Adhyaya 50: Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Verse 1

पञ्चाशोऽध्यायः— ५० मārkaṇḍeya उवाच ततोऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसīः प्रजाः । तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह ॥

मार्कण्डेय उवाच—अथ चिन्तयतः तस्य मनोजाः प्रजाः समभवन्। ताभिः सह तेषां कर्माणि तेषां च कारणानि तस्यैव देहात् समुत्पन्नानि।

Verse 2

क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः । ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्रगुदाहृताः ॥

तस्य बुद्धिमतः अङ्गेभ्यः क्षेत्रज्ञाः समुत्पेदिरे। ते सर्वेऽपि समुत्पन्नाः, ये मया पूर्वमेव निरूपिताः।

Verse 3

देवाद्याः स्थावरान्ताश्च त्रैगुण्यविषयाः स्मृताः । एवंभूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च ॥

देवाद्याः स्थावरान्ताश्च सर्वे त्रिगुणगोचराः स्मृताः। एवं तादृशा भूतसृष्टिः स्थावरजङ्गमभेदतः।

Verse 4

यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः । अथान्यान्मानसān् पुत्रān् सदृशān् आत्मनोऽसृजत् ॥

यदा तस्य बुद्धिमतः प्रजाः सर्वाः न विवर्धन्ते, तदा स अन्यान् मनसः पुत्रान् स्वसदृशान् ससर्ज।

Verse 5

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङ्गिरसं तथा । मरीचिं दक्षमत्रिं च वसिष्ठञ्चैव मानसम् ॥

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुं चाङ्गिरसं तथा। मरीचिं दक्षमत्रिं च वसिष्ठं च मनोजसान् ससर्ज।

Verse 6

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयंगताः । ततोऽसृजत् पुनर्ब्रह्मा रुद्रं क्रोधात्मसम्भवम् ॥

एते पुराणे ‘नव ब्रह्माणः’ इति प्रतिष्ठिताः। ततः परं ब्रह्मा पुनः रुद्रं ससर्ज, क्रोधसारसमुद्भवम्।

Verse 7

सङ्कल्पञ्चैव धर्मञ्च पूर्वेषामपि पूर्वजम् । सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टाः स्वयम्भुवा ॥

स ब्रह्मा सङ्कल्पं धर्मं च ससर्ज—प्राचीनानामपि पितरौ; तथा स्वयम्भुवेन पूर्वं सृष्टान् सनन्दनादीन् अपि।

Verse 8

न ते लोकेषु सज्जन्तो निरपेक्षाः समाहिताः । सर्वे तेऽनागतज्ञानाः वीतरागा विमत्सराः ॥

ते लोकान् नासज्यन्त; निरपेक्षा निश्चला आत्मनिष्ठाश्च। सर्वे भविष्यद्विदः, विरागिणो, निरसूयाश्च बभूवुः।

Verse 9

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः । ब्रह्मणोऽभून्महाक्रोधस्तत्रोत्पन्नोर्’कसन्निभः ॥

एवं लोकसृष्टौ उदासीनान् तान् दृष्ट्वा महाब्रह्मा तीव्रक्रोधेनाविष्टः; तस्मात् क्रोधात् सूर्यसमप्रभः कश्चिद् अजायत।

Verse 10

अर्धनारीनरवपुः पुरुषोऽतिशरीरवान् । विभजात्मानमित्युक्त्वा स तदान्तर्दधे ततः ॥

स महापुरुषः स्त्रीपुंसयोः समदेहः ‘विभजस्व’ इत्युवाच; ततः परं तत्रैवान्तरधीयत।

Verse 11

स चोक्तो वै पृथक् स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाऽकरोत् । बिभेद पुरुषत्वञ्च दशधा चैकधा तु सः ॥

एवं तेनोपदिष्टः स स्त्रीत्वं पुंस्त्वं च पृथक् चकार। पुंभावं च दशधा विभज्य, अन्येन रूपेणैक एवावतस्थे।

Verse 12

सौम्यासौम्यैस्तथा शान्तैः पुंस्त्वं स्त्रीत्वञ्च स प्रभुः । बिभेद बहुधा देवः पुरुषैरसितैः सितैः ॥

स भगवान् पुनः पुंस्त्वं स्त्रीत्वं च नानाविधं व्यभजत्—मृदुं च रौद्रं च शान्तं च; कृष्णवर्णान् गौरवर्णांश्च जनान् ससर्ज।

Verse 13

ततो ब्रह्मात्मसम्भूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः । आत्मनः सदृशं कृत्वा प्रजापालो मनुं द्विज ॥

ततः स भगवान् ब्रह्मणः स्वात्मसम्भूतं स्वायम्भुवं मनुं ससर्ज, स्वसदृशं कृत्वा—मनुं प्रजापालकं प्रजानां प्रभुं, हे द्विज।

Verse 14

शतरूपाञ्च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् । स्वायम्भुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः ॥

स च स्वायम्भुवो मनुः शक्तिमान् तां शतरूपां स्त्रीं तपसा दग्धकल्मषाम् भार्यां जग्राह।

Verse 15

तस्माच्च पुरुषात् पुत्रौ शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रख्यातावात्मकर्मभिः ॥

तस्मात् पुरुषात् शतरूपा द्वौ पुत्रौ प्रसूता—प्रियव्रतम् उत्तानपादं च—स्वकर्मप्रसिद्धौ उभौ।

Verse 16

कन्ये द्वे च तथा ऋद्धिं प्रसूतिं च ततः पिता । ददौ प्रसूतिं दक्षाय तथा ऋद्धिं रुचेः पुरा ॥

दुहितरौ च द्वे बभूवतुः—ऋद्धिः प्रसूतिश्च। ततः पिता प्रसूतिं दक्षाय ददौ, पूर्वं च ऋद्धिं रुचेः।

Verse 17

प्रजापतिः स जग्राह तयोर्यज्ञः सदक्षिणः । पुत्रो जज्ञे महाभाग ! दम्पतीमिथुनं ततः ॥

स प्रजापतिस्तां भार्यां जग्राह; तयोः संयोगात् यज्ञो नाम पुत्रोऽजायत, सहैव दक्षिणा नाम पत्न्या—एवं दम्पती अभवताम्।

Verse 18

यज्ञस्य दक्षिणायान्तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाḥ स्वायम्भुवोऽन्तरे ॥

यज्ञात् दक्षिणायाश्च द्वादश पुत्रा अजायन्त, यामा इति विख्याता; ते स्वायम्भुवे मन्वन्तरे देवा आसन्।

Verse 19

तस्य पुत्रास्तु यज्ञस्य दक्षिणायां सभास्वराः । प्रसूत्याञ्च तथा दक्षश्चतस्रो विंशतिस्तथा ॥

ते यज्ञस्य पुत्रा दक्षिणाजाता सभायां तेजस्विनो बभूवुः। तथा च दक्षः प्रसूतौ चतुर्विंशतिं प्रजाः ससर्ज।

Verse 20

ससर्ज कन्यास्तासाञ्च सम्यङ्नामानि मे शृणु । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ॥

कन्याः ससर्ज; तासां नामानि सम्यग् मे शृणुत—श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया च।

Verse 21

बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी । पत्नीर्थे प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ॥

बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिश्च—एताः त्रयोदश। धर्मोऽधिपतिस्तु दक्षस्य कन्याः पत्नीत्वेन जग्राह।

Verse 22

ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यथा सम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिस्तथा क्षमा ॥

तेषां कनिष्ठा एकादश सुनेत्राः कन्याः शेषाः—ख्यातिः, सत्याः, सम्भूतिः, स्मृतिः, प्रीतिः, क्षमा च।

Verse 23

सन्ततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः ॥

तथा सन्ततिः, अनसूया, ऊर्जाः, स्वाहा, स्वधा च। तासां पतयः—भृगुः, भवः (शिवः), मरीचिः, तथा ऋषिरङ्गिराः।

Verse 24

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्च ऋषयस्तथा । वसिष्ठोऽत्रिस्तथा वह्निः पितरश्च यथाक्रमम् ॥

तथा पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः—एते मुनयः; वसिष्ठः, अत्रिः, वह्निः (अग्निः), पितरश्च—यथाक्रमं पतयः।

Verse 25

ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः । श्रद्धा कामं श्रीश्च दर्पं नियमं धृतिरात्मजम् ॥

ख्यात्यादीनां कन्यानां श्रेष्ठा मुनयः पाणिग्रहणं चक्रुः। श्रद्धायाः कामोऽजायत; श्रियः दर्पः; धृत्याः नियमोऽभवत्।

Verse 26

सन्तोषञ्च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरजायत । मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च ॥

तुष्टिः सन्तोषं जनयामास; पुष्टिः लोभं प्रसूतवती। मेधा श्रुतं जनयामास; क्रिया दण्डं नयं च विनयं च प्रसूतवती।

Verse 27

बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् । व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत ॥

बुद्ध्या बोधः प्रसूतः। लज्जा वपुत्रस्य विनयस्य जननी बभूव। शान्त्या च क्षेमो व्यावसायश्च प्रसूतौ।

Verse 28

सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मयोनयः । कामादतिमुदं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत ॥

सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिश्च—एते धर्मात् प्रसूताः। कामात् अतिमुदो हर्षश्च प्रसूतौ, धर्मस्य पौत्रौ।

Verse 29

हिंसा भार्या त्वधर्मस्य तस्यां जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निरृतिस्तस्यां सुतौ द्वौ नरकं भयम् ॥

अधर्मस्य भार्या हिंसा; तस्याः अनृतं प्रसूतम्। तस्याः कन्या निरृतिश्च जाता; निरृतेः पुत्रौ द्वौ—नरको भयश्च।

Verse 30

माया च वेदना चैव मिथुनं द्वयमेतयोः । तयोरजज्ञेऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥

माया वेदना च युगलं बभूवतुः। ताभ्यां माया पुनरपि प्रसूता, ततः प्राणिनां हर्ता मृत्युः।

Verse 31

वेदनात्मसुतञ्चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । मृत्योर्व्याधि-जराशोक-तृष्णा-क्रोधाश्च जज्ञिरे ॥

वेदनायाः स्वसन्तत्यां रौरवात् दुःखं प्रसूतम्। मृत्योश्च व्याधिर्जरा शोकस्तृष्णा क्रोधश्च प्रसूताः।

Verse 33

दुःखोद्भवाः स्मृता ह्येते सर्वे वाधर्मलक्षणाः । नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ निरृतिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्याभवन्मुने । अलक्ष्मीर्नाम तस्याञ्च मृत्योः पुत्राश्चतुर्दश ॥

एते सर्वे दुःखसम्भवा इति स्मृताः, सर्वेऽधर्मलक्षणान्विताः। न तेषां भार्या न च पुत्रः; सर्वे ऊर्ध्वरेतस एव। निरृतिश्चापि मृत्योः पत्नीभूता, मुनिवर; तस्यां च अलक्ष्मीर्नाम दुहिता जाता, तस्यां चतुर्दश पुत्रान् मृत्युरजनयत्।

Verse 34

अलक्ष्मीपुत्रका ह्येते मृत्योरा देशकारिणः । विनाशकालेषु नरान् भजन्त्येते शृणुष्व तान् ॥

एते हि अलक्ष्म्याः पुत्रा मृत्योः शासनकारिणः। प्रलयकाले नरान् उपसर्पन्ति—तान् मे निगदतः शृणु।

Verse 35

इन्द्रियेषु दशस्वेते तथा मनसि च स्थिताः । स्वे स्वे नरं स्त्रियं वापि विषये योजयन्ति हि ॥

दशेन्द्रियेषु च मनसि च स्वस्वस्थाने व्यवस्थिताः। ते हि नरं वा नारीं वा स्वस्वविषयेषु नियुञ्जते।

Verse 36

अथेन्द्रियाणि चाक्रम्य रागक्रोधादिभिर्नरान् । योजयन्ति यथा हानिं यान्त्यधर्मादिभिर्द्विज ॥

ततः इन्द्रियाण्यभिभूय रागक्रोधादिभिः नरान् नियुञ्जते। येन ते विनाशं यान्त्यधर्मादिदोषेषु, द्विजोत्तम।

Verse 37

अहङ्कारगतश्चान्यस्तथान्यो बुद्धिसंस्थितः । विनाशाय नराः स्त्रीणां यतन्ते महोसंश्रिताः ॥

एकोऽहङ्कारे निलीनः, अन्यो बुद्धौ प्रतिष्ठितः। एवं महामोहं समाश्रित्य, नरा नारीविनाशाय प्रवर्तन्ते।

Verse 38

तथैवान्यो गृहे पुंसां दुःसहो नाम विश्रुतः । क्षुत्क्षामोऽधोमुखो नग्रश्चीरी काकसमस्वनः ॥

तथैव मनुष्यगृहेष्वन्योऽपि दुःसह इति विख्यातोऽभवत्। स क्षुधया कृशः, अधोमुखः, नग्नः, जीर्णवस्त्रपरिधानः, काकस्वरसमः, तत्र प्रादुरभवत्॥

Verse 39

स सर्वान् खादितुं सृष्टो ब्रह्मणा तमसो निधिः । दंष्ट्राकरालमत्यर्थं विवृतास्यं सुभैरवम् ॥

स ब्रह्मणा सर्वभक्षणार्थं सृष्टः, तमसां निधानमिव। भीषणदंष्ट्रः, विवृतवदनः, अतिभयानकः स अत्यन्तं दारुणोऽभवत्॥

Verse 40

तमत्तुकाममाहेदं ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वब्रह्ममयः शुद्धः कारणं जगतोऽव्ययः ॥

तं भक्षणोत्सुकं प्रति ब्रह्मा लोकपितामहः उवाच। स सर्वथा ब्रह्ममयः शुद्धः, अव्ययः, जगतः कारणं परम्॥

Verse 41

ब्रह्मोवाच नात्तव्यन्ते जगदिदं जहि कोपं शमं व्रज । त्यजैनान्तामसीं वृत्तिमपास्य रजसः कलाम् ॥

ब्रह्मोवाच— नायं लोको भक्षणीयः। क्रोधं त्यज, शमं गच्छ। तामसं कर्म त्यक्त्वा, राजसं भागमपि परित्यज॥

Verse 42

दुःसह उवाच क्षुत्क्षामोऽस्मि जगन्नाथ ! पिपासुश्चापि दुर्बलः । कथं तृप्तिमियान्नाथ ! भवेयं बलवान् कथम् । कश्चाश्रयो ममाख्याहि वर्तेयं यत्र निर्वृतः ॥

दुःसह उवाच— क्षुधया कृशोऽहं जगदीश, तृषितोऽपि दुर्बलश्च। कथं तृप्तिं प्राप्नुयाम्, कथं बलवान् भवामि? ब्रूहि मे— मम का शरणं, कुत्र सुखेन वसेयम्॥

Verse 43

ब्रह्मोवाच तवाश्रयो गृहं पुंसां जनश्चाधार्मिको बलम् । पुष्टिं नित्यक्रियाहान्या भवान् वत्स ! गमिष्यति ॥

ब्रह्मोवाच—मनुष्यगृहाणि ते शरणं, अधार्मिकः तव बलम्। नित्यकर्मपरित्यागेन त्वं प्रिये पुष्टिं वीर्यं च प्राप्स्यसि।

Verse 44

वृथास्फोटाश्च ते वस्त्रमाहारञ्च ददामि ते । क्षतं कीटावपन्नञ्च तथा श्वबिरवेक्षितम् ॥

वस्त्रार्थं ते जीर्णचीराणि ददामि, आहारार्थं च क्षतं कीटोपहतं तथा। श्वानकाकावलोकितं यच्च, तदेव ते।

Verse 45

भग्नभाण्डागतं तद्वन्मुखवातोपशामितम् । उच्छिष्टापाक्वमास्विन्नमवलीढमसंस्कृतम् ॥

भिन्नपात्रसमुत्थं यदन्नं, मुखवातशीतलं तथा। उच्छिष्टं अर्धपक्वं स्विन्नं लीलितं अशुद्धमसंस्कृतं—तत् तव।

Verse 46

भग्नासनस्थितैर्भुक्तमासन्नागतमेव च । विदिङ्मुखं सन्ध्ययोश्च नृत्यवाद्यस्वनाकुलम् ॥

भिन्नासने उपविष्टस्य यदन्नं भुक्तं, समीपानीतं च अशुचिवत्। अयुक्तदिग्भिमुखस्य, संध्याकालेषु च; नृत्यवाद्यरवाकीर्णे—एते तव नियमाः।

Verse 47

उदक्योपहतं भुक्तमुदक्या दृष्टमेव च । यच्चोपघातवत् किञ्चिद् भक्ष्यं पेयमथापि वा ॥

उदक्यादूषितं यदन्नं, उदक्यावलोकितं च यत्। यच्च किञ्चिद् भक्ष्यं पेयं वा दोषसम्बद्धं—तदपि तव।

Verse 48

एतानि तव पुष्ट्यर्थमन्यच्चापि ददामि ते । अश्रद्धया हुतं दत्तमस्नातैर्यदवज्ञया ॥

एतानि ते पोषणार्थं ददामि; अपरं च ददामि—यदग्नौ हुतं वा दानं वा श्रद्धाविहीनं, यच्चास्नातेनावज्ञाभावेन समर्पितं, तत्सर्वं तुभ्यं भवति।

Verse 49

यन्नाम्बुपूर्वकं क्षिप्तमनर्थोकृतमेव च । त्यक्तुमाविष्कृतं यत् तु दत्तं चैवातिविस्मयात् ॥

यच्चादौ जलं न दत्त्वा परित्यज्यते, यच्च निष्फलं निरर्थकं च क्रियते; यच्च केवलं प्रदर्शनार्थं कृत्वा परित्यज्यते; यच्चात्यद्भुतवेगेन दत्तं—तत्सर्वमपि तुभ्यं ददामि।

Verse 50

दुष्टं क्रुद्धार्तदत्तञ्च यक्ष तद्भागि तत्फलम् । यच्च पौनर्भवः किञ्चित् करोत्यमुष्मिकं क्रमम् ॥

यत् पापं यच्च क्रोधेन क्लेशेन वा दत्तं—हे यक्ष, तस्य फलभागं त्वं लभसे। यच्च पौनर्भवः परलोकाभिसन्धिना कर्म विधत्ते, तदपि ते समुपैति।

Verse 51

यच्च पौनर्भवा योषित् तद्यक्ष ! तव तृप्तये । कन्याशुल्कोपधानाय समुपास्ते धनक्रियाः ॥

यच्च पौनर्भवा स्त्री शुल्कार्थं ध्रुवार्थं वा धनलाभाय कर्माणि कुर्वीत—हे यक्ष, तत् तव तृप्तये भवति।

Verse 52

तथैव यक्ष ! पुष्ट्यर्थमसच्छास्त्रक्रियाश्च याः । यच्चार्थनिर्वृतं किञ्चिदधीताṃ यन्न सत्यतः ॥

तथैव हे यक्ष, कुदृष्ट्याधारितानि कर्माणि तव पोषणार्थं कृतानि; यच्चाध्ययनं केवलं धनतोषार्थं न तत्त्वार्थं प्रवर्तते—तदपि तवैव।

Verse 53

ततः सर्वं तव कालांश्च ददामि तव सिद्धये । गुर्विण्यभिगमे सन्ध्यानित्यकार्यव्यतिक्रमे ॥

तस्मात् तद् सर्वं तुभ्यं ददामि, कालस्यापि भागान् तव सिद्ध्यर्थम्—गर्भिण्याः स्त्रीसमीपगमने, सन्ध्योपासनात्यये च नित्यकर्मलोपे च।

Verse 54

असच्छास्त्रक्रियालापदूषितेषु च दुःसह । तवाभिभवसामर्थ्यं भविष्यति सदा नृषु ॥

कुदृष्टिभिः कलुषितेषु जनैः, तेषां कर्मभिः प्रलापैश्च—हे दुरासदे, मनुष्येषु तवाभिभवशक्तिः सदा एव प्रवर्तिष्यते।

Verse 55

पङ्क्तिभेदे वृथापाके पाकभेदे तथा क्रिया । नित्यञ्च गेहकलहे भविता वसतिस्तव ॥

भोजनक्रमभङ्गे, निरर्थकपाके, पाकक्रियायां कर्मानुष्ठाने च व्यतिक्रमे—नित्यगृहकलहेषु च—तत्र तव निवासो भविष्यति।

Verse 56

अपोष्यमाणे च तथा भृत्ये गोवाहनादिके । असन्ध्याभ्युक्षितागारे काले त्वत्तो भयं नृणाम् ॥

तथैव यदा दासाः पशवो वाहनानि चादयः सम्यग् न परिपाल्यन्ते; यदा च गृहं सन्ध्याकाले यथाविधि न प्रोक्ष्यते शुद्ध्यते—तदा तेषु कालेषु त्वत्तो जनानां भयसमुद्भवः।

Verse 57

नक्षत्रग्रहपीडासु त्रिविधोत्पातदर्शने । अशान्तिकपरान् यक्ष ! नरानभिभविष्यसि ॥

नक्षत्रग्रहकृतपीडासु, त्रिविधनिमित्तदर्शने च—हे यक्ष, शान्तिकर्माननुष्ठानपरान् तान् जनान् त्वं अभिभविष्यसि।

Verse 58

वृथोपवासिनो मर्त्या द्यूतस्त्रीषु सदा रताः । त्वद्भाषणोपकर्तारो वैडालव्रतिकाश्च ये ॥

ये पुरुषा व्यर्थोपवासिनो नित्यं द्यूतस्त्रीसक्ताः, चाटुभाषणेन प्रसादं साधयन्ति, ये च ‘मार्जारव्रत’मिव कपटाचारं चरन्ति—तेषां आचारो निन्द्यः।

Verse 59

अब्रह्मचारिणाधीतमिज्या चाविदुषा कृता । तपोवने ग्राम्यभुजां तथैवानिर्वजितात्मनाम् ॥

अब्रह्मचारिणः प्राप्ता विद्या, अज्ञेन कृतो यज्ञः, ग्राम्याहारभोजिनां वनाश्रमतपः, तथा अशुद्धचित्तानाम्—एते सर्वे दोषयुक्ताः।

Verse 60

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च स्वकर्मतः । परिच्युतानां या चेष्टा परलोकार्थमीप्सताम् ॥

स्वस्वधर्मात् पतितानां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां परलोकफलाभिलाषिणां यत् किञ्चिद् उद्योगं कुर्वन्ति—स सर्वः प्रयत्नो विपथगः।

Verse 61

तस्याश्च यत्फलं सर्वं तत्ते यक्ष भविष्यति । अन्यच्च ते प्रयच्छामि पुष्ट्यर्थं सन्निबोध तत् ॥

तस्य विपथगस्य कर्मणः सर्वं फलं तव भविष्यति, हे यक्ष। अहं च तव पोषणबलार्थं किञ्चिद् अन्यदपि दास्यामि—तच्छृणु।

Verse 62

भवतो वैश्वदेवान्ते नामोच्चारणपूर्वकम् । एतत्तवेति दास्यन्ति भवतो बलिमूर्जितम् ॥

वैश्वदेवसमाप्तौ प्रथमं तव नामोच्चार्य ‘एष ते’ इति वदन्तो बलिं पुष्टिकरं दास्यन्ति।

Verse 63

यः संस्कृताशी विधिवच्छुचिरन्तस्तथा बहिः । अलोलुपो जितस्त्रीकस्तद्गेहमपवर्जय ॥

यत्र गृहं पुरुषः विधिवत् संस्कृतं शुद्धान्नं भुङ्क्ते, अन्तर्बहिः शुचिः, अलोभः, स्त्रीषु विषयासक्तिं जितवान्—तद्गृहं त्वया परिहर्तव्यम्।

Verse 64

पूज्यन्ते हव्यकव्याभ्यां देवताः पितरस्तथा । यामयोऽतिथयश्चापि तद्गेहं यक्ष वर्जय ॥

यत्र देवाः पितरश्च हव्या-कव्यैः विधिवत् पूज्यन्ते, अतिथयश्च सम्यग् सत्कृताः, पीडिताश्चोपचर्यन्ते—हे यक्ष, तद्गृहं परिहर्तव्यम्।

Verse 65

यत्र मैत्री गृहे बालवृद्धयोषिन्नरेषु च । तथा स्वजनवर्गेषु गृहं तच्चापि वर्जय ॥

यत्र गृहे बाल-वृद्ध-स्त्री-नराणां परस्परं मैत्री, स्वजनवर्गेऽपि तथैव सौहार्दं वर्तते—तद्गृहं त्वया परिहर्तव्यम्।

Verse 66

योषितोऽबिरता यत्र न वहिर्गमनोत्सुकाः । लज्जान्विताः सदा गेहं यक्ष तत्परिवर्जय ॥

हे यक्ष, यत्र गृहे स्त्रियो न व्यभिचारिण्यः, न बहिर्गमनलोलुपाः, सदा लज्जासंयुताश्च—तद्गृहं परिहर्तव्यम्।

Verse 67

वयः सम्बन्धयोग्यानि शयनान्यशनानि च । यत्र गेहे त्वया यक्ष तद्वर्ज्यं वचनान्मम ॥

मम वचनेन, हे यक्ष, यत्र गृहे वयःसम्बन्धानुरूपं सम्बन्ध-शय्या-भोजनं नियतं भवति—तद्गृहं त्वया परिहर्तव्यम्।

Verse 68

यत्र कारुणिका नित्यं साधुकर्मण्यवस्थिताः । सामान्योपस्करैर्युक्तास्त्यजेथा यक्ष ! तद्गृहम् ॥

हे यक्ष, यत्र जनाः सदा दयालवो धर्मनिष्ठाः स्वगृहस्थोपकरणैः सन्तुष्टाश्च, तद्गृहं त्वं परिहर।

Verse 69

यत्रासनस्थास्तिष्ठत्सु गुरु-वृद्ध-द्विजातिषु । न तिष्ठन्ति गृहं तच्च वर्ज्यं यक्ष ! त्वया सदा ॥

हे यक्ष, यत्राचार्याः वृद्धाः द्विजातयः अतिथयश्च तिष्ठन्ति, जनाश्चासीनाः सन्ति, तद्गृहं सदा परिहर।

Verse 70

तरुगुल्मादिभिर्धारं न विद्धं यस्य वेश्मनः । मर्मभेदोऽथवा पुंसस्तच्छ्रेयो भवनं न ते ॥

यस्य गृहे वृक्षगुल्मादिभिः आधारः न विद्धो न क्षतः, तथा यत्र पुरुषस्य मर्माणि नोपघात्यन्ते, तादृशं वासस्थानं हे यक्ष, तव न युक्तम्।

Verse 72

देवतापितृभृत्यानामतिथीनाञ्च वर्तनम् । यस्यायवशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गृहं त्यज ॥ सत्यवाक्यान् क्षमाशीलानहिंस्रान्नानुतापिनः । पुरुषानीदृशान् यक्ष ! त्यजेथाश्चानसूयकान् ॥

यस्य पुरुषस्य गृहे देवाः पितरः भृत्याः अतिथयश्च उच्छिष्टेन पोष्यन्ते, तस्य गृहम् उत्सृज। सत्यवादिनः क्षान्ताः अहिंसकाः अनुतापरहितदुष्कृताः अनसूयकाश्च नरान्, हे यक्ष, परिहर।

Verse 73

भर्तृशुश्रूषणे युक्तामसत्स्त्रीसङ्गवर्जिताम् । कुटुम्बभर्तृशेषान्नपुष्टाञ्च त्यज योषितम् ॥

पतिव्रतां पतिशुश्रूषापरां दुष्टस्त्रीसङ्गवर्जितां कुटुम्बपतिभुक्तशेषान्नजीविनीं स्त्रियं परिहर।

Verse 74

यजनाध्ययनाभ्यासदानासक्तमतिं सदा । याजनाध्यापनादानकृतवृत्तिं द्विजं त्यज ॥

यज्ञाध्ययनाभ्यासदाननिरतः सदा द्विजः। याजनाध्यापनप्रतिग्रहदानवृत्तिर्ब्राह्मणो यक्ष त्वया परिहर्तव्यः॥

Verse 75

दानाध्ययनयज्ञेषु सदोद्युक्तञ्च दुःसह । क्षत्रियं त्यज सच्छुल्कशस्त्राजीवात्तवेतनम् ॥

दानाध्ययनयज्ञनिरतः सदा क्षत्रियः। दुर्जयो धर्मवेतनजीवी शस्त्रवृत्तिः परिहर्तव्यः॥

Verse 76

त्रिभिः पूर्वगुणैर्युक्तं पाशुपाल्य-वणिज्ययोः । कृषेश्चावाप्तवृत्तिञ्च त्यज वैश्यामकल्मषम् ॥

पूर्वोक्तत्रिगुणोपेतो गोवाणिज्यकृषिवृत्तिः। निष्पापो वैश्यो यक्ष त्वया सर्वथा परिहर्तव्यः॥

Verse 77

दानेज्या-द्विजशुश्रूषा-तत्परं यक्ष ! सन्त्यज । शूद्रञ्च ब्राह्मणादीनां शुश्रूषावृत्तिपोषकम् ॥

दानपूजाद्विजसेवानिरतः शूद्रः सदा। ब्राह्मणादिषु सेवावृत्त्या जीवन् यक्ष सर्वथा परिहर्तव्यः॥

Verse 78

श्रुतिस्मृत्यविरोधेन कृतवृत्तिर्गृहे गृही । यत्र तत्र च तत्पत्नी तस्यैवानुगतात्मिका ॥

श्रुतिस्मृतिविरुद्धेन न वृत्तिं योऽनुवर्तते। यत्र कुत्र स्थिताप्यस्य भार्या तदेकमना रता—स गृहस्थोऽपि (यक्ष) त्वया नोपसर्तव्यः॥

Verse 79

यत्र पुत्रो गुरोः पूजां देवानाञ्च तथा पितुः । पत्नी च भर्तुः कुरुते तत्रालक्ष्मीभयं कुतः ॥

यत्र पुत्रो गुरुदेवान् पितरं च समर्चयति, यत्र च भार्या पतिं सेवते सम्मानयति च, तत्रालक्ष्म्याः (दुर्भाग्यस्य) भयम् कथं भवेत्?

Verse 80

सदानुलिप्तं सन्ध्यासु गृहमम्बुसमुक्षितम् । कृतपुष्पबलिं यक्ष ! न त्वं शक्नोषि वीक्षितुम् ॥

यद्गृहं नित्यं नवलेपितं शुद्धं च, सायंप्रातः सन्ध्याकाले जलप्रोक्षितं, पुष्पबलीनां च नित्यं समर्पणं यत्र भवति—हे यक्ष, तद्गृहं त्वं द्रष्टुमपि न शक्नोषि।

Verse 81

भास्करादृष्टशय्यानि नित्याग्निसलिलानि च । सूर्यावलोकदीपानि लक्ष्म्या गेहानि भाजनम् ॥

येषां गृहेषु शय्या सूर्येण दृश्यते, अग्निरुदकं च नित्यं यथाविधि व्यवस्थितं, दीपाश्च सूर्यदृष्ट्यर्थं स्थाप्यन्ते—तानि गृहा लक्ष्म्याः पात्राणि भवन्ति।

Verse 82

यत्रोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी । विषाज्यताम्रपात्राणि तद्गृहं न तवाश्रयः ॥

यत्र प्रोक्षणानि, चन्दनं, वीणा, दर्पणः, मधु घृतं च, ताम्रपात्राणि चोपयोग्याणि सन्ति—तद्गृहं तव न आश्रयः (तत्र त्वं न वससि)।

Verse 83

यत्र कष्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी । भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तद्यक्षा ! तव मन्दिरम् ॥

यत्र कण्टकवृक्षाः, यत्र निष्पावालता प्रवर्धते, यत्र भार्या पुनर्भूः, यत्र च वल्मीकाः—हे यक्ष, तदेव तव निवासस्थानम्।

Verse 84

यस्मिन् गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतिश्च गाः । अन्धकारेन्धनाग्निश्च तद्गृहं वसतिस्तव ॥

यत्र गृहे पञ्च पुरुषाः त्रियः स्त्रियश्च तावत्यो गावश्च सन्ति, तथा तमोऽन्धकारः समिधोऽग्निश्च विद्यन्ते, तत् तव निवासस्थानं भवति।

Verse 85

एकच्छागं द्विवालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातङ्गं गृहं यक्षाशु शोषय ॥

एकाजो द्वे मेषौ त्रयो गावः पञ्चमो महिषः षडश्वाः सप्तमो गजः—एतादृशं गृहं, हे यक्ष, शीघ्रं शोषय (विनाशय)।

Verse 86

कुद्दालदात्रपिटकं तद्वत् स्थाल्यादिभाजनम् । यत्र तत्रैव क्षिप्तानि तव दद्युः प्रतिश्रयम् ॥

यत्र कुदालः दात्रं शूर्पं च तथा घटाद्युपकरणानि च इतस्ततः क्षिप्तानि दृश्यन्ते—तानि एव ते आश्रयं ददति।

Verse 87

मुसलो लूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुम्बरे । अवस्करे मन्त्रणञ्च यक्षैतदुपकृत् तव ॥

स्त्रीणां मुसलोलूखलं मलिनं तथा उदुम्बरवृक्षे मलिनता; कचरेषु मन्त्रणा/उपांशुभाषणं—हे यक्ष, एतत् ते उपजीव्यं भवति।

Verse 88

लङ्घ्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि । तद्वच्छास्त्राणि तत्र त्वं यथेष्टं चर दुःसह ॥

यत्र गृहे पक्तापक्तान्नानि धान्यानि पदातिक्रम्यन्ते, तथा शास्त्राण्यपि तद्वत् अवमान्यन्ते—तत्र त्वं यथेष्टं विचर, हे असह्य।

Verse 89

स्थालीपिधानॆ यत्राग्निर्दत्तो दर्वोफलेन वा । गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः ॥

यत्र गृहें घटच्छदेन वा कपालिकया वह्निः स्थाप्यते, दर्वी-दण्डादिना वा इन्धनं कृत्वा प्रज्वाल्यते, तद्गृहं सर्वाशुभ-निमित्तानाम् अमङ्गल-शक्तीनां च आश्रयः भवति।

Verse 90

मानुषास्थि गृहे यत्र दिवाराात्रं मृतस्थितिḥ । तत्र यक्ष ! tavāvāsas tathānyeṣāñca rakṣasām ॥

हे यक्ष, यत्र गृहें मनुष्यास्थीनि निधीयन्ते, यत्र च शवः अहोरात्रं तिष्ठति, तत्र तव निवासः; अन्येषां राक्षसानामपि तदेव निवासस्थानम्।

Verse 91

अदत्त्वा भुञ्जते ये वै बन्धोः पिण्डं तथोदकम् । सपिण्डान् सोदकांश्चैव तत्काले तान् नरान् भज ॥

ये पिण्डोदकं स्वपितृभ्यः स्वबान्धवेभ्यः प्रेताय न ददति, ते स्वसपिण्डैः स्वसोदकैश्च सह तदा गत्वा तान् नरान् पीडयन्तु।

Verse 92

यत्र पद्मपहापद्मौ सुरभिर्मोकाशिनी । वृषभैरावतौ यत्र कल्प्यन्ते तद्गृहं त्यज ॥

यत्र पद्मपहा पद्मं सुरभी मोकाशिनी वृषभः ऐरावतश्च निमित्तत्वेन प्रतिष्ठाप्यन्ते, तद्गृहं परित्यज।

Verse 93

अशस्त्रा देवता यत्र सशस्त्राश्चाहवं विना । कल्प्यन्ते मनुजैरर्च्यास्तत् परित्यज मन्दिरम् ॥

यत्र जनाः देवतानां निरायुधानां रूपाणि कृत्वा पूजयन्ति, अथवा अयुद्ध-प्रसङ्गे सायुधानां पूजां कुर्वन्ति, तदायतनं तद्गृहं च परित्यज।

Verse 94

पौरजानपदैर्यत्र प्राक्प्रसिद्धमहोत्सवाः । क्रियन्ते पूर्ववद् गेहे न त्वं तत्र गृहे चर ॥

यत्र गृहे नगरजनाः ग्रामजनाश्च पूर्ववत् प्रसिद्धान् महोत्सवान् सम्यगनुष्ठाय तिष्ठन्ति, तस्मिन् गृहे मा विचर।

Verse 95

शूर्पवातघटाम्भोभिः स्त्रानं वस्त्राम्बुविप्रुषैः । नखाग्रसलिलैश्चैव तान् याहि हतलक्षणान् ॥

शूर्पप्रक्षालनतोयेन वातधूतमलतोयेन घटतोयेन स्नानतोयेन धौतवस्त्रबिन्दुभिः नखाग्रतोयेन च ये मलिनयन्ति, तान् नष्टभाग्यान् प्रति गच्छ।

Verse 96

देशाचारान् समयान् ज्ञातिधर्मं जपं होपं मङ्गलं देवतेष्टिम् । सम्यक्शौचं विधिवल्लोकवादान् पुंसस्त्वया कुर्वतो मास्तु सङ्गः ॥

यः देशाचारान् सम्यगनुतिष्ठति, स्वीकृतसमयान् बान्धवधर्मान् जपं होमं मङ्गलकर्माणि देवपूजां शौचं च सदाचारं च यथावत् पालयति—तस्मिन् ते (यक्ष) सङ्गो मा भूात्।

Verse 97

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा दुःसहं ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । चकार शासनं सोऽपि तथा पङ्कजजन्मनः ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं दुःसहं उपदिश्य ब्रह्मा तत्रैव तिरोऽभवत्। स च पद्मयोन्याः आज्ञां यथावत् अन्वतिष्ठत्।