Adhyaya 71: The King’s Remorse and the Sage’s Counsel on the Necessity of a Wife
राजपत्नीवियोगविवेकः (Rājapatnīviyogavivekaḥ)
Madhu-Kaitabha
अस्मिन्नध्याये राजा भार्यावियोगेन शोकाकुलो भूत्वा स्वदोषान् चिन्तयति। स मुनिं शरणं गत्वा पत्नीधर्मस्य, गृहस्थाश्रमस्य च महत्त्वं पृच्छति। मुनिः पत्न्या सह धर्मार्थकामानां साधनं, यज्ञदानादिषु सहकारित्वं, तथा राज्ञः प्रजापालनायां गृहस्थस्य स्थैर्यं च उपदिशति। राज्ञः पश्चात्तापः शमं याति, स धर्ममार्गे दृढो भवति।
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 71
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे सप्ततितमोऽध्यायः । एकसप्ततितमोऽध्यायः- ७१ मार्कण्डेय उवाच तां प्रेषयित्वा राजापि स्वभर्तृगृहमङ्गनाम् । चिन्तयामास निःश्वस्य किमत्र सुकतं भवेत् ॥
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तमे मन्वन्तरे सप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। एकसप्ततितमोऽध्यायः। मार्कण्डेय उवाच—तां स्त्रियं पतिगृहं प्रेष्य राजा अपि निःश्वस्य चिन्तयामास—“अत्र किम् पुण्यं वा कः सन्मार्गः?”
Verse 2
अनर्घयोग्यता कष्टं स मामाह महामनाः । वैकल्यं विप्रमुद्दिश्य तथाहायं निशाचरः ॥
“अहोऽस्य योग्यतायाः क्लेशकरोऽयोग्यभावः” इति स महात्मा ब्राह्मणस्य दोषं प्रदर्शयन् माम् अवदत्; तथा च निशाचरो राक्षसोऽपि तद् एवोवाच।
Verse 3
सोऽहं कथं करिष्यामि त्यक्ता पत्नी मया हि सा । अथवा ज्ञानदृष्टिं तं पृच्छामि मुनिसत्तमम् ॥
“कथं नु करिष्यामि, यतो मया सा पत्नीत्वेनैव परित्यक्ता? अथवा—तं ज्ञानदृष्टिसम्पन्नं मुनिवरं पृच्छामि।”
Verse 4
सञ्चिन्त्येत्थं स भूपालः समारुह्य च तं रथम् । ययौ यत्र स धर्मात्मा त्रिकालज्ञो महामुनिः ॥
इति सञ्चिन्त्य स राजा रथमारुह्य यत्र स धर्मात्मा महर्षिस्त्रिकालज्ञोऽभवत् तत्र जगाम।
Verse 5
अवरुह्य रथात् सोऽथ तं समेत्य प्रणम्य च । यथावृत्तं समाचख्यौ राक्षसेन समागमम् ॥
रथात् अवतीर्य स मुनिम् उपसृत्य प्रणम्य, यथावृत्तं सर्वं निवेदयामास—राक्षसेन सह सङ्गमं च।
Verse 6
ब्राह्मण्याः दर्शनञ्चैव दौःशील्यापगमं तथा । प्रेषणं भर्तृगेहे च कार्यमागमने च यत् ॥
ब्राह्मणीदर्शनं, अपवादमलापनोदनं, तस्याः पतिगृहं प्रेषणं, तथा कार्ये सति राक्षसागमनविषये यद् व्यवस्थितं तद् अपि (स निवेदयामास)।
Verse 7
ऋषिरुवाच ज्ञातमेतन्मया पूर्वं यत्कृतं ते नराधिप । कार्यमागमने चैव मत्समीपे तवाखिलम् ॥
ऋषिरुवाच—पूर्वमेवाहं विदितवान् यत् त्वया कृतं नराधिप; मम समीपमागमनस्य च तव सर्वं प्रयोजनमपि।
Verse 8
पृच्छ मामिह किं कार्यं मयेति उद्विग्नमानसः । त्वय्यागते महीपाल ! शृणु कार्यञ्च यत्तव ॥
‘अत्र मां पृच्छ—किं मया कर्तव्यम्?’ इति व्याकुलमानसः। हे भूमिपाल, यतोऽसि समागतः, तवापि विषयं शृणु।
Verse 9
पत्नी धर्मार्थकामानां कारणं प्रबलं नृणाम् । विशेषतश्च धर्मस्य सन्त्यक्तस्त्यजता हि ताम् ॥
पत्नी हि पुरुषाणां धर्मार्थकामप्राप्तौ बलवती कारणम्, विशेषतो धर्मे। तां परित्यज्य खलु धर्मेण परित्यक्त इव भवति।
Verse 10
अपत्नीकॊ नरो भूप ! न योग्यॊ निजकर्मणाम् । ब्राह्मणः क्षत्रियॊ वापि वैश्यः शूद्रोऽपि वा नृप ॥
अपत्नीको नरः राजन् स्वधर्मेषु न युज्यते—ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा नृपसत्तम।
Verse 11
त्यजता भवता पत्नीं न शोभनमनुष्ठितम् । अत्याज्यो हि यथा भर्ता स्त्रीणां भार्या तथा नृणाम् ॥
भार्यापरित्यागे न त्वया सम्यक् कृतम्। यथा हि पतिः स्त्रीभिर्न परित्याज्यः, तथा भार्या नरैर्न परित्याज्या।
Verse 12
राजोवाच भगवन् ! किं करोम्येष विपाको मम कर्मणाम् । नानुकूलानुकूलस्य यस्मात्त्यक्ता ततो मया ॥
राजोवाच—भगवन् किं करोमि? एष कर्मफलो मम। या नानुकूलाभवत् प्रार्थितानुकूलाय, तस्मात् तां मया परित्यक्ता।
Verse 13
यद्यत्करोति तत्क्षान्तं दह्यमानेन चेतसा । भगवंस्तद्वियोगार्तिभिभीतेनान्तरात्मना ॥
यत्किञ्चिद् आचरति सा क्षन्तव्या; दह्यते हि मे मनः। भगवन्, विरहदुःखेन मे अन्तरात्मा भीतः।
Verse 14
साम्प्रतं तु वने त्यक्ता न वेद्मि क्व नु सा गता । भक्षिताऽवापि विपिने सिंहव्याघ्रनिशाचरैः ॥
अधुना तु वने त्यक्ता, न जानामि क्व सा गता; उत वा अरण्ये सिंहव्याघ्रैर्निशाचरैर्वा भक्षिता।
Verse 15
ऋषिरुवाच न भक्षिताऽसा भूपाल ! सिंहव्याघ्रनिशाचरैः । सा त्वविप्लुतचारित्रा साम्प्रतन्तु रसातले ॥
ऋषिरुवाच—न सा भक्षिता राजन् सिंहव्याघ्रैर्निशाचरैः। सा शुद्धाचारिणी सम्प्रति रसातले वर्तते।
Verse 16
राजोवाच सा नीता केन पातालमास्ते सदूषिता कथम् । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् ! यथावद्वक्तुमर्हसि ॥
राजोवाच—केन सा नीता यत् पाताले वसति? कथं वा दूषिता? अतिविस्मयमेतद् ब्राह्मन्, सम्यक् व्याख्यातुमर्हसि।
Verse 17
ऋषिरुवाच पाताले नागराजोऽस्ति प्रख्यातश्च कपोतकः । तेन दृष्टा त्वया त्यक्ता भ्रममाणा महावने ॥
ऋषिरुवाच—पाताले कपोतक इति प्रसिद्धो नागराजोऽस्ति। स त्वया परित्यक्ता सा युवतीं महावने भ्रमन्तीं ददर्श।
Verse 18
सा रूपशालिनी तेन सानुरागेण पार्थिव । वेदितार्थेन पातालं नीता सा युवती तदा ॥
राजन्, सा सुन्दरी युवती तेन अनुरक्तेन वृत्तान्तज्ञेन पातालं नीताऽभवत्।
Verse 19
ततस्तस्य सुता सुभ्रूर्नन्दा नाम महीपते । भार्या मनोरमा चास्य नागराजस्य धीमतः ॥
ततः, राजन्, तस्य नन्दा नाम सुभ्रूः कन्या बभूव; भार्या च तस्य मनोरमा, स नागराजो बुद्धिमान्।
Verse 20
तया मातुः सपत्नीयं सा भवित्रीति शोभना । दृष्टा स्वगेहं सा नीता गुप्ता चान्तः पुरे शुभा ॥
सा शुभा रम्या बाला ‘मम मातुः सौतैषा भविष्यति’ इति मत्वा तां ददर्श; स्वगृहे नीत्वा अन्तःपुरे गुह्यं न्यधात्।
Verse 21
यदा तु याचिता नन्दा न ददाति नृपोत्तम । मूका भविष्यसीत्याह तदा तां तनयां पिता ॥
अथ नन्दा याचिता न ददौ चेत्, राजश्रेष्ठ, तदा तस्य पिता दुहितरं प्रत्युवाच—‘त्वं मूकाऽभविष्यसि’ इति।
Verse 22
एवं शप्ता सुता तेन सा चास्ते तत्र भूपते । नीता तेनोरगेन्द्रेण धृता तत्सुतया सती ॥
एवं तेन शप्ते सा कन्या तत्रैवावतस्थे, राजन्। सा साध्वी नागराजेनानीता तस्य दुहितृणा तत्र धारिता च।
Verse 23
मार्कण्डेय उवाच ततो राजा परं हर्षमवाप्य तमपृच्छत । द्विजवर्यं स्वदौर्भाग्यकारणं दयितां प्रति ॥
मार्कण्डेय उवाच— अथ राजा महत् हर्षम् अवाप्य, स्वप्रियायाः सम्बन्धे स्वदुर्भाग्यकारणं तं ब्राह्मणवरं पप्रच्छ।
Verse 24
राजोवाच भगवन् सर्वलोकस्य मयि प्रीतिरनुत्तमा । किंनु तत्कारणं येन स्वपत्नी नातिवत्सला ॥
राजोवाच— भगवन्, सर्वे जनाः मयि निरतिशयं स्नेहं कुर्वन्ति; मम तु स्वा भार्या किमर्थं नातिस्नेहवती?
Verse 25
मम चासावतीवेष्टा प्राणेभ्योऽपि महामुने । सा च मां प्रति दुःशीला ब्रूहि यत्कारणं द्विज ॥
सा च ममात्यन्तं प्रिया— प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा, महर्षे— तथापि सा मयि कठोरं वर्तते। ब्राह्मण, अस्य कारणं मे वद।
Verse 26
ऋषीरुवाच पाणिग्रहणकाले त्वं सूर्यभौमशनैश्चरैः । शुक्रवाचस्पतिभ्याञ्च तव भार्यावलोकिता ॥
ऋषिरुवाच— पाणिग्रहणकाले तव भार्या सूर्येण मङ्गलेन शनैश्चरेण च, शुक्रगुरुभ्यामपि च दृष्टा (प्रभाविता) आसीत्।
Verse 27
तन्मुहूर्तेऽभवच्चन्द्रस्तस्याः सोमसुतस्तथा । परस्परविपक्षौ तौ ततः पार्थिव ! ते भृशम् ॥
तस्मिन्नेव क्षणे सोमोऽभवत्, तथा तस्य पुत्रोऽपि सोमपुत्रः समुत्पन्नः। ततः परं, राजन्, तौ उभौ परस्परं प्रति घोरौ शत्रू अभवताम्।
Verse 28
तद्गच्छ त्वं स्वधर्मेण परिपालय मेदिनीम् । पत्नी सहायः सर्वाश्च कुरु धर्मवतीः क्रियाः ॥
तस्मात् गच्छ, स्वधर्मानुसारतः पृथिवीं पालय। भार्यया सह सहायया सर्वाणि कर्माणि क्रियाश्च धर्मेण समाचर।
Verse 29
मār्कण्डेय उवाच इत्युक्ते प्रणिपत्यैनमारुह्य स्यन्दनं ततः । उत्तमः पृथिवीपाल आजगाम निजं पुरम् ॥
मार्कण्डेय उवाच—एवं उक्ते स तं प्रणम्य रथमारुरोह। ततः परं उत्तमः पृथिवीपालः स्वनगरं प्रत्यागात्।
Frequently Asked Questions
The chapter examines the dharmic legitimacy and consequences of abandoning a lawful wife, arguing that the wife is a necessary support for dharma-artha-kāma and that a wifeless man is unfit for prescribed duties; it frames remorse as a prompt for corrective action rather than fatalism.
It functions as an Auttama-manvantara episode illustrating how private marital disorder can destabilize public dharma, and how sage-guided counsel restores normative order—an ethical exemplum embedded within the manvantara’s broader didactic history.
This chapter does not belong to the Devi Mahatmyam (which begins later, in Adhyayas 81–93). Its manvantara relevance lies instead in household-dharma doctrine, netherworld (pātāla) cosmography, and the etiological use of planetary factors to explain interpersonal disharmony.