन्द्रेण प्रोक्तं स्त्रीसन्निधौ तदा । रक्षः क्रोधसमाविष्टं प्रत्यभाषत पक्षिणम् ॥

मार्कण्डेय उवाच। एवमुक्ते तु वचसि खगेन्द्रेण स्त्रियोऽग्रतः। प्रत्युवाच स तं पक्षिं राक्षसं क्रोधमूर्च्छितः॥

Verse 21

यदि ते निहतो भ्राता पौरुषं तद्धि दर्शितम् । त्वामप्यद्य हनिष्ये ऽहं खड्गेनानेन खेचर ॥

यदि भ्राता हतस्तत्र पौरुषं दर्शितं मया। अद्य त्वामपि हन्मि इमं खड्गेन खेचर॥

Verse 22

तिष्ठ क्षणं नात्र जीवन् पतगाधम यास्यसि । इत्युक्त्वाञ्जनपुञ्जाभं विमलं खड्गमाददे ॥

तिष्ठ तिष्ठ क्षणं मूढ न जीवन् प्रतियास्यसि। इत्युक्त्वा विमलं खड्गं जग्राह अञ्जनप्रभम्॥

Verse 23

ततः पतगराजस्य यक्षाधिपभटस्य च । बभूव युद्धमतुलं यथा गरुडशक्रयोः ॥

ततः समभवद् युद्धं पक्षिराजस्य तस्य वै। यक्षेशभटमुख्यस्य यथा गरुडशक्रयोः॥

Verse 24

ततः स राक्षसः क्रोधात् खड्गमाविध्य वेगवत् । चिक्षेप पतगेन्द्राय निर्वाणाङ्गारवर्चसम् ॥

अथ स राक्षसः क्रोधात् शीघ्रवेगेन खड्गं प्रगृह्य, निस्तेजज्वलिताङ्गारसदृशप्रभं तं पक्षिराजं प्रति क्षिप्तवान्।

Verse 25

पतगेन्द्रश्च तं खड्गं किञ्चिदुत्प्लुत्य भूतलात् । वक्त्रेण जग्राह तदा गरुडः पन्नगं यथा ॥

अथ पक्षिराट् गरुडः भूमेः किंचिदुत्प्लुत्य, तं खड्गं चञ्चुना जग्राह—यथा सर्पं गृह्णीयात्।

Verse 26

वक्त्रपादतलैर्भङ्क्त्वा चक्रे क्षोभमथातुलम् । तस्मिन्भग्ने ततः खड्गे बाहुयुद्धमवर्तत ॥

मुखेन पादतलैश्च प्रहरन् स ततोऽपरिमितं क्षोभं जनयामास। खड्गे भग्ने ततो युद्धं परतः करयुद्धमेवाभवत्।

Verse 27

ततः पतगराजेन वक्षस्याक्रम्य राक्षसः । हस्तपादकरैराशु शिरसा च वियोजितः ॥

अथ पक्षिराजेन वक्षसि पदाक्रान्तः स राक्षसः शीघ्रं हस्तपादशिरोभ्यः छिन्नोऽभवत्।

Verse 28

तस्मिन् विनिहते सा स्त्री खगं शरणमभ्यगात् । किञ्चित् संजातसंत्रासा प्राह भर्त्या भवामि ते ॥

तस्मिन् हते सा स्त्री पक्षिणं शरणं जगाम। सा किंचिद्भीता उवाच—“अहं तव भार्या भविष्यामि” इति।

Verse 29

तामादाय खगश्रेष्ठः स्वकं गृहमगात् पुनः । गत्वा स निष्कृतिं भ्रातुर्विद्युद्रुपनिपातनात् ॥

तां गृहीत्वा खगश्रेष्ठः पुनरेव स्वमालयम्। गत्वा तत्र भ्रातुः कृते वज्राहतद्रुमपातहेतोः प्रायश्चित्तं चकार॥

Verse 30

कन्धरस्य च सा वेश्म प्राप्येच्छारूपधारिणी । मेनकातनया सुभ्रूः सौपर्णं रूपमाददे ॥

कन्धरागृहमासाद्य सा कामरूपधरा शुभभ्रूर्मेनकायाः सुता खगरूपं (गरुडसदृशम्) बभूव॥

Verse 31

तस्यां स जनयामास तार्क्षों नाम सुतां तदा । मुनिशापाग्निविप्लुष्टां वपुमप्सरसां वराम् ॥ तस्या नाम तदा चक्रे तार्क्षोमिति विहङ्गमः ॥

तस्यां स तु सुतां लेभे तार्क्षो नाम्ना प्रकीर्तिताम्। सा शापाग्निदग्धगात्रा श्रेष्ठाप्सरसि बभूव। ततः खगस्तां ‘तार्क्षो’ इति नाम ददौ॥

Verse 32

मण्डपालसुताश्चासंश्चत्वारोऽमितबुद्धयः । जरितारिप्रभृतयो द्रोणान्ता द्विजसत्तमाः ॥

मण्डपालस्य चत्वारः पुत्रा आसन्नमेधसः। जरितार्यादयः प्रोक्ताः द्रोणान्ता द्विजसत्तम॥

Verse 33

तेषां जगहन्यो धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः । उपयेमे स तां तार्क्षी कन्धरानुमते शुभाम् ॥

तेषां कनिष्ठः धर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः। कन्धरानुमते तां शुभां तार्क्षीं पाणिं जग्राह॥

Verse 34

कस्यचित्त्वथ कालस्य तार्क्षो गर्भमवाप ह । सप्तपक्षाहिते गर्भे कुरुक्षेत्रं जगाम सा ॥

अथ कालेन तार्क्षा गर्भं लेभे। सा सप्तपक्षद्वयं गर्भं धारयित्वा कुरुक्षेत्रं जगाम।

Verse 35

कुरुपाण्डवयोर्युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । भावित्वाच्चैव कार्यस्य रणमध्ये विवेश सा ॥

कुरुपाण्डवयोः सुमहाभीषणं संग्रामं प्रवृत्ते, नियतकार्यत्वात् सा रणमध्ये प्रविवेश।

Verse 36

तत्रापश्यत् तदा युद्धं भगदत्तकिरीटिनोः । निरन्तरं शरैरासीदाकाशं शलभैरिव ॥

तत्र स भगदत्तकिरिटिनोः संग्रामं ददर्श। आकाशं शरैः सततं पूर्णमभवत्, पतङ्गवृन्दैः इव।

Verse 37

पार्थकोदण्डनिर्मुक्तमासन्नमतिवेगवत् । तस्या भल्लमहिश्यामं त्वचं चिच्छेद जाठरीम् ॥

पार्थधनुषो मुक्तः शरः सुतरां वेगेन समीपमागात्। स सर्पश्यामां तस्याः उदरचर्मणि विस्तीर्णाग्रेण चिच्छेद।

Verse 38

भिन्ने कोष्ठे शशाङ्काभं भूमावण्डचतुष्टयम् । आयुषः सावशेषत्वात् तूलराशाविवापतत् ॥

कोष्ठागारभेदे जाते चन्द्रशुक्लप्रख्यानि अण्डसदृशानि चत्वारि भूमौ पेतुः—कर्पासराशिरिव—अल्पायुषः शेषत्वात्।

Verse 39

तत्पातसमकाले च सुप्रतीकाद्गजोत्तमात् । पपात महती घष्टा बाणसंच्छिन्नबन्धना ॥

तस्य पतनक्षण एव सुप्रतीकनाम्नः श्रेष्ठगजाद् बाणैश्छिन्नबन्धनात् महत् कटकम् (हस्तिपृष्ठमण्डपः) भूमौ निपपात।

Verse 40

समं समन्तात् प्राप्ता तु निर्भिन्नधरणीतला । छादयन्ती खगाण्डानि स्थितानि पिशितोपरी ॥

तत् तु सर्वतः समं प्रसृतम्; पृथिवीतलम् विदीर्णम्। मांसोपरि स्थितान् पक्षिणामण्डान् आच्छाद्य तत् तत्र स्थितम्।

Verse 41

हते च तस्मिन् नृपतौ भगदत्ते नरेश्वरे । बहून्यहाऽन्यभूद्युद्धं कुरुपाण्डवसैन्ययोः ॥

तस्मिन् नृपतौ भगदत्ते नृणां नाथे हते, ततः परं कुरुपाण्डवसेनयोः संग्रामो बहूनि दिनानि प्रववृते।

Verse 42

वृत्ते युद्धे धर्मपुत्रे गते शान्तनवान्तिकम् । भीष्मस्य गदतोऽशेषान् श्रोतुं धर्मान् महात्मनः ॥

युद्धे समाप्ते धर्मपुत्रः (युधिष्ठिरः) शान्तनुसुतं (भीष्मम्) उपजगाम, महात्मना भीष्मेण प्रवच्यमानान् धर्मान् सम्यक् श्रोतुम्।

Verse 43

घष्टागतानि तिष्ठन्ति यत्राण्डानि द्विजोत्तम । आजगाम तमुद्देशं शमीको नाम संयमी ॥

“हे द्विजश्रेष्ठ, यत्राण्डानि न्यपतन् तिष्ठन्ति च, तस्मिन्नेव देशे शमीकनाम संयतात्मा मुनिरागच्छत्।”

Verse 44

स तत्र शब्दमशृणोच्चिचीकुचीति वाशताम् । बाल्यादस्फुटवाक्यानां विज्ञानेऽपि परे सति ॥

तत्र स तेषां शिशुवत् “चिचीकु-ची” इति क्रन्दमानानां शब्दान् शुश्राव। यद्यपि तस्य बुद्धिः प्रौढा आसीत्, तथापि बाल्यजन्यत्वात् तेषां वाक् अस्पष्टा बभूव।

Verse 45

अथर्षिः शिष्यसहितो घृष्टामुत्पाट्य विस्मितः । अमातृपितृपक्षाणि शिशुकानि ददर्श ह ॥

अथ मुनिः शिष्यैः सह तां गुच्छिकां विदार्य, विस्मितः पश्यति—मातृपितृविहीनान् शिशून् पक्षिणः।

Verse 46

तानि तत्र तथा भूमौ शमीको भगवान् मुनिः । दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टः प्रोवाचानुगतान् द्विजान् ॥

तान् तथा भूमौ निपतितान् दृष्ट्वा, विस्मयपूर्णः पूज्यः शमीकऋषिः, अनुगतान् ब्राह्मणान् प्रति वचनम् अब्रवीत्।

Verse 47

सम्यगुक्तं द्विजाग्र्येण शुक्रेणोशनसा स्वयम् । पलायनपरं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यं सुरार्दितम् ॥

एवं द्विजश्रेष्ठेन शुकेणोशनसा यदुक्तं तदेव युक्तम्; स हि दैत्यसेनां देवैः पीड्यमानां पलायनपरायणां ददर्श।

Verse 48

न गन्तव्यं निवर्तध्वं कस्माद् व्रजथ कातराः । उत्सृज्य शौर्ययशसी क्व गताः न मरिष्यथ ॥

“मा गच्छत—निवर्तध्वम्! किम् एतादृशा भीरवः पलायध्वे? शौर्यं मानं च परित्यज्य कुत्र गमिष्यथ यत्र न म्रियध्वे?”

Verse 49

नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवितम् । यावद्धातासृजत् पूर्वं न यावन्मनसेप्सितम् ॥

नश्यतोऽपि समरे युध्यमानस्यापि प्राणधारणं तावदेव यावत् धात्रा पूर्वं निर्मितम्; मनसि यथेष्टं चिन्तितमात्रेण न दीर्घतरम्।

Verse 50

एके म्रियन्ते स्वगृहे पलायन्तोऽपरे जनाः । भुञ्जन्तोऽन्नं तथैवापः पिबन्तो निधनं गताः ॥

केचित् स्वगृहेषु म्रियन्ते, केचित् पलायमानाः; तथा केचित् भुञ्जानाः प्राणान् त्यजन्ति, केचित् पिबन्तो जलम्।

Verse 51

विलासिनस्तथैवान्ये कामयाना निरामयाः । अविक्षताङ्गाः शस्त्रैश्च प्रेतराजवशङ्गताः ॥

केचित् सुखलोलुपाः, केचित् कामैः परिपूर्णा निरामयाश्च; शस्त्रैरपि नाङ्गविक्षताः, तथापि प्रेतराजस्य (यमस्य) वशं गताः।

Verse 52

अन्ये तपस्याभिरता नीताः प्रेतनृपानुगैः । योगाभ्यासे रताश्चान्ये नैव प्रापुरमृत्युताम् ॥

केचित् तपोनिष्ठा अपि प्रेतराजस्य सेवकैः नीताः; अन्ये योगाभ्यासपरायणाः सन्तोऽपि अमरत्वं न प्राप्नुवन्।

Verse 53

शम्बराय पुरा क्षिप्तं वज्रं कुलिशपाणिना । हृदयेऽभिहतस्तेन तथापि न मृतोऽसुरः ॥

पूर्वं वज्रधरेण शम्बराय वज्रः प्रक्षिप्तः; तेन हृदि विद्धोऽपि स असुरो न ममार तदा।

Verse 54

तेनैव खलु वज्रेण तेनैनेन्द्रेण दानवाः । प्राप्‍ते काले हता दैत्या स्तत्क्षणान्निधनं गताः ॥

तस्यैव वज्रेण—इन्द्रायुधेन—दानवाः निहताः। यदा तेषां नियतकालः समुपस्थितः, तदा दैत्याः प्रहृताः क्षणेनैव विनाशं जग्मुः।

Verse 55

विदित्वैवं न सन्त्रासः कर्तव्यो विनिवर्तते । ततो निवृत्तास्ते दैत्या स्त्यक्त्वा मरणजं भयम् ॥

एवं विदित्वा न त्रासः कर्तव्यः; स उपशाम्यति। ततः ते दैत्याः मृत्युभयजनितं भयम् उत्सृज्य निववृधुः।

Verse 56

इति शुक्रवचः सत्यं कृतमेभिः खगोत्तमैः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥

एवं श्रेष्ठैः पक्षिभिः शुक्रमुनिवचनं सत्यं कृतम्। ये युद्धेऽपि ‘पञ्चत्वं’ न प्राप्ताः, ते मानुषप्रमाणातीतया विधया तदवापुः।

Verse 57

क्वाणाडानां पतनं विप्राः क्व घण्टापतनं समम् । क्व च मांसवसारक्तैर्भूमेरास्तरणक्रियाः ॥

हे ब्राह्मणाः, कुत्राणाडानां पतनं कुत्र घण्टापतनसदृशं किमपि? कुत्र च मांसमेदोरुधिरैः पृथिव्याः आस्तरणं (आच्छादनं) कर्तुम्?

Verse 58

केऽप्येते सर्वथा विप्रा नैते सामान्यपक्षिणः । दैवानुकूलता लोके महाभाग्यप्रदर्शिनी ॥

कथञ्चिद् हे ब्राह्मणाः, एते सर्वथा विशिष्टाः; न सामान्याः पक्षिणः। लोके दैवस्य अनुकूलता एव महाभाग्यं प्रकाशयति।

Verse 59

एवमुक्त्वा स तान् वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत् । निवर्तताश्रमं यात गृहीत्वा पक्षिबालकान् ॥

एवमुक्त्वा तान् निरीक्ष्य पुनराह— “निवर्तध्वं; आश्रमं गच्छत, शिशुपक्षिणो गृहीत्वा।”

Verse 60

मार्जाराखुभयं यत्र नैषामण्डजजन्मनाम् । श्येनतो नकुलाद्वापि स्थाप्यन्तां तत्र पक्षिणः ॥

यत्रैते अण्डजाः प्राणिनो मार्जारमूषकभयवर्जिताः, तत्रैव पक्षिणः स्थापनीयाः; श्येननकुलाभ्यां वा यत्र सुरक्षिताः तथैव।

Verse 61

द्विजाः किं वातियत्नेन मार्यन्ते कर्मभिः स्वकैः । रक्ष्यन्ते चाखिला जीवा यथैते पक्षिबालकाः ॥

हे द्विजाः, किं पुरुषकारमात्रेण साध्यते? स्वकर्मभिः प्राणिनो मृत्युमाप्नुवन्ति; सर्वे च प्राणिनः रक्ष्यन्ते—यथा एते शिशुपक्षिणः।

Verse 62

तथापि यत्नः कर्तव्यो नरैः सर्वेषु कर्मसु । कुर्वन् पुरुषकारं तु वाच्यतां याति नो सताम् ॥

तथापि सर्वकार्येषु जनैः प्रयत्नः कर्तव्यः; केवलं पुरुषकाराश्रयी यः कर्म करोति, स सज्जनदृष्टौ निन्द्यः भवति।

Verse 63

इति मुनिवरचोदितास्ततस्ते मुनितनयाः परिगृह्य पक्षिणस्तान् । तरुविटपसमाश्रितालिसङ्घं ययुरथ तापसरम्यमाश्रमं स्वम् ॥

एवं श्रेष्ठमुनिना उपदिष्टाः ते मुनिपुत्राः तान् पक्षिणः जगृहुः; ततः स्वाश्रमं जग्मुः, तपस्विसुखं, यत्र वृक्षशाखासु मधुकरव्राताः आश्रिताः।

Verse 64

स चापि वन्यं मनसाभिकामितं प्रगृह्य मूलं कुसुमं फलं कुशान् । चकार चक्रायुध-रुद्र-वेधसां सुरेन्द्र-वैवस्वतः जातवेदसाम् ॥

स तु वन्योपहारान् मनसि कृतान् मूलपुष्पफलानि कुशांश्च समादाय चक्रधराय विष्णवे रुद्राय वेधसे ब्रह्मणे देवेन्द्राय वैवस्वताय यमाय जातवेदसेऽग्नये च यथाविधि हविर्ददौ।

Verse 65

अपाम्पतेर्गोष्पतिवित्तरक्षिणोः समीरणस्यापि तथा द्विजोत्तमाः । धातुर्विधातुस्त्वथ वैश्वदेविकाः श्रुतिप्रयुक्ता विविधास्तु सत्क्रियाः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, वेदविहिताः सत्क्रियाः नानाविधाः—वरुणसम्बन्धिन्यः, पशुपतेः, धनरक्षकस्य कुबेरस्य च, वायोश्च; तथा धातृविधातृयोः, सर्वदेवतासम्बद्धा वैश्यदेवकर्माणि च।