Adhyaya 74: King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः चतुःसप्ततितमोऽध्यायः—७४ । मार्कण्डेय उवाच । राजाभूद्विख्यातः स्वराष्ट्रो नाम वीर्यवान् । अनेकयज्ञकृत् प्राज्ञः संग्रामेष्वपराजितः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तमे मन्वन्तरे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। चतुर्सप्ततितमोऽध्याय आरभ्यते। मार्कण्डेय उवाच—स्वराष्ट्र इति विख्यातो राजा आसीन्महाबलः; बहुयज्ञकारी धीमान् संग्रामेष्वपराजितः॥

Verse 2

तस्यायुḥ सुमहत्प्रादात् मन्त्रिणाराधितो रविः । पत्नीणाञ्च शतं तस्य धन्यानामभवद् द्विज ॥

तस्यामात्येन सम्पूजितो रविस्तस्मै परमायुः प्रददौ। तस्य च शतं भार्याः सौभाग्यवत्योऽभवन्, द्विजोत्तम॥

Verse 3

तस्य दीर्घायुṣः पत्न्यो नातिदीर्घायुṣो मुने । कालेन जग्मुर्निधनं भृत्यमन्त्रिजनास्तथा ॥

ऋषे, तस्य दीर्घायुषो राज्ञो भार्याः दीर्घायुष्यो नाभवन्; कालेन ता मृत्युमगमन्, तथा दासाः सचिवा अन्ये च जनाः॥

Verse 4

स भार्याभिस्तथायुक्तो भृत्यैश्च सहजन्मभिः । उद्विग्नचेताः संप्राप वीर्यहानिमहर्निशम् ॥

स भार्याभिः सहजातैश्च सेवकैः परिवृतोऽपि हृदि चिन्ताकुलोऽभवत्; अहोरात्रं तेजो ह्रासं जगाम॥

Verse 5

तं वीर्यहीनं निभृतैर्भृत्यैस्त्यक्तं सुदुःखितम् । अनन्तरो विमर्दाख्यो राज्याच्च्यावितवांस्तदा ॥

स तु वीर्यविहीनः शान्तभृत्यैः परित्यक्तः महाशोकसमाविष्टः; तदा अनन्तरः ‘विमर्द’ इति ख्यातः तं राज्याद् निष्कासयामास।

Verse 6

राज्याच्च्युतः सोऽपि वनं गत्वा निर्विण्णमानसः । तपस्तेपे महाभागे वितस्तापुलिने स्थितः ॥

राज्याद् निष्कासितः स अपि विरक्तमानसः वनं जगाम; वितस्तायाः पुण्ये सिकतातीरे स्थित्वा तपश्चकार।

Verse 7

ग्रीष्मे पञ्चतमा भूत्वा वर्षास्वभ्रावकाशिकः । जलशायी च शिशिरे निराहारो यतव्रतः ॥

ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपः कृत्वा, वर्षासु विवृताकाशोऽभवत्; शिशिरे जलशायी। स उपवासपरः दृढव्रतः आसीत्।

Verse 8

ततस्तपस्यतस्तस्य प्रावृट्काले महाप्लवः । बभूवानुदिनं मेघैर्वर्षद्भिरनुसन्ततम् ॥

तस्य तपः कुर्वतः वर्षाकाले महाप्लावोऽभवत्, मेघैर्दिनादनु दिनं निरन्तरं वृष्टिपातः कृतः।

Verse 9

न दिग्विज्ञायते पूर्वा दक्षिणा वा न पश्चिमा । नोत्तरा तमसा सर्वमनुलिप्तमिवाभवत् ॥

न काचिद् दिक् प्रज्ञायते—न पूर्वा न दक्षिणा न पश्चिमोत्तरा; सर्वं तमसा लिप्तमिवाभवत्।

Verse 10

ततोऽतिपूरेण नृपः स नद्याः प्रेरितस्तटम् । प्रार्थयन्नापि नावाप ह्रियमाणो महीपतिः ॥

ततः सरितो महाप्रवाहवेगेन नीयमानो नृपोऽपि तटं प्रति नीतः। स याचमानोऽपि नौकां न लेभे, भूमिपतिश्च प्रवाहेनापह्रियत।

Verse 11

अथ दूरे जलौघेन ह्रियमाणो महीपतिः । आससाद जले रौहीं स पुच्छे जगृहे च ताम् ॥

अथ जलप्रवाहवेगेन दूरं नीतो नृपो जलमध्ये रौहीं ददर्श। स तस्याः पुच्छं गृहीत्वा जग्राह।

Verse 12

तेन प्लवेन स ययावूध्यमानो महीतले । इतश्चेतश्चान्धकारे आससाद तटं ततः ॥

तां प्लवमिवोपयुज्य स भूमौ वह्यमानोऽनुगतः। तमसि च इतस्ततः क्षिप्यमाणः स तटं ततः प्राप।

Verse 13

विस्तारि पङ्कमत्यर्थं दुस्तरं स नृपस्तरन् । तथैव कृष्यमाणोऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः ॥

नृपोऽपि विस्तीर्णं दुस्तरं पङ्कं पद्भ्यां तरन्, अपि च नीयमानः, अन्यं रम्यं वनं प्राप।

Verse 14

तत्रान्धकारे सा रौही चकर्ष वसुधाधिपम् । पुच्छे लग्नं महाभागं कृशं धमनिसन्ततौ ॥

तत्र तमसि सा रौही पुच्छलग्नं क्षितीश्वरम् आकृष्य निनाय—स च कुलीनोऽपि कृशः, शिरा-उद्गता इव दृश्यते स्म।

Verse 15

तस्याश्च स्पर्शसम्भूतामवाप मुदमुत्तमाम् । सोऽन्धकारे भ्रमन् भूयो मदनाकृष्टमानसः ॥

तस्याः स्पर्शेन स परमं हर्षं लेभे; पुनश्च तमसि विचरन् तस्य मनः कामेनाकृष्यत।

Verse 16

विज्ञाय सानुरागं तं पृष्ठस्पर्शनतत्परम् । नरेन्द्रं तद्वनस्यान्तः सा मृगी तमुवाच ह ॥

तं रागपूर्णं पृष्ठस्पर्शनपरायणं ज्ञात्वा सा मृगी वने राजानमिदं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 17

किं पृष्ठं वेपथुमता करेण स्पृशसे मम । अन्यथैवास्य कार्यस्य सञ्जाता नृपते गतिः ॥

किं मम पृष्ठं कम्पमानहस्तेन स्पृशसि? राजन्, अस्य विषयस्य गतिरन्यथैव समुत्पन्ना।

Verse 18

नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर । किन्तु त्वत्सङ्गमे विघ्नमेष लोलः करोति मे ॥

अयुक्तस्थाने गतं ते मनः; नाहं त्वया गन्तव्या, प्रभो। अपि तु एष चपलो वेगः मम त्वया सह सङ्गमागमने विघ्नं करोति।

Verse 19

माङ्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्या मृग्याश्च जगतीपतिः । जातकौतूहलो रौहीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

मार्कण्डेय उवाच—तस्याः मृग्याः वचः श्रुत्वा पृथिवीपतिः कुतूहलोत्थितः रौहीम् इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 20

का त्वं ब्रूहि मृगी वाक्यं कथं मानुषवद्वदेत् । कश्चैव लोलो यो विघ्नं त्वत्सङ्गे कुरुते मम ॥

कोऽसि त्वं मृगी? ब्रूहि—कथं मानुषवद् वदसि? कश्चासौ चपलः, यो मम त्वया सह सङ्गमे विघ्नं करोति?

Verse 21

मृग्युवाच अहं ते दयिता भूप ! प्रागासमुत्पलावती । भार्या शताग्रमहिषी दुहिता दृढधन्वनः ॥

मृगी उवाच—राजन्, अहं पूर्वं तव प्रिया उल्पलावती। शताग्रस्य महिषी, दृढधन्वनः दुहिता चासम्।

Verse 22

राजोवाच किन्तु यावत्कृतं कर्म येनेमां योनिमागता । पतिव्रता धर्मपरा सा चेत्थं सथमीदृशी ॥

राजोवाच—किं कर्म तया कृतं येनास्यां योनौ समागता? यदि पतिव्रता धर्मपरायणा च, कथं तादृशी जाता?

Verse 23

मृग्युवाच अहं पितृगृहे बाला सखीभिः सहिता वनम् । रन्तुं गता ददर्शैकं मृगं मृग्या समागतम् ॥

मृगी उवाच—यदा बालिका पितृगेहेऽहं, सखिभिः सह क्रीडार्थं वनं जगाम। तत्र मृगं मृग्या सह संयुक्तं ददर्श।

Verse 24

ततः समीपवर्तिन्या मया सा ताडिता मृगी । मया त्रस्ता गतान्यत्र क्रुद्धः प्राह ततो मृगः ॥

ततः समीपं गच्छन्ती तां मृगीं ताडितवत्यहम्। मत्तो भीता सा अन्यत्र धाविता; ततः स मृगः क्रुद्धो वाक्यमब्रवीत्।

Verse 25

मूढे किमेवं मत्तासि धिक्ते दौः शील्यमीदृशम् । आधानकालो येनायं त्वया मे विफलीकृतः ॥

मूढे कन्ये—किमर्थं त्वं चपला भवसि? तव दुष्टाचाराय धिक्। अनेन कर्मणा मम गर्भाधानकालो निष्फलो जातः।

Verse 26

वाचं श्रुत्वा ततस्तस्य मानुषस्येव भाषतः । भीता तमब्रुवं कोऽसीत्येतां योनिमुपागतः ॥

तस्य वचनं श्रुत्वा मानुषवद् भाषमाणस्याहं भीता अभवं, तमुवाचं च—‘कोऽसि त्वं, हरिणरूपेणास्मिन् गर्भे प्रविष्टः?’

Verse 27

ततः स प्राह पुत्रोऽहमृषेर्निर्वृतिचक्षुषः । सुतपा नाम मृग्यान्तु साभिलाषो मृगोऽभवम् ॥

अथ स उवाच—‘अहं निर्वृतिचक्षुषो मुनेः पुत्रः। मम नाम सुतपा। मृगीं कामयमानोऽहं हरिणोऽभवम्।’

Verse 28

इमाञ्चानुगतः प्रेम्णा वाञ्छितश्चानया वने । त्वया वियोजिता दुष्टे तस्माच्छापं ददामि ते ॥

अहं प्रेम्णा एनमन्वगच्छम्, अरण्ये च सा ममापि कामिनी जाता। त्वया पापे वियोजितावावाम्; तस्मात् त्वां शापं ददामि।

Verse 29

मया चोक्तं तवाज्ञानादपराधः कृतो मुने । प्रसादं कुरु शापं मे न भवान् दातुमर्हति ॥

अहं चावदम्—‘भगवन् मुने, मया अज्ञानात् अपराधः कृतः। प्रसादं कुरु; भवान् मां शापं न ददातु।’

Verse 30

इत्युक्तः प्राह मां सोऽपि मुनिरित्थं महीपते । न प्रयच्छामि शापं ते यद्यात्मानं ददासि मे ॥

एवं संबोधितः स मुनिर्मामुवाच— “राजन्, तव शापं न निवर्तयिष्यामि; यद्यपि त्वं मामात्मानं समर्पयसि तदा एव।”

Verse 31

मया चोक्तं मृगी नाहं मृगरूपधरा वने । लप्स्यसेऽन्यां मृगीन्तावन्मयि भावो निवर्त्यताम् ॥

अहं चावदम्— “नाहं हरिणी; अरण्ये हरिणरूपं गृहीत्वा स्थितास्मि। अन्यां हरिणीं त्वं प्राप्स्यसि; तावत् मयि तव भावो निवर्तताम्।”

Verse 32

इत्युक्तः कोपरक्ताक्षः स प्राह स्फुरिताधरः । नाहं मृगी त्वयेत्युक्तं मृगी मूढे भविष्यसि ॥

एवं संबोधितः स क्रोधारुणनेत्रः कम्पमानोष्ठः प्राह— “यत्त्वं ‘नाहं हरिणी’ इत्यवदः; तस्मात् मूढे, त्वं हरिणी भविष्यसि।”

Verse 33

ततो भृशं प्रव्यथिता प्रणम्य मुनिमब्रुवम् । स्वरूपस्थमतिक्रुद्धं प्रसीदेति पुनः पुनः ॥

अथाहं परमदुःखिता तं मुनिं प्रणम्य पुनः पुनः अवदम्— स तु स्वस्वरूप एवातिक्रुद्धः— “प्रसीद प्रसीद” इति।

Verse 34

बालानभिज्ञा वाक्यानां ततः प्रोक्तमिदं मया । पितर्यसति नारीभिर्व्रियते हि पतिः स्वयम् ॥

अथाहं बालत्वात् वाक्ये चाज्ञत्वात् इदमवदम्— “पितरि अनुपस्थिते स्त्रियो हि स्वयमेव पतिं वृण्वते” इति।

Verse 35

सति ताते कथञ्चाहं वृणोमि मुनिसत्तम । सापराधाथवा पादौ प्रसीदेश नमाम्यहम् ॥

यावत् पिता मे जीवति, कथं वरं वृणुयामहं, मुनेश्वर? दोषिणी वा निर्दोषा वा, तव पादयोः प्रणमे; प्रसादं कुरु, प्रभो।

Verse 36

प्रसीदेति प्रसीदेति प्रणतायाः महामते । इत्थं लालप्यमानायाः स प्राह मुनिपुङ्गवः ॥

सा प्रणम्य ‘प्रसीद प्रसीद’ इति पण्डित, एवं याचन्ती तिष्ठति स्म; तदा स मुनिवृषभः प्रत्युवाच।

Verse 37

न भवत्यन्यथा प्रोक्तं मम वाक्यं कदाचन । मृगी भविष्यसि मृता वनेऽस्मिन्नेव जन्मनि ॥

मम वाक्यं नान्यथा भवति। त्वं मृगी भूत्वा अस्मिन्नेव वने अस्मिन्नेव जन्मनि म्रियसे।

Verse 38

मृगत्वे च महाबाहुस्तव गर्भमुपैष्यति । लोलो नाम मुनेः पुत्रः सिद्धवीर्यस्य भामिनि ॥

मृगतां गते त्वयि महाबाहुः कश्चिद् गर्भं ते समुपैष्यति। सुन्दरी, सिद्धवीर्यस्य मुनेः पुत्रो ‘लोल’ इति नाम्ना भविष्यति।

Verse 39

जीतिस्मरा भवित्री त्वं तस्मिन्गर्भमुपागते । स्मृतिं प्राप्य तथा वाचं मानुषीमीrayiṣ्यसि ॥

तस्मिन् गर्भे समुत्पन्ने पूर्वजन्मस्मृतिं धारयिष्यसि; स्मृतिं प्राप्य मानुषीं वाचमपि त्वं वदिष्यसि।

Verse 40

तस्मिन् जाते मृगीत्वात् त्वं विमुक्ता पतिनार्चिता । लोकानवाप्स्यसि प्राप्या ये न दुष्कृतकर्मभिः ॥

यदा स जातो भविष्यति तदा त्वं हरिणीभावात् प्रमोक्ष्यसे। पत्या सत्कृता पुण्यकर्मविमलानां यानि लोकानि तान् प्राप्स्यसि॥

Verse 41

सोऽपि लोलो महावीर्यः पितृशत्रून् निपात्य वै । जित्वा वसुन्धरां कृत्स्नां भविष्यति ततो मनुः ॥

स लोलोऽपि महावीर्यः पितृशत्रून् निहनिष्यति। समग्रां पृथिवीं जित्वा पश्चान्मनुर् भविष्यति॥

Verse 42

एवं शापमहं लब्ध्वा मृता तिर्यक्त्वमागता । त्वत्संस्पर्शाच्च गर्भोऽसौ संभूतो जठरे मम ॥

एवं शापं समासाद्य मृता पशुत्वमागता। तव संस्पर्शतो गर्भो मम कुक्षौ समुत्थितः॥

Verse 43

अतो ब्रवीमि नास्थाने तव यातं मनो मयि । न चाप्यगम्या गर्भस्थो लोलो विघ्नं करोत्‍यसौ ॥

तस्माद् ब्रवीमि ते चित्तं मय्ययुक्तं प्रवर्तितम्। न चोपगन्तव्या ह्यहं गर्भस्थो लोल एव हि विघ्नं करिष्यति॥

Verse 44

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तस्ततः सोऽपि राजा प्राप्य परां मुदम् । पुत्रो ममारिञ्जित्वेति पृथिव्यां भविता मनुः ॥

मार्कण्डेय उवाच। इत्युक्तः स नृपोऽपि तदा परमं हर्षमवाप, ‘मम पुत्रो भुवि शत्रून् जित्वा मनुर्भविष्यति’ इति॥

Verse 45

ततस्तं सुषुवे पुत्रं सा मृगी लक्षणान्वितम् । तस्मिन् जाते च भूतानि सर्वाणि प्रययुर्मुदम् ॥

ततः सा हरिणी शुभलक्षणसमन्वितं पुत्रं प्रसूता; तस्य जातमात्रस्य सर्वे भूतगणा हर्षं जग्मुः।

Verse 46

विशेषतश्च राजासौ पुत्रे जाते महाबले । सा विमुक्ता मृगी शापात् प्राप लोकाननुत्तमान् ॥

विशेषतः स राजा महाबलस्य पुत्रस्य जन्मनि हृष्टः; सा हरिणी शापविमुक्ता अनुत्तमान् लोकान् अवाप।

Verse 47

ततस्तस्यर्षयः सर्वे समेत्य मुनिसत्तम । अवेक्ष्य भाविनीमृद्धिं नाम चक्रुर्महात्मनः ॥

ततः सर्वे ऋषयः समागमन्, हे मुनीश्वर; भाव्यसमृद्धिं दृष्ट्वा तस्मै महात्मने नाम ददुः।

Verse 48

तामसीं भजमानायां योनिं मातर्यजायत । तमसा चावृते लोके तामसोऽयं भविष्यति ॥

तमसि योनौ प्रविष्टायाः मातुः स जातः; जगत् तमसा छन्नं यतः, तस्मात् ‘तामसः’ इति भविष्यति।

Verse 49

ततः स तामसस्तेन पित्रा संवर्धितो वने । जातबुद्धिरुवाचेदं पितरं मुनिसत्तम ॥

ततः स तामसः पित्रा वने संवर्धितः; बुद्धौ प्रबुद्धायां पितरं प्रति वाक्यमिदं अब्रवीत्, हे मुनीश्वर।

Verse 50

कस्त्वं तात कथं वाहं पुत्रो माता च का मम । किमर्थमागतश्च त्वमेतत् सत्यं ब्रवीहि मे ॥

प्रिये त्वं का? कथं चाहं तव पुत्रः? का मम जननी? किमर्थं त्वमिहागता? एतत् सर्वं सत्येन मे ब्रूहि।

Verse 51

मार्कण्डेय उवाच । ततः पिता यथावृत्तं स्वराज्यच्यवनादिकम् । तस्याचष्टे महाबाहुः पुत्रस्य जगतीपतिः ॥

मार्कण्डेय उवाच। ततः स पिताऽस्य सर्वं वृत्तान्तं निवेदयामास—स्वराज्यभ्रंशादारभ्य। स जगदीश्वरः महाबाहुः पुत्राय तद् व्याख्यातवान्।

Verse 52

श्रुत्वा तत् सकलं सोऽपि समाराध्य च भारस्करम् । अवाच दिव्यान्यस्त्राणि ससंहाराण्यशेषतः ॥

तत् सर्वं श्रुत्वा सऽपि भारस्करं रविं समर्च्य, साङ्गोपाङ्गं दिव्यास्त्रसमूहं प्रत्याहारोपसंहारविधिसहितं समवाप्तवान्।

Verse 53

कृतास्त्रस्तानरीन् जित्वा पितुरानीय चान्तिकम् । अनुज्ञातान् मुनोचाथ तेन स्वं धर्ममास्थितः ॥

तैः शस्त्रैः सुसज्जितः स तान् शत्रून् जिगाय, पितुः पुरतः समानीय च। अनुज्ञाते तान् विमोच्य, स्वधर्मे प्रतिष्ठितोऽभवत्।

Verse 54

पितापि तस्य स्वान् लोकांस्तपोयज्ञसमार्जितान् । विसृष्टदेहः संप्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रमुखं सुखम् ॥

पिताऽपि तपोयज्ञार्जितान् स्वान् लोकान् प्राप; पुत्रमुखं दृष्ट्वा हृष्टः सन् देहं त्यक्त्वा सुखेन दिवं जगाम।

Verse 55

जित्वा समस्तां पृथिवीं तामसाख्यः स पार्थिवः । तामसाख्यो मनुरभूत्तस्य मन्वन्तरं शृणु ॥

समग्रां पृथिवीं जित्वा स राजा तामसो नाम तामसो मनुरभवत्। तस्य मन्वन्तरं शृणु।

Verse 56

ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः । ये पुत्राश्च मनोस्तस्य पृथिवीपरिपालकाः ॥

के देवाः सन्ति, कश्च तेषां प्रभुः—कोऽिन्द्रः, के च ऋषयः; तस्य मनोः पुत्राः के पृथिवीपालका अभवन्—एतत् सर्वं वर्ण्यते।

Verse 57

सत्यास्तथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा । एते देवगणास्तत्र सप्तविंशतिकाः मुने ॥

तत्र देवगणाः सत्याः अन्याः सुधियः सुरूपाः तथा हरयः। एते दिव्यगणाः सप्तविंशतिः, हे मुने।

Verse 58

महाबलो महावीर्यः शतयज्ञोपलक्षितः । शिखिरीन्द्रस्तथा तेषां देवानामभवद्विभुः ॥

बलवान् पराक्रमेण च बलवान् शतयज्ञविशिष्टः शिखिरी तेषां देवानामिन्द्रोऽभवत् प्रभुः।

Verse 59

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोऽग्निर्वलकस्तथा । पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥

ज्योतिः धर्मः पृथुः काव्यः चैत्रोऽग्निर्वलकस्तथा। पीवरश्चेति सप्तैते सप्तर्षयः, हे ब्राह्मण।

Verse 60

नरः क्षान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः ॥

नरः क्षान्तिश्च तथा शान्तो दान्तो जानुर्जङ्घादयश्चान्ये तामसस्य सुताः स्मृताः। ते महाबलपराक्रान्ता नृपतयो बभूवुः॥

Verse 61

इत्येतत्तामसं विप्र मन्वन्तरमुदाहृतम् । यः पठेत् शृणुयाद्वापि तमसा स न बाध्यते ॥

एवं ब्राह्मण तामसोऽयं मन्वन्तरः प्रकीर्तितः। यः पठेत् शृणुयाद्वापि न स तमसा अभिभूयते॥