Adhyaya 58: The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ नद्यादिवर्णन नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशोऽध्यायः—५८ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ‘नदीवर्णनादि’ नाम समाप्तः। अथाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्याय आरभ्यते। क्रौष्टुकिरुवाच—भगवन् भूतले भारतं नद्यः पर्वतान् जनपदान् तत्रवासिनश्च सम्यग् मे वर्णितवानसि॥

Verse 2

किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥

पूर्वं त्वया भारतसंबन्धे कूर्मो भगवान् हरिरुक्तः। तस्य कूर्मस्य संस्थानं विस्तारं चाशेषतो श्रोतुमिच्छामि॥

Verse 3

कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् । यथामुखं यथापादन्तस्य तद्ब्रूह्यशेषतः ॥

कथं स भगवान् जनार्दनः कूर्मरूपे प्रतिष्ठितः स्थितः? तस्माच्च मनुष्याणां शुभाशुभफलानि कथं सूच्यन्ते? तस्य मुखदिशानुसारं पादविस्तारानुसारं च सम्यक् सर्वं व्याख्याहि।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच प्राङ्मुखो भगवान् देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज ॥

मार्कण्डेय उवाच—स भगवान् कूर्मरूपेण पूर्वाभिमुखः स्थितः। भारतवर्षं परिगृह्य, हे द्विज, एषा नवधा विभागः।

Verse 5

नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः । विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ये सम्यक् तान्निबोध मे ॥

तस्य सर्वतः परितो नक्षत्राणि नवधा विन्यस्तानि। विषयान् च, हे द्विजश्रेष्ठ, यथावत् मत्तः सम्यग् अवगच्छ।

Verse 6

वेदमन्त्राः विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः । उज्जिहानास्तथा वत्स घोषसंख्यास्तथा खसाः ॥

वेदमन्त्राः, विमाण्डव्याः, शाल्वनीपाः, शकास्तथा। उज्जिहानाश्च, प्रिये, घोषसङ्ख्याश्च खसास्तथा॥

Verse 7

मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः । धर्मारण्याः ज्योतिषिकाः गौरग्रीवा गुडाश्मकाः ॥

मध्ये सारस्वताः मत्स्याः शूरसेनाश्च मैथुराः। धर्मारण्याः ज्योतिषिकाः गौरग्रीवाश्च गुडाश्मकाः॥

Verse 8

कालकोटिसपाषण्डाः पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः कुरुर्बाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः ॥

कालकोटयः पाषण्डाश्च पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः परप्रदेशकुरवश्चैव तथा उडुम्बराः जनाः ॥

Verse 9

वैदेहकाः सपाञ्चालाः संकेताḥ कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च कूर्मस्य जलमध्यानिवासिनः ॥

वैदेहकाः सह पञ्चालैः संकेता कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च येऽन्ये ते कूर्मस्य मध्यतोयवासिनः ॥

Verse 10

कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् । नक्षत्रत्रितयं विप्र शुभाशुभविपाकदम् ॥

एतेषां मध्यवासीनां कृत्तिका रोहिणी सौम्या । नक्षत्रत्रितयं ब्राह्मन् शुभाशुभफलप्रदम् ॥

Verse 11

वृषध्वजोऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः करवटाशनः ॥

वृषध्वजश्चाञ्जनश्च जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः करवटाशनः ॥

Verse 12

तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा । गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः ॥

तथा चन्द्रेश्वराः खसाश्च मगधाश्चैव पर्वताः । शुक्ला मैथिलाः प्रोक्ता वदनदन्तुरास्तथा ॥

Verse 13

प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पूर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज ॥

हे द्विज! प्राज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः; तथा पूर्णोत्कटा भद्रगौरा उदयगिरिश्च (देशाः/जनपदाः) सन्ति।

Verse 14

कशायाः मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः । वर्धमानाः कोशलाश्च मुखे कूर्मस्य संस्थिताः ॥

कशायाः मेखलामुष्टाः ताम्रलिप्ताः एकपादपाश्च; वर्धमानाः कोशलाश्च कूर्मस्य मुखे स्थिताः।

Verse 15

रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे । पादे तु दक्षिणे देशाः क्रौष्टुके वदतः शृणु ॥

रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यश्च—एषा नक्षत्रत्रयी मुखे (प्रदेशे) वर्तते। अधुना शृणु, यथा वदामि, क्रौष्टुके विभागे दक्षिणपादस्थितान् देशान्।

Verse 16

कलिङ्गवङ्गजठराः कोशलाः मूषिकास्तथा । चेदयश्चोर्ध्वकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः ॥

कलिङ्गाः वङ्गाः जठराः कोशलाश्चैव मूषिकाश्च; चेदयः ऊर्ध्वकर्णाः मत्स्याश्च ये चान्ये विन्ध्यनिवासिनः।

Verse 17

विदर्भा नारिकेलाश्च धर्मद्वीपास्तथैलिकाः । व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः ॥

विदर्भाः नारिकेलाः धर्मद्वीपाश्चैव ऐलिकास्तथा; व्याघ्रग्रीवाः महाग्रीवाः त्रैपुराश्च श्मश्रुधारिणः।

Verse 18

कैष्किन्ध्याः हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः ॥

कैष्किन्ध्याः हैमकूटाः निषधाः कटकाश्थलाः । दशार्णाः हारिकाः नग्नाः निषादाश्च काकुलालकाः ॥

Verse 19

तथैव पर्णशबराः पादे वै पूर्वदक्षिणे । आश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फाल्गुण्यः प्रथदमास्तथा ॥

तथैव पूर्वदक्षिणे पादे पर्णशबराः स्थिताः । आश्लेषार्क्षपैत्र्याश्च फाल्गुन्यः प्रथदामकाः ॥

Verse 20

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा ॥

पूर्वदक्षिणपादे तु नक्षत्राणां त्रयं स्मृतम् । लङ्का कालाजिनाः शैलिकाश्चैव निकटास्तथा ॥

Verse 21

महेन्द्रमलयाद्रौ च दुर्दुरे च वसन्ति ये । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणाः ॥

महेंद्रमलयदुर्दुरेषु पर्वतेषु निवासिनः । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोंकणाः ॥

Verse 22

सर्वाश्चैव तथाभीराः वेण्यास्तीरनिवासिनः । अवन्तयो दासपुरास्तथैवाकणिनो जनाः ॥

तथैवाभीराः सर्वे च वेण्याश्च नदीवासिनः । अवन्तयो दासपुराश्चैवाकणिनसंज्ञिताः ॥

Verse 23

महाराष्ट्राः सकर्णाटाः गोनर्दाश्चित्रकूटकाः । चोलाः कोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजटाधराः ॥

महाराṣ्ट्राः सह कर्णाटैः, गोनर्दाश्च चित्रकूटवासिनः। चोलाः कोलगिरयश्च, क्रौञ्चद्वीपजटाधरजनाश्चेह परिगण्यन्ते॥

Verse 24

कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः । शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्यशैलप्रान्तचराश्च ये ॥

कावेरीदेशजना ऋष्यमूकनिवासिनः। नाशिक्यजनाश्चैव वैदूर्यगिरिसीमगाः परिगण्यन्ते॥

Verse 25

तथा वारिचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः । गणबाह्याः पराः कृष्णा द्वीपवास निवासिनः ॥

तथैव जलचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः। गणबाह्याश्च दूरस्थाः कृष्णवर्णा द्वीपनिवासिनश्च परिगण्यन्ते॥

Verse 26

सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः । औखावनाः सपिशिकास्तथा ये कर्मनायकाः ॥

सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते जनाः समुपाश्रिताः। तथैव औखावनाः सपीशिकाश्च कर्मनायकसंज्ञिताश्च परिगण्यन्ते॥

Verse 27

तक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः । ऋषभाः सिहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः ॥

तक्षिणाः कौरुषाश्चैव तपोवननिवासिनः। ऋषिकाः ऋषभाश्चैव सिंहलाः काञ्चीनिवासिनस्तथा परिगण्यन्ते॥

Verse 28

तिलङ्गा कुञ्जारदरीकच्छवासाश्च ये जनाः । ताम्रपर्णो तथा कुक्षिरिति कूर्मस्य दक्षिणः ॥

तिलङ्गाः कुंजरदरीकच्छवासिनश्च जनाः, तथा ताम्रपर्णी-देशः ‘कुक्षि’श्च—एते कूर्मविभागस्य दक्षिणभागं प्रचक्षते।

Verse 29

फाल्गुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज । कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम् ॥

हे द्विज! उत्तराफाल्गुनी हस्ताचित्रेति नक्षत्रत्रयं कूर्मस्य दक्षिणकुक्षौ विन्यस्तम्; अन्यत्र तु बहिर्पादो नियोज्यते।

Verse 30

कम्बोजाः पहलवाश्चैव तथैव वहवामुखाः । तथा च सिन्धुसौवीराः सानर्ता वनितामुखाः ॥

काम्बोजाः पहलवाश्चैव तथा वहवामुखाः; सिन्धुसौवीराः आनर्ता वनितामुखाश्चैव परिकीर्तिताः।

Verse 31

द्रावणाः मार्गिकाः शूद्रा कर्णप्राधेयवर्वराः । किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः ॥

द्रावणाः मार्गिकाः शूद्राः कर्णप्राधेयवर्वराः; किराताः पारदाः पाण्ड्याः तथा पारशवाः कलाश्च परिकीर्तिताः।

Verse 32

धूर्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः । सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः ॥

धूर्तकाः हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरटाः; सौराष्ट्रा दारदाश्चैव तथा द्राविडा महार्णवाश्च परिकीर्तिताः।

Verse 33

एते जनपदाः पादे स्थिताः वै दक्षिणेऽपरे । स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च ॥

एते जनपदाः कूर्मरचनायाः दक्षिणे परे पादे स्थिताः। तस्मिन्नेव देशे स्वाती-विशाखा-मैत्रा (अनुराधा) इति चन्द्रनक्षत्रत्रयं विद्यते।

Verse 34

मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनोऽस्तगिरिस्तथा । अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः ॥

मणिमेघः क्षुराद्रिः खञ्जनश्चास्तगिरिश्च; अपरान्तिकाः हैहयाः शान्तिकाश्च विप्रशस्तकाः—एते तस्मिन् दिग्भागे जनाः प्रदेशाश्च कीर्तिताः।

Verse 35

कौङ्कणाः पञ्चनदका वामना ह्यवरास्तथा । तारक्षुरा ह्यङ्गतकाḥ कर्कराः शाल्मवेश्मकाः ॥

कौङ्कणाः पञ्चनदकाः वामनाश्च तथैवावराः। तारक्षुराः अङ्गतकाः कर्कराः शाल्मवेश्मकाः—एतेऽपि तत्र परिगणिताः।

Verse 36

गुरुस्विराः फल्गुणका वेणुमत्याञ्च ये जनाः । तथा फल्गुलुका घोरा गुरूहाश्च कलास्तथा ॥

गुरुस्विराः फल्गुणकाः वेणुमत्याश्च जनाः। तथा फल्गुलुकाः घोराः गुरुहाः कलाश्च—एतेऽपि निर्दिष्टाः।

Verse 37

एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः । अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाḥ कूर्मस्य संस्थिताः ॥

एकेक्षणाः वाजिकेशाः दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः। अश्वकेशाश्च—एते जनाः कूर्मस्य पुच्छे स्थिताः इति कथ्यन्ते।

Verse 38

ऐन्द्रं मूलं तथाषाढा नक्षत्रत्रयमेव च । माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालानतास्तथा ॥

अथ चन्द्रनक्षत्रत्रयं—ऐन्द्रं मूलं चाषाढा च। तथा माण्डव्याः चण्डखाराश्चैव तथैवाश्वकालानताः (जनपदाः) स्मृताः॥

Verse 39

कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीबाह्या बालिक्रास्तथा । नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे ॥

कुन्यतालढहाः स्त्रीबाह्याः बालिक्राश्च; नृसिंहाः; वेणुमत्याश्च जनाः; तथा बलावस्थाश्चान्ये च (परिगणिताः)॥

Verse 40

धर्मबद्धास्तथालूका उरुकर्मस्थिताः जनाः । वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्मस्य भागुरे ॥

धर्मबद्धा आलूकाश्च तथा उरुकर्मप्रतिष्ठिताः। एते जनाः कूर्मपार्श्वे वामपादे भागुरभागे व्यवस्थिताः॥

Verse 41

आषाढश्रवणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता । कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा ॥

यत्राषाढाः श्रवणं च धनिष्ठा च व्यवस्थिताः। तत्र कैलासहिमवान्धनुष्मान्वसुमांश्च (पर्वतप्रदेशाः)॥

Verse 42

क्रौञ्चाः कुरुवकाः चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः । रसालयाः सकैकेयाः भोगप्रस्थाः सयामुनाः ॥

क्रौञ्चाः कुरुवकाश्चैव क्षुद्रवीणाश्च ते जनाः। रसालयाः कैकेयैः सह भोगप्रस्थाश्च यामुनैः सह (परिकीर्तिताः)॥

Verse 43

अन्तर्द्वोपास्त्रिगर्ताश्च अग्नीjyāḥ सार्दनाः जनाः । तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः ॥

अन्तर्द्वीपाः त्रिगर्ताः अग्नीिज्याः सार्दनाश्च; तथा अश्वमुखाः चिविडाः केशधारिणश्च (केशधारकाः) इति कीर्तिताः।

Verse 44

दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च । पुष्कलाधमकैरातास्तथा तक्षशिलाश्रयाः ॥

दासेरकाः वाटधानाश्च तथा शावधानाः; पुष्कलाः अधमकिराताश्च तक्षशिलावासिनश्च स्मृताः।

Verse 45

अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकाश्च तथा ॥

अम्बालाः मालवाः मद्राः वेणुकाः सवदन्तिकाश्च; पिङ्गलाः मानकलहाः हूणाः कोहलकाश्चापि।

Verse 46

माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः ॥

माण्डव्याः भूतियुवकाः शाटकाः हेमतारकाः; यशोमत्याः सगान्धाराः खर-सागर-राशयश्च।

Verse 47

यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा । क्षेमधूर्ताश्च कूर्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः ॥

यौधेयाः दासमेयाः राजन्याः श्यामकाश्च; कूर्मस्य वामकुक्षौ निवसन्तः क्षेमधूर्ताश्च कीर्तिताः।

Verse 48

वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् । येन किन्नरराज्यञ्च पशुपालं सकीचकम् ॥

अत्र वरुणसम्बद्धं नक्षत्रं, तत्र च प्रोष्टपदयोर्द्वयं; येन किन्नराणां लोकः सूचितः, गोपालानां देशः कीचकैः सह च निर्दिश्यते।

Verse 49

काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा । दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः ॥

काश्मीरं च तथा राष्ट्रदेशः, तथैवाभिसारजनाः; दवदासाः, अङ्गनाः, कुलटाः, वनराष्ट्रकाः च।

Verse 50

सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः । किरातकौशिका नन्दा जनाः पह्णवलोलनाः ॥

सैरिष्ठाः, ब्रह्मपुरकाः, तथा वनवाह्यकाः; किरातकौशिकाः, नन्दाः, पह्णवलोलनसंज्ञिताः जनाः।

Verse 51

दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥

दार्वादाः, मरकाः, कुरटाः, अन्नदारकाः च; एकपादाः, खशाः, घोषाः, स्वर्गभौमाः अनवद्यकाः च।

Verse 52

तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये । त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजोत्तम ॥

तथैव सयवनाः हिङ्गाश्च, वल्कलधारिणश्च ये; त्रिनेत्राः पौरवाश्च, गन्धर्वाश्चैव—हे द्विजोत्तम।

Verse 53

पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पदामेते समाश्रिताः । रेवत्यश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम् ॥

एते त्रयो नक्षत्राः—रेवती, अश्विनिदेवता अश्विनी, तथा याम्यं भरणी—कूर्मस्य विश्वरूपस्य पूर्वोत्तरपादयोः स्थिताः इति कथ्यन्ते।

Verse 54

तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम । देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज ॥

तस्मिन् पादे पाकोपदेशार्थं व्याख्यातं, हे मुनीश्वर। एतेषु च प्रदेशेष्वेव एतान्येव नक्षत्राणि प्रवर्तन्ते, हे द्विज।

Verse 55

एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति चाभ्युदयं विप्र ग्रहैः सम्यगवस्थितैः ॥

एवंविधैः पीडाभिः क्रमशो निर्दिष्टा एते प्रदेशाः पीड्यन्ते; ग्रहाणां सम्यगवस्थितौ तु समृद्धिं यान्ति, हे ब्राह्मण।

Verse 56

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् । तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ तदुत्कर्षे शुभागमः ॥

यस्मिन् नक्षत्रे यो ग्रहः स्वामी, स चेद्विपरीतो भवति तस्य प्रदेशस्य भयमुत्पद्यते, हे मुनीश्वर; उन्नते तु शुभफलप्रदः।

Verse 57

प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् । भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम ॥

प्रत्येकस्य प्रदेशस्य नक्षत्रग्रहजन्यं सामान्यं निमित्तं भवति; तत् जनानां भयमेव वा शुभमेव वा भवति, हे द्विजोत्तम।

Verse 58

स्वर्क्षैरशोभनैरजन्तोः सामान्यं इति भीतिदम् । ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ॥

स्वकीयेष्वशुभेषु नक्षत्रेषु पुरुषस्य सामान्यं भयमिति कथ्यते; ग्रहैस्तु अल्पप्रयासेनैव उपजायमानं क्लेशजन्यमशुभत्वं प्रवर्तते।

Verse 59

तथैव शोभनः पाकः दुःस्थितैश्च तथा ग्रहैः । अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः ॥

तथैव ग्रहाणां दुष्टस्थाने स्थितत्वे जनानां प्रति शुभोऽपि पाकोऽल्पफल एव भवति; देशज्ञानिनः स्वविवेकिनो बुद्धिमन्तोऽपि एतदवगच्छन्ति।

Verse 60

द्रव्ये गोष्ठेऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा । भार्यायाञ्च गृहे दुष्ठे भयं पुण्यवतां नृणाम् ॥

ग्रहस्य स्वगृहे दुष्टस्थितौ धनधान्यपशुव्रजेषु दासेषु मित्रेषु पुत्रेषु तथा भार्यायामपि पुण्यवतामपि भयमुत्पद्यते।

Verse 61

आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् । नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन ॥

एवं अल्पपुण्यानां महापापिनां च सर्वत्र स्वात्मन्यपि भयमुत्पद्यते; निष्पापानां तु कदाचिदपि न भयम्, एकस्मिन्नपि स्थाने न।

Verse 62

दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् । नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥

दिक्प्रदेशजनसम्बद्धैः सामान्यैः प्रभावैः, राजसम्बद्धैः प्रभावैः, सन्ततिसम्बद्धैः, तथा नक्षत्रग्रहाणां सामान्यप्रभावैश्च नरः शुभाशुभफलानि अनुभूयते।

Verse 63

परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौस्थ्येन जायते । एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः ॥

ग्रहादयः प्रतिकूलावस्थायां यदा भवन्ति तदा जनानां परस्पररक्षणं प्रवर्तते। ताभ्य एव संयोगेभ्यः, हे द्विजश्रेष्ठ, शुभहानिः तथा अशुभप्रभावैः पीडा च जायते।

Verse 64

यदेतत्कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् । एतत्तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च ॥

यत् नक्षत्रेषु मया वर्णितं कूर्माकारं संनिवेशं, तत् देशस्य सामान्यलक्षणं; शुभाशुभयोः उभयस्यापि सूचकं भवति।

Verse 65

तस्माद्विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडां तथात्मनः । कुर्वोत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम ॥

तस्मात् देशस्य नक्षत्रलक्षणं स्वस्य च ग्रहपीडां विनिश्चित्य, शान्तिकर्माणि विद्वान् कुर्यात्; तथा लोकवादान् अपि, हे नरश्रेष्ठ, अवेक्षेत।

Verse 66

आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्‍हृदाः । पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादाः इति श्रुताः ॥

देवानां दैत्यादीनां च वैमनस्यात् आकाशात् एतानि लक्षणानि भूमौ पतन्ति; लोके तु ‘लोकवादाः’ इति श्रूयन्ते।

Verse 67

तां तथैव बुधः कुर्यात् लोकवादान्न हापयेत् । तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः ॥

तथैव विद्वान् यथायोग्यं प्रवर्तेत, लोकवादान् न अवमन्येत। ये तु तदनुसारिणः जनाः, तेषां अनागतदुःखस्य यथोचितं विनाशः शमनं वा भवति।

Verse 68

शुभोदयम् प्रहाणिं च पापानां द्विजसत्तम । प्रज्ञाहानिं प्रकुर्व्युस्‍ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते ॥

पापप्रभावाः शुभोदयसमृद्ध्योर्विनाशं जनयन्ति, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ; ते बुद्धिनाशं धनादिनाशं च कुर्वन्ति।

Verse 69

तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा । लोकवादांश्च शान्तींश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ॥

तस्मात् प्राज्ञः शान्तिकर्मसु भक्तो भवेत् तथा लोकवादेषु सावधानः; ग्रहपीडाकाले लोकवादान् शान्तींश्च उभयमपि कारयेत्।

Verse 70

अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् । जपं होमं तथा दानं स्नानं क्रोधादिवर्जनम् ॥

अहिंसा चोपवासाश्च देवालयादिपूजनम्; जपो होमस्तथा दानं स्नानं क्रोधादिदोषवर्जनम्।

Verse 71

अद्रोहः सर्वभूतेषु मैत्रीं कुर्याच्च पण्डितः । वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ॥

सर्वभूतेष्वहिंसकः स्यात् मैत्रीं च भावयेत्; असत्याशुद्धवाक्यं च वर्जयेत् अतिभाषणं तथा।

Verse 72

ग्रहपूजां च कुर्वोत सर्वपीडासु मानवः । एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ॥

सर्वपीडासु ग्रहाणां पूजनं च समाचरेत्; एवं सर्वे भयानकाः शम्यन्ते, हे द्विजोत्तम।

Verse 73

प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः । एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः ॥

धर्मनिष्ठेभ्यः प्रयत्नशीलजनानां कृते मया ग्रहाणां नक्षत्राणां च प्रसूतानां फलानां सम्यग् व्याख्यानं कृतम्। एवं मया भारतवर्षे महाबलवान् कूर्मरूपो भगवान् सम्यक् वर्णितः।

Verse 74

नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । तत्र देवाः स्थिताः सर्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥

अचिन्त्यस्वभावो नारायणः स एव सर्वस्य प्रतिष्ठा, यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्। तत्र सर्वे देवाः निवसन्ति, स्वस्वनक्षत्रानुसारं आश्रयं गृह्णन्तः।

Verse 75

तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज । मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥

मध्ये चाग्निः पृथिवी सोमश्च, हे द्विज। मध्ये मेषादयस्त्रयो राशयः; मुखे तु मिथुनाद्यौ द्वौ स्थितौ।

Verse 76

प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ । सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम् ॥

अग्रदक्षिणपादे कर्कटसिंहौ। उदरे च त्रयो राशयः—सिंहकन्यातुलाः—समवस्थिताः।

Verse 77

तुलाथ वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे । पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ॥

दक्षिणपश्चिमपादे तुला वृश्चिकश्च। पृष्ठे च वृश्चिकेन सह धनुः समवस्थितम्।

Verse 78

वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् । कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥

तस्य कूर्मस्य वायव्ये पादे धनुरादित्रयं स्थितम्—धनुः मकरः कुम्भश्च। तथा उत्तर-उदरे कुम्भः मीनश्च प्रतिष्ठितौ।

Verse 79

मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ । कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज ॥

मीनमेषौ च हे विप्रवर! नैऋत्ये पादे प्रतिष्ठितौ। एवं कूर्मे प्रदेशाश्च नक्षत्राणि च द्विज! एतेषु प्रदेशेषु विन्यस्तानि।

Verse 80

राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः । तस्माद् ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥

नक्षत्रेष्वपि राशयः स्थिताः, राशिषु ग्रहाः प्रतिष्ठिताः। तस्मात् ग्रह-नक्षत्रपीडायां तदनुरूपस्य प्रदेशस्य पीडां परीक्षेत्।

Verse 81

तत्र स्त्रात्वा प्रकुर्वोत दानहोमादिकं विधिम् । स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः । नारायणाख्योऽचिन्त्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः ॥

तत्र स्नानादिकं कृत्वा दान-होमादिकं विधिवत् आचरेत्। एष वैष्णवः पादः। ग्रहचक्र-मध्यस्थो यो ब्रह्मा, स अचिन्त्यस्वभावो जगत्कारणभूतो नारायण इति कथ्यते प्रभुः।