Adhyaya 46: Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मोत्पतिर् नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतं श्रीमार्कण्डेयपुराणम् । (द्वितीयो भागः) षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन्स्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘ब्रह्मोत्पत्तिः’ नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः (द्वितीयभागः)। षट्चत्वारिंशोऽध्यायः। क्रौष्टुकिरुवाच— भगवन्, ब्रह्माण्डस्य उत्पत्तिः सम्यग् मे व्याख्याता; तथा ब्रह्माण्डान्तर्गतस्य ब्रह्मणो जन्म च, महात्मन्॥

Verse 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदा न सृष्टिर्भूतानामस्ति किं नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते ॥

भृगुवंशसमुद्भव! त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि—यदा भूतसृष्टिर्न भवति तदा किमपि वस्तु विद्यते न वा? तथा सर्वस्य संहारे प्रलयान्ते सर्वं लीनं यदा भवति तदा का अवस्था?

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच । यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् । तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः ॥

मार्कण्डेय उवाच—यदा समग्रं जगत् प्रकृतौ प्रलीयते, तां निवृत्तिं विद्वांसः ‘प्राकृतं प्रलयम्’ इति प्रचक्षते।

Verse 4

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिṣ्ठतः ॥

यदा अव्यक्तं स्वस्वरूपेऽवस्थितं विकाराश्च निवृत्ताः, तदा प्रकृतिपुरुषौ समत्वेनैव प्रतिष्ठितौ भवतः।

Verse 5

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम् ॥

तदा तमः सत्त्वं च समे तिष्ठतः—नाधिकं न न्यूनम्—परस्परं चानुबद्धे भवतः।

Verse 6

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽप्यनुसृतं स्थितम् ॥

यथा तिलेषु तैलं दुग्धे चाज्यं व्यवस्थितम्, तथा रजः तमसि सत्त्वे च व्याप्तं सुप्तं चावतिष्ठते।

Verse 7

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुṣो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेśस्य तत्समा संयमे निशा ॥

ब्रह्मणः सम्भवात् आरभ्य यावत् तस्य आयुः-पर्यन्तं द्वे परार्धे प्रमाणे; एष एव परमेश्वरस्य दिवसः। तावदेव तस्य रात्रिः, यस्यां जगत् संनियम्यते (प्रलयेन)।

Verse 8

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः ॥

दिवसस्य आदौ जगद्योनि: अनादिरपि स्वयम् प्रबुध्यते—सर्वकारणं, अचिन्त्यस्वभावं, परं तत्त्वं, अन्यनिरपेक्षं प्रवर्तमानम्।

Verse 9

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ॥

प्रकृतिं पुरुषं चैव शीघ्रं प्रविश्य जगदीश्वरः परमेेश्वरः; स्वयोगेन परेण तौ क्षोभयामास, सृष्ट्युद्यमाय।

Verse 10

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान् ॥

यथा मदः कुमार्यः प्रविशति, यथा वा वसन्तमारुतः प्राणिनः प्रविश्य क्षोभयति; तथा योगमूर्तिः स एकः क्षोभकारणाय प्रविवेश।

Verse 11

प्रधानॆ क्षोभ्यमाणे तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया ॥

प्रधाने क्षोभ्यमाणे तस्मिन् ब्रह्मा नाम देवः समुत्पपात; अण्डकोशान्तः स्थित्वा, यथाहं ते निवेदितवान्।

Verse 12

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः ॥

स एव प्रथमः प्रेरकः, स एव प्रेर्यः; प्रकृतेः प्रभुः। प्रधानरूपेण स्थितोऽपि संकोच-विकासयोः सर्वदा तिष्ठति॥

Verse 13

अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणोऽपि रजोगुणम् । भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः ॥

अभिव्यक्तो जगतो योनिर्भवति; गुणातीतोऽपि रजसा सह सृज्यते, ब्रह्मभावं समाश्रित्य प्रवर्तते॥

Verse 14

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम् ॥

ब्रह्मभावे प्रजाः सृजति; ततः सत्त्वप्रधानो विष्णुभावमवाप्य धर्मेण पालनं करोति॥

Verse 15

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः ॥

ततः तमोगुणोल्लासात् रुद्रभावेण विश्वं समाहरति; समाहृत्य शयिते—त्रिलोकी तस्मिन्नेव लीयते—स गुणत्रययुक्तकार्यः गुणातीतस्वरूपश्च॥

Verse 16

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स सञ्ज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम् ॥

यथा पूर्वं क्षेत्रज्ञः सर्वव्यापी, तथा पालकः संहर्ता च; एवं स ब्रह्म-विष्णु-ईशकार्यकरं नामधारयति॥

Verse 17

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः ॥

ब्रह्मभावे स जगत्सृजति; रुद्रभावे तदेव संहरति; विष्णुभावे च स उदासीनः समः स्थितः। एताः स्वयम्भुवः आत्मनः त्रयः अवस्थाः।

Verse 18

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः ॥

रजः ब्रह्मा; तमः रुद्रः; सत्त्वं विष्णुः जगदीश्वरः। एते एव त्रयो देवाः; एते एव त्रयो गुणाः।

Verse 19

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम् ॥

एते परस्परयुग्मिताः पराश्रिताश्च। न तेषां क्षणमपि वियोगः; न चान्योन्यं परित्यजन्ति।

Verse 20

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः ॥

एवं ब्रह्मा जगतः पूर्वं देवदेवः चतुर्मुखः, रजोगुणमाश्रित्य स्रष्टृत्वपदे प्रतिष्ठितः।

Verse 21

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत ॥

हिरण्यगर्भो देवेषु प्रथमः, औपचारिकतया अनादिः, ब्रह्मा पृथिवीपद्मकर्णिकायां स्थितः आदौ जातः।

Verse 22

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे ॥

परमायुः शतवर्षाणि तस्य प्रोक्ता ब्रह्ममानेन परिगणिता। तस्य मानस्य गणनां मत्तः शृणु।

Verse 23

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते । कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः ॥

दश निमेषाः काष्ठा इति कथ्यते, पञ्चधा विभागेनापि निर्दिश्यते। त्रिंशत् कलाः काष्ठा; त्रिंशत् कलाः मुहूर्तः।

Verse 24

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते ॥

मनुष्याणां दिनरात्रं त्रिंशन्मुहूर्तात्मकं स्मृतम्। तादृशैस्त्रिंशदहोरात्रैः पक्षद्वयं भवति, यन्मास इति कथ्यते।

Verse 25

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवाना्महोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम् ॥

षण्मासैरयनं भवति; संवत्सरो द्व्ययनात्मकः—दक्षिणोत्तरौ। स देवतानामहोरात्रं; उत्तरायणं तेषां दिनं, दक्षिणायनं रात्रिः।

Verse 26

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे ॥

देववर्षसहस्रेषु कृतत्रेतादयः युगाः परिकीर्तिताः। चतुर्युगं द्वादशसहस्रसंख्यं; तस्य विभागान्मत्तः शृणु।

Verse 27

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

कृतं (सत्यं) युगं चतुर्सहस्रं दिव्यवर्षाणाम् उच्यते। तस्य सन्ध्या चतुश्शतवर्षा, सन्ध्यांशश्च तावन्मात्रः स्मृतः॥

Verse 28

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

त्रेता युगं त्रिसहस्रं दिव्यवर्षाणि, त्रिशतानि च संधिरिति। तस्य सन्ध्या तद्वत्समा, सन्ध्यांशश्च तथैव स्मृतः॥

Verse 29

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः ॥

द्वापरं युगं द्विसहस्रं दिव्यवर्षाणि, तथा द्विशतानि संधिः। तस्य सन्ध्या द्विशतवर्षा प्रोक्ता, सन्ध्यांशश्च तावन्मात्रः॥

Verse 30

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ ॥

कलिर् युगं सहस्रं दिव्यवर्षाणाम्, हे द्विजोत्तम। तस्य सन्ध्या सन्ध्यांशश्च प्रत्येकं शतवर्षे इति कीर्तितौ॥

Verse 31

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम् ॥

एष युगपर्यायो द्वादशसहस्र इति मुनिभिः संज्ञितः। एतद् सहस्रेण गुणितं ब्राह्म्यं प्रमाणं प्रकीर्तितम्॥

Verse 32

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते ॥

हे ब्राह्मण, ब्रह्मणोऽह्नि एकस्मिन् चतुर्दश मनवः सन्ति। तेषां कालाः भागवत् विभज्यन्ते; स अहः सहस्रधा विभक्तः।

Verse 33

देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः । मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत् ॥

देवाः सप्तर्षयश्चेन्द्रसहिताः, मनुः, तस्य पुत्रा नृपाश्च—मनुना सहैव ते सृज्यन्ते, पुनश्च पूर्ववत् एव लीयन्ते।

Verse 34

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे ॥

मन्वन्तरं तु एकसप्ततिश्चतुर्युगानाम् (अधिकेन) परिगण्यते। तस्य मानुषवर्षसंख्यां मत्तो विज्ञातुमर्हसि।

Verse 35

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्ठिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

त्रिंशत्कोटिपरिपूर्णं तद् भवति, पुनश्च षट्षष्टिर्नियुताः संख्यया अधिकाः, हे द्विज।

Verse 36

विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे ॥

अधिकवर्जितः कालोऽयं विंशतिसहस्रसंख्यः। मत्तो विज्ञातुमर्हसि—दैववर्षप्रमाणेन एष मन्वन्तर इति कथ्यते।

Verse 37

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ॥

दैवमानगणनया सहस्राण्यष्टौ वर्षाणि; अपरं च द्विपञ्चाशत्सहस्रं वर्षाणामधिकं परिगण्यते।

Verse 38

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः ॥

एष कालश्चतुर्दशगुणितः ब्रह्मणोऽहः स्मृतः; तस्यान्ते हे ब्राह्मण, नैमित्तिकं प्रलयं बुधाः प्रचक्षते।

Verse 39

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति ॥

भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्गलोकाः क्षयिणः; तेऽपि विनश्यन्ति, महर्लोकस्तु तिष्ठति।

Verse 40

तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि ॥

तत्रस्थाश्च जनाः संतप्ताः उष्णतया जनलोकं यान्ति; त्रयाणां लोकानामेकसमुद्रे जाते ब्रह्मा रात्रौ सुप्तो भवति।

Verse 41

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवंतु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत् ॥

सा रात्रिरपि तावन्मात्रा; तदन्ते पुनः सृष्टिः क्रियते। एवं ब्रह्मणो वर्षमेकं, तत् च शतवर्षपर्यन्तं प्रवर्तते।

Verse 42

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते ॥

तस्य वर्षशतं ‘पर’ इति कथ्यते; तथा पञ्चाशद्वर्षाणि ‘परार्ध’ इति प्रकीर्तितानि, पूर्णायुषः अर्धभागत्वात्।

Verse 43

एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम । यस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः ॥

एवं द्विजश्रेष्ठ, तस्यैकं परार्धं व्यतीतम्; तस्यान्ते ‘पाद्म’ इति विख्यातो महान् कल्पः समभवत्।

Verse 44

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकल्पितः ॥

द्विज, यदिदानीं प्रवृत्ते द्वितीये परार्धे, अयं ‘वाराह’ इति नाम्ना कल्पः प्रथम इति परिगण्यते।