Adhyaya 9: Vasiṣṭha and Viśvāmitra’s Mutual Curse: The Āḍi–Baka Battle and Brahmā’s Pacification

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे हरिश्चन्द्रोपाख्यानं नामाष्टमोऽध्यायः । नवमोऽध्यायः पक्षिण ऊचुः राज्यच्युते हरिश्चन्द्रे गते च त्रिदशालयम् । निश्चक्राम महातेजा जलवासात् पुरोहितः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘हरिश्चन्द्रोपाख्यानम्’ नामाष्टमोऽध्यायः समाप्तः। अथ नवमोऽध्याय आरभ्यते। पक्षिण ऊचुः—हरिश्चन्द्रे राज्यात् पतिते देवालयं गते, तेजस्वी कुलपुरोहितो जलनिवासात् निर्गतः।

Verse 2

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः । शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम् ॥

द्वादशवर्षेषु गतेषु गङ्गातटे स्थितो वसिष्ठऋषिर्विश्वामित्रकृत्यं सम्यक् शुश्राव।

Verse 3

हरिश्चन्द्रस्य नाशञ्च राज्ञश्चोदारकर्मणः । चण्डालसम्प्रयोगञ्च भार्यातनयविक्रयम् ॥

हरिश्चन्द्रस्य महात्मनः सत्कर्मणो नृपतेर्व्यसनं चण्डालसङ्गतिं च भार्यापुत्रविक्रयं च शुश्राव।

Verse 4

स श्रुत्वा सुमहाभागः प्रीतिमानवनīपतौ । चकार कोपं तेजस्वी विश्वामित्रऋषिं प्रति ॥

एतच्छ्रुत्वा स परमभाग्यवान् तेजस्वी राजस्नेहपरायणः पुरुषः ऋषिं विश्वामित्रं प्रति क्रोधेन समभवत्।

Verse 5

वशिष्ठ उवाच मम पुत्रशतं तेन विश्वामित्रेण घातितम् । तत्रापि नाभवत् क्रोधस्तादृशो यादृशो 'द्य मे ॥

वसिष्ठ उवाच— विश्वामित्रेण मे पुत्राणां शतं निहतम्; तदापि मम न तथाक्रोधः समुत्पन्नो यथाऽद्य समुत्पन्नः।

Verse 6

श्रुत्वा नराधिपमिमं स्वराज्यादवरīपितम् । महात्मानं महाभागं देवब्राह्मणपूजकम् ॥

स्वराज्यात् पतितं तं नृपं श्रुत्वा—महात्मानं महाभाग्यं देवब्राह्मणपूजकम्—वक्तुः क्रोधः समुत्थितः।

Verse 7

यस्मात् स सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि विमत्सरः । अनागाश्चैव धर्मात्मा अप्रमत्‍तो मदाश्रयः ॥

स हि सत्यवाक् शान्तः शत्रावपि निरसूयः; निर्दोषो धर्मात्मा जागरूकः मयि शरण्ये भक्तिमान् च।

Verse 8

सपत्नीभृत्यपुत्रस्तु प्रापितो 'न्त्यां दशां नृपः । स राज्याच्च्यावितो 'नेन बहुशश्च खिलीकृतः ॥

स राजा भार्यया सेवकैः पुत्रैश्च सह पराकाष्ठां नीतः; अनेन स्वराज्यात् निष्कासितः पुनःपुनरपमानितश्च।

Verse 9

तस्माद् दुरात्मा ब्रह्मद्विट् प्राज्ञानामवरोपितः । मच्छापोपहतो मूढः स बकत्वमवाप्स्यति ॥

तस्मात् स ब्राह्मणद्वेषी दुष्टबुद्धिः—येन धीमतां पतनं कृतम्—मम शापेनाभिहतः स मोहितो बकत्वं (क्रौञ्च/बक-योनिं) प्राप्स्यति।

Verse 10

पक्षिण ऊचुः श्रुत्वा शापं महातेजा विश्वामित्रो 'पि कौशिकः । त्वमप्याडिर्भवस्तेवति प्रतिशापमयच्छत ॥

पक्षिण ऊचुः—शापं श्रुत्वा महातेजा विश्वामित्रः कौशिकः प्रत्यशापं व्याजहार—‘त्वमप्याडि-भावं गमिष्यसि’ इति।

Verse 11

अन्यो 'न्यशापात् तौ प्राप्तौ तिर्यक्त्वं परमद्युतī । वशिष्ठः स महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥

परस्परं शापयित्वा तौ परमतेजसौ—वसिष्ठो महातेजा विश्वामित्रश्च कौशिकः—तिर्यग्भावं जग्मतुः।

Verse 12

अन्यजातिसमायोगं गतावप्यamitaujasau । यuyudhāte 'तिसंरब्धौ महाबलपराक्रमau ॥

अन्यजन्म-सम्बन्धं प्रविष्टावपि तावनन्तवीर्यौ—महाक्रोधौ महाबल-पराक्रमौ—युद्धमेव समतिष्ठताम्।

Verse 13

योजनानां सहस्रे द्वे प्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः । यन्नवत्यधिकं ब्रह्मन् ! सहस्रत्रितयं बकः ॥

आडिः प्रमाणतः सहस्रद्वय-योजन-उच्छ्रितोऽभवत्; बकश्च, हे ब्राह्मण, त्रिसहस्र-योजन-उच्छ्रितः नवत्यान्वितश्च।

Verse 14

तौ तु पक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ । प्रहरन्तौ भयं तीव्रं प्रजानाञ्चक्रतुस् तदा ॥

तौ तु महाबलौ पक्षप्रहारैः परस्परं जघ्नतुः। तयोः प्रहारप्रहाराभ्यां भूतानां महद्भयं समजायत॥

Verse 15

विधूय पक्षाणि बको रक्तोद्वृत्ताक्षिराहनत् । आडिं सोऽप्युन्नतग्रीवो बकं पद्भ्यामताडयत् ॥

पक्षौ कम्पयन् बकः रक्ताक्षिविलोलदृक् प्रतिपक्षं जघान। आदिश्चोन्नतग्रीवः पादाभ्यां बकं ताडयामास॥

Verse 16

तयोः पक्षानिलापास्ताः प्रपेतुर्गिरयो भुवि । गिरिप्रपाताभिहता चकम्पे च वसुन्धरा ॥

तयोः पक्षवातप्रेरिताः पर्वता भूमौ निपेतुः। पर्वतपाताभिघातेन च भूमिः कम्पितुम् आरब्धा॥

Verse 17

क्ष्मा कम्पमाना जलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकार च । ननामा चैकपार्श्वेन पातालगमनोनमुखी ॥

भूमौ कम्पितायां सा सागरान् जलोच्छ्वासान् अकारयत्। सा चैकतो नमिता पातालतलप्रवेशाभिमुखीव बभूव॥

Verse 18

केचिद् गिरिनिपातेन केचिद् अम्भोधिवारिणा । केचिन् महीसञ्चलनात् प्रययुः प्राणिनः क्षयम् ॥

केचित् पर्वतपातेन विनष्टाः केचित् सागरवारिभिः। केचित् भूमिकम्पनिमित्तं प्राणिनो नाशमुपागमन्॥

Verse 19

इति सर्वं परित्रस्तं हाहाभूतम् अचेतनम् । जगदासीद् सुसम्भ्रान्तं पर्यस्तक्षितिमण्डलम् ॥

ततः सर्वं जगद्भीतं ‘हा हा’ इति रुदितनिनादैः मूढीभूतं, पृथिवीमण्डलमेव उल्टितमिव सर्वथा व्यामोहितम्।

Verse 20

हा वत्स ! हा कान्त ! शिशो ! प्रयाह्येषोऽस्मि संस्थितः । हा प्रियॆ ! कान्त ! शैलोऽयं पतत्याशु पलायताम् ॥

‘हा वत्स! हा प्रिय! हे शिशो—गच्छ गच्छ! अहं अत्र तिष्ठामि। हा प्रिये प्रियतम! अयं पर्वतः पतति; शीघ्रं पलायस्व!’

Verse 21

इत्याकुलीकृते लोके संत्रासविमुखे तदा । सुरैः परिवृतः सर्वैराजगाम पितामहः ॥

एवं जगति क्षोभिते त्रासेन चाभिभूते, तदा पितामहः सर्वदेवैः परिवृतो ब्रह्मा तत्राजगाम।

Verse 22

प्रत्युवाच च विश्वेशास्तावुभावतिको पितौ । युद्धं वा विरमत् वेतल्लोकाः स्वास्थ्यं व्रजन्तु च ॥

अथ विश्वेश्वरः तौ अतिरुषितौ संबोधयामास—‘एष संग्रामः निवर्ततां, यथा लोकाः स्वस्तिं यान्तु।’

Verse 23

शृण्वन्तावपि तौ वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोपामर्षसमाविष्टौ युयुधाते न तस्थतुः ॥

ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः वचनं श्रुत्वापि तौ, क्रोधामर्षसमाविष्टौ, युयुधाते न निववृते।

Verse 24

ततः पितामहो देवस्तं दृष्ट्वा लोकसङ्क्षयम् । तयोश्च हितमन्विच्छन् तिर्यग्भावमपानुदत् ॥

ततः प्रजाः प्रलयाभिमुखीः दृष्ट्वा पितामहः प्रजापतिः। उभयोर्हितमिच्छन् तयोः पशुभावं व्यपोहत्॥

Verse 25

ततस्तौ पूर्वदेहस्थौ प्राह देवः प्रजापतिः । व्युदस्ते तामसे भावे वशिष्ठ०-कौशिकर्षभौ ॥

ततः स्वदेहावस्थां प्राप्य तौ, प्रजापतिः प्रभुः। तमोगुणाविष्टौ तौ मुनिवृषभौ वसिष्ठकौशिकौ अब्रवीत्॥

Verse 26

जहि वत्स वशिष्ठ त्वं त्वञ्च कौशिक सत्तम । तामसं भावमाश्रित्य ईदृग्युद्धं चिकीर्षितम् ॥

निवर्तस्व वत्स वसिष्ठ; त्वमपि कौशिकश्रेष्ठ! तमोभावमाश्रित्य यूयं युद्धमिदं कर्तुमैच्छत॥

Verse 27

राजसूयविपाकोऽयं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । युवयोर्विग्रहश्चायं पृथिवीक्षयकारकः ॥

एष हि हरिश्चन्द्रराजस्य राजसूयस्य परिपाकः। युष्माकं चायं कलहो भूमेः क्षयकरः॥

Verse 28

न चापि कौशिकश्रेष्ठस्तस्य राज्ञोऽपरध्यते । स्वर्गप्राप्तिकरो ब्रह्मन्नपकारपदे स्थितः ॥

न च त्वं कौशिकश्रेष्ठ तस्मिन् राजनि किञ्चिदपराध्यसि। ब्राह्मण, स स्वर्गप्राप्त्यवस्थायां तिष्ठति, न हानिस्थाने॥

Verse 29

तपो विघ्नस्य कर्तारौ कामक्रोधवशं गतौ । परित्यजत भद्रं वो ब्रह्म हि प्रचुरं बलम् ॥

कामक्रोधवशं प्राप्तौ तपोविघ्नकरौ युवाम्। एतत् त्यजतं शुभं वो भवतु; ब्रह्म तेजो हि महाबलम्॥

Verse 30

एवमुक्तौ ततस्तेन लज्जितौ तावुभावपि । क्षमयामासतुः प्रीत्या परिष्वज्य परस्परम् ॥

तदुक्तौ लज्जितौ तौ च स्नेहेनान्योन्यमक्षमेताम्। परिष्वज्य परिष्वज्य परस्परं समाश्वसताम्॥

Verse 31

ततः सुरैर्वन्द्यमानो ब्रह्मा लोकं निजं ययौ । वशिष्ठोऽप्यात्मनः स्थानं कौशिकोऽपि स्वामाश्रयम् ॥

ततः सुरैः स्तूयमानो ब्रह्मा स्वलोकमेयिवान्। वसिष्ठोऽपि स्वस्थानं जगाम, कौशिकोऽपि स्वाश्रयम्॥

Verse 32

एतदाडिबकं युद्धं हरिश्चन्द्रकथां तथा । कथयिष्यन्ति ये मर्त्याः सम्यक् श्रोष्यन्ति चैव ये ॥

ये मर्त्याः कथयिष्यन्ति एतदाडिबकं रणम्। हरिश्चन्द्रकथां चैव, ये च श्रोष्यन्ति सम्यक्॥

Verse 33

तेषां पापापनॊदन्तु श्रुतं ह्येव करिष्यति । न चैव विघ्नकार्याणि भविष्यन्ति कदाचन ॥

तेषां श्रवणमात्रेण पापानि विनश्यन्ति। न च कदाचन तेषां विघ्नकर्माणि जायन्ते॥