Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः- ५७ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘गङ्गावतरण’नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। क्रौष्टुकिरुवाच— भगवन्, भवता जम्बूद्वीपः संक्षेपेण निरूपितः। कर्म चान्यत्र न पुण्यफलप्रदं भवतीति अपि कथितम्।

Verse 2

पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥

महाभाग, भारतं विना— पापेन वा अन्यथा वा— इतः स्वर्गं च मोक्षं च तथा मध्यमं च परं च पुरुषार्थं प्राप्नोति।

Verse 3

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैदद्भारतं वद ॥

न हि मर्त्यानां भूमौ अन्यत्र कर्म मार्गरूपं विधीयते। तस्मात्, हे ब्रह्मन्, भारतस्य विस्तरेण मे कथय।

Verse 4

ये चास्य भेदाः यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥

हे द्विजश्रेष्ठ व्याघ्र, अस्य देशस्य कियन्तो विभागाः, तस्य यथाविन्यासं, तथा अस्मिन् वर्षे ये देशा गिरयश्च सन्ति तान् अपि मे कथय।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥

मार्कण्डेय उवाच— मत्तः शृणु भारतवर्षस्य नव विभागान्। ते समुद्रैर्विभक्ताः परस्परं नोपलभ्याः इति विज्ञेयाः।

Verse 6

इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥

इन्द्रद्वीपः कशेरुमान् ताम्रवर्णो गभस्तिमान् तथा। नागद्वीपः सौम्यः गान्धर्वो वारुणश्च—एते द्वीपाः प्रदेशाश्च नामतः कीर्तिताः॥

Verse 7

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥

एष एव तेषां नवमो द्वीपः समुद्रपरिवेष्टितः। तस्य विस्तारः सहस्रयोजनः दक्षिणोत्तरमितः॥

Verse 8

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिताः द्विज ॥

तस्य पूर्वान्ते किराताः स्युः पश्चिमान्ते तथैव यवनाः। सीमासु च स्थिताः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः द्विजोत्तम॥

Verse 9

इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥

यज्ञाध्ययनवाणिज्यादिकर्मभिः शुद्धिमाप्नुवन्ति ते। तैरेव वृत्तिभिः सामाजिकव्यवहारोऽपि प्रशस्यते॥

Verse 10

स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥

तत्र स्वर्गापवर्गयोः प्राप्तयश्च सन्ति पुण्यपापे च। महेन्द्रमलयसह्यशुक्तिमानृक्षपर्वताश्च तत्र॥

Verse 11

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधराः ये समीपगाः ॥

विन्ध्यः पारियात्रश्च—एते सप्त कुलाचलाः पर्वतवर्गा इह निर्दिष्टाः। तेषां समीपे सहस्रशोऽन्येऽपि आधारभूता उपपर्वताः सन्ति।

Verse 12

विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥

अत्र रम्याः विस्तीर्णा महान्तो दीर्घोन्नता गिरिश्रेण्यः सशिखराः—कोलाहलः वैभ्राजः मन्दरः दर्दुरश्च पर्वतः।

Verse 13

वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरि रोचनः पाण्डराचलः ॥

वातस्वनः वैद्युतश्च; मैनाकः स्वरसोऽपि च; तुङ्गप्रस्थो नागगिरिः रोचनः पाण्डराचलः—एतेऽत्र पर्वताः।

Verse 14

पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥

पुष्पगिरिः दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च; ऋष्यमूकः गोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः—एतेऽपि पर्वताः।

Verse 15

श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥

श्रीपर्वतश्च चकोरश्च तथा चान्ये शतशो गिरयः। तैः सह जनपदा मिश्राः—म्लेच्छार्याश्च स्वस्वभागेषु व्यवस्थिताः।

Verse 16

तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥

शृणु मे सम्यग् प्रवक्ष्यामि पिब्यजलानां नदीवरान्। गङ्गां सरस्वतीं सिन्धुं चन्द्रभागां तथापराः॥

Verse 17

यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥

यमुनां शतद्रुं चैव वितस्तां रावतीं कुहूम्। गोमतीं धूतपापां च बाहुदां सदृशद्वतीम्॥

Verse 18

विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥

विपाशां देविकां रङ्क्षुं निश्चीरां गण्डकीं तथा। कौशिकीमापगां चैव हिमवत्पादसम्भवाः॥ ब्राह्मण॥

Verse 19

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥

वेदस्मृतिं वेदवतीं वृत्रघ्रीं सिन्धुमेव च। वेण्वां सानन्दनीं सदानीरां तथैव महीम्॥

Verse 20

पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥

पारां चर्मण्वतीं नूपीं विदिशां वेत्रवतीं तथा। शिप्रां चावर्‍णां चैव पारियात्राश्रया स्मृताः॥

Verse 21

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥

शोणो महानदा नर्मदा सुरथाद्रिजा तथा। मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा चापरेऽपि च॥

Verse 22

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका। पिप्पलिश्रोणी विपाशा वञ्जुला चापरेऽपि च॥

Verse 23

सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥

सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः। पादजाः कथिताश्चान्याः (विन्ध्यस्य/स्कन्धस्य) वेगवाहिनी चापरा॥

Verse 24

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती। वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती॥

Verse 25

करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूता स्ता नद्यः पुण्यजलाḥ शुभाḥ ॥

करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा। (ऋक्षस्य/विन्ध्यस्य) पादजाः पुण्याः पवित्रोदकसंयुताः॥

Verse 26

गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्याऽथापरा । तुंगभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी तथापगा ॥

गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्या तथा तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी च—एता नद्यः पुण्याः प्रवहन्त्य इति कीर्तिताः।

Verse 27

पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥

एता नद्यः श्रेष्ठा इति कथ्यन्ते, सह्यविन्ध्यादिपर्वतानां पादेभ्यः प्रसृता इव; कृतमाला ताम्रपर्णा पुष्पजा सूत्पलावती च।

Verse 28

मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥

मलयपर्वतसम्भूता एता नद्यः शीततोयाः—पितृसोमर्षिकुल्या इक्षुका त्रिदिवा चापि।

Verse 29

लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥

महेंद्रात् सम्भवेते स्म लाङ्गूलिनी वंशकरा; ऋषिकुल्या कुमारी मन्दगा मन्दवाहिनी च।

Verse 30

कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥

शुक्तिमतः सम्भवेते स्म कृपा पलाशिनी च; सर्वा एता नद्यः पुण्याः—प्रत्येका सरस्वती, प्रत्येका गङ्गा—समुद्रं प्रति प्रवहन्ति।

Verse 32

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥

सर्वाः सरितो लोके मातर इति स्मृताः, सर्वपापप्रणाशिन्यः। अन्याश्च सहस्रशो लघ्व्यः सरितः कीर्तिताः, हे द्विजोत्तम। काश्चित् वर्षाकाले प्रवहन्ति, काश्चित् सर्वदा—यथा मत्स्याश्वकूटा, कुल्या, कुन्तला, काशिकोशला च।

Verse 33

अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥

अथर्वासोऽर्कलिङ्गा मालकाः सह वृकैः—एते प्रायशो मध्यदेशस्य जनपदा आख्याताः।

Verse 34

सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥

सह्यपर्वतस्योत्तरे यत्र गोदावरी नदी, स देशः रमणीयः—भुवि सुसंस्कृत इव भूभागः।

Verse 35

गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥

गोवर्धनं महात्मनो भार्गवस्य वंशस्य रम्या पुरी। वाहीकाः, वाटधानाः, आभीराः, कालतोयकाः च (उक्ताः)।

Verse 36

अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥

अपरान्ताः शूद्राः पल्लवाश्च चर्मखण्डिकाः; तथा गान्धाराः गबलाश्च, सिन्धुसौवीरमद्रकजनाश्च (उक्ताः)।

Verse 37

शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥

शतद्रुजाः कलिङ्गाः पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेयाः दशमालिकाः—एते जनपदाः कीर्तिताः ॥

Verse 38

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥

क्षत्रियाणां निवासाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दारदा वर्वराः हर्षवर्धनाश्च ॥

Verse 39

चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतो नराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥

चीनास्तुखाराश्च बहवो बहिर्देशवासिनः । आत्रेयाः भारद्वाजाश्च पुष्कलाः कशेरुकाः ॥

Verse 40

लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥

लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिकाः साजगुडकाः । औषधाः अनिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥

Verse 41

तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥

तामसाः हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वाश्च कीर्तिताः ॥

Verse 42

एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥

एते खलु उदीच्याः देशाः; इदानीं मत्तः प्राचीदेशान् शृणु—अध्रारकाः, मुदकराः, अन्तर्गिर्याः, बहिर्गिराश्च।

Verse 43

यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥

तथा प्राचीदेशेषु प्रवङ्गाः, रङ्गेयाः, मानदाः, मानवर्तिकाः; ब्राह्मोत्तराः, प्रविजयाः, भार्गवाः, ज्ञेयमल्लकाश्च।

Verse 44

प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥

प्राग्ज्योतिषं मद्राश्चैव विदेहास्ताम्रलिप्तकाः; मल्ला मगधाः गोमन्ताश्च—एते प्राचीदेशाः स्मृताः।

Verse 45

अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥

अथान्यान् देशान् वक्ष्यामि—दक्षिणापथनिवासिनः; पुण्ड्राः केवलाश्चैव तथा गोलाङ्गूलाश्च।

Verse 46

शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥

शैलूषाश्च मূषिकाश्च; नामवासकसंज्ञे देशे निवसन्ति ये कुसुमाः; महाराष्ट्रा माहिषकाश्च सर्वतः कलिङ्गाश्च।

Verse 47

आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥

आभीराः सह वैशिक्यैः, आढक्याः शबरास्तथा। पुलिन्दा विन्ध्यवासाश्च, विदर्भा दण्डकैर्युताः॥

Verse 48

पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥

पौरिकाश्च मौलिकाश्च, अश्मका भोगवर्धनाः। नैषिकाः कुन्तलाः अन्धाः, उदिभदाः वनदारकाः॥

Verse 49

दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्‍पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥

एते हि दक्षिणा देशाः। शृणु मेऽपरान्तकान्। सूर्पारकाः कालिबलाः, दुर्गा आनीकटैः सह॥

Verse 50

पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥

पुलिन्दाः सुमीनाश्च, रूपपाः स्वापदैः सह। तथा कुरुमिनाश्चैव, ये केचित् कथाक्षराः स्मृताः॥

Verse 51

नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥

नासिक्यावासिनश्चान्ये, नर्मदाया उत्तराश्च ये। भीरुकच्छाः समाहेयाः, सारस्वताश्चैव तैः सह॥

Verse 52

काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥

कश्मीराः सुराष्ट्रा अवन्तयश्चैव सहार्बुदाः—एते ह्यपरान्ता इति कीर्तिताः। इदानीं विन्ध्यनिवासिनां जनान् शृणु।

Verse 53

सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥

सरजाः करूषाश्च; केरला उत्कलैः सह; उत्तमर्णा दशार्णाश्च; भोज्याः किश्किन्धकैः सह।

Verse 54

तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥

तोशलाः कोशलाश्चैव; त्रैपुरा वैदिशास्तथा; तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव; पटवो नैषधैः सह।

Verse 55

अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥

अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा अवन्तयः। एते सर्वे जनपदा विन्ध्यस्य पृष्ठपार्श्वके वसन्ति।

Verse 56

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहाराः हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥

अथ देशान् पर्वतनिवासिनश्च वर्णयामि—नीहाराः हंसमार्गाः कुरवो गुर्गणाः खसाश्च।

Verse 57

कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥

कुन्तप्रावरणाः ऊर्णाः दार्वाः सकृत्करकाः तथा । त्रिगर्ताः गालवाश्चैव किराताः तामसैः सह ॥

Verse 58

कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥

कृतत्रेतादियुगानां विधिः अत्र प्रतिष्ठितः । चतुर्णां युगानां धर्मः नियमेन व्यवस्थितः ॥ चतुर्धा च समास्थानैर्भारतं वर्षमिष्यते ॥

Verse 59

दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥

दक्षिणे पश्चिमे चास्य सागरः परिकीर्तितः । पूर्वेऽपि महती सिन्धुः उत्तरे हिमवान् स्थितः ॥ धनुषः प्रत्यञ्चवक्राकार इव संनिवेशतः ॥

Verse 60

तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥

तस्मादेतद्भारतं वर्षं सर्वसिद्धिफलप्रदम् । द्विजश्रेष्ठ! अत्र जायन्ते ब्राह्म्यं देवेन्द्रतामपि ॥ देवत्वं मरुतत्वं च सिद्ध्यतेऽत्रैव निश्चयात् ॥

Verse 61

मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् शुभाशुभैः ॥

अतो मृगपशुजन्मानि अप्सरोजन्म चापि हि । सर्पादिसर्वभूतानां तथा स्थावरजन्म च ॥ ब्राह्मन्! शुभाशुभकर्मभिः सर्वेषां जायते क्रमः ॥

Verse 62

प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे सदैष मनोरथः ॥

एषा कर्मभूमिर्ब्राह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते। देवानामपि मुनीन्द्र सैव नित्यं प्रियेष्टिता॥

Verse 63

अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥

मनुष्यजन्म लभेमहि देवलोकात् क्षितौ पतिताः। मनुष्यो हि करोत्येतद् यद् देवादसुरैरपि न शक्यम्॥

Verse 64

तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥

स्वकर्मपाशैर्बद्धा ये स्वकर्मप्रदर्शनतत्पराः। सुखलेशेन गर्विता न कुर्वन्ति सारकं कर्म॥