DurgaBirthDivine Energy16 Shlokas

Adhyaya 73: The Uttama Manvantara: Classes of Devas, Indra Sushanti, and the Royal Lineage

औत्तममन्वन्तरवर्णनम् (Auttama-manvantara-varṇanam)

Birth of the Goddess

अत्र औत्तममन्वन्तरस्य वर्णनं क्रियते। देवगणानां वर्गाः, तेषां स्वस्वकार्याणि च निर्दिश्यन्ते। तस्मिन् मन्वन्तरे सुशान्तिरिन्द्रः, ऋषयः प्रजापतयश्च विहिताः। ततः राजवंशपरम्परा, धर्मपालनं, प्रजाहितं च संक्षेपेण कथ्यते।

Divine Beings

Mārkaṇḍeya (speaker)Manu Auttama (Auttama Manu / Auttamasya Prajāpati)Indra ŚuśāntiDevagaṇas: Svadhāmāna, Satya, Śiva, Pratardana, VaśavartinSaptarṣis (seven sages, unnamed here)

Celestial Realms

Trailokya (the three worlds)Svarga (implied via Indra’s office and the deva-order)

Key Content Points

Enumeration of five devagaṇas in the Auttama Manvantara—Svadhāmāna, Satya, Śiva, Pratardana, and Vaśavartin—described as form-corresponding and sin-destroying.Identification of Indra as Śuśānti, whose name is portrayed as apotropaic (protective) and remembered in human tradition; Śuśānti rules with the associated devagaṇas.Terrestrial succession: Manu’s son Aja is introduced; kings born from this line protect the earth for the duration of the Manvantara.Chronological framing: yuga-counts are referenced, the seven saptarṣis are noted, and the discourse pivots toward the forthcoming Tāmasa Manvantara and the remarkable birth of its Manu.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 73Auttama ManvantaraManvantara chronology Markandeya PuranaIndra Sushantidevaganas Svadhāmāna Satya Śiva Pratardana VaśavartinAja son of Manusaptarshi in Auttama ManvantaraTāmasa Manvantara transition

Shlokas in Adhyaya 73

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे द्विसप्ततितमोऽध्यायः । त्रिसप्ततितमोऽध्यायः- ७३ । मार्कण्डेय उवाच । मन्वन्तरे तृतीयेऽस्मिन् औत्तमस्य प्रजापतेः । देवानिन्द्रमृषीन् भूपान् निबोध गदतो मम ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे द्विसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिसप्ततितमोऽध्याय आरभ्यते। मार्कण्डेय उवाच—अस्य तृतीयस्य मन्वन्तरस्य प्रजापतेरौत्तमस्य देवान् इन्द्रं ऋषीन् राजानश्च मत्तः प्रवक्ष्यमाणात् अवगच्छत।

Verse 2

स्वधामानस्तथा देवा यथानामानुकारिणः । सत्याख्यश्च द्वितीयोऽन्यस्त्रिदशानां तथा गणः ॥

देवाः स्वधामान इत्येकस्मिन् गण एव नामरूपस्वभावानुरूप्येण कीर्तिताः। त्रिंशतां मध्ये द्वितीयो गणः सत्याख्या इति प्रसिद्धः।

Verse 3

तृतीये तु गणॆ देवाः शिवाख्या मुनिसत्तम । शिवाः स्वरूपतस्ते तु श्रुताः पापप्रणाशनाः ॥

तृतीये गणे, हे मुनिश्रेष्ठ, देवाः शिवाख्या इति कथिताः। ते स्वभावतः शुभा एव, पापनाशका इति च श्रूयन्ते।

Verse 4

प्रतर्दनाख्यश्च गणो देवानां मुनिसत्तम । चतुर्थस्तत्र कथित औत्तमस्यान्तरे मनोः ॥

चतुर्थोऽपि गणो देवाः प्रतर्दना इति निर्दिष्टः, हे मुनिश्रेष्ठ, तस्मिन् औत्तमे मन्वन्तरान्तरे।

Verse 5

वशवर्तिनः पञ्चमेऽपि देवास्तत्र गणॆ द्विज । यथाख्यातस्वरूपास्तु सर्व एव महामुने ॥

पञ्चमेऽपि गणे, हे द्विज, देवाः वशवर्तिनः। सर्वे ते, हे महर्षे, यथाश्रुतवर्णितस्वभावा एव नूनम्।

Verse 6

एते देवगणाः पञ्च स्मृता यज्ञभुजस्तथा । मन्वन्तरे मनुश्रेष्ठे सर्वे द्वादशका गणाः ॥

देवगणाः पञ्च स्मर्यन्ते तथा यज्ञभागिनोऽपि। तस्मिन् श्रेष्ठमन्वन्तरे तस्य मनोः सर्वे ते गणाः द्वादशवर्गरूपेण विन्यस्ताः॥

Verse 7

तेषामिन्द्रो महाभागस्त्रैलोक्ये स गुरुर्भवेत् । शतं क्रतूनामाहृत्य सुशान्तिर्नाम नामतः ॥

तेषु भाग्यवानिन्द्रः त्रिषु लोकेषु गुरुरभवत्। शतयज्ञं समापाद्य ‘सुशान्ति’ इति नाम्ना प्रसिद्धः॥

Verse 8

यस्योपसर्गनाशाय नामाक्षरविभूषिता । अद्यापि मानवैर्गाथा गीयते तु महीतले ॥

तस्य नामाक्षरैः शोभिता गाथा विपत्तिनाशिनी। अद्यापि भूमौ मनुष्यैः सा गीयते सततं ध्रुवम्॥

Verse 9

शुशान्तिर्देवराट् कान्तः शुशान्तिं स प्रयच्छति । सहितः शिवसत्याद्यैस्तथैव वशवर्तिभिः ॥

सुशान्तिर्देवप्रियः स्वामी नूनं सुशान्तिं प्रयच्छति। शिवसत्यादिभिः सार्धं तथा वसुविषयेण च॥

Verse 10

अजः परशुचिर्दिव्यो महाबलपराक्रमः । पुत्रस्तस्य मनोरासन् विख्यातास्त्रिदशोपमाः ॥

अजः परशुशुद्धो दिव्यो महाबलपराक्रमः। तस्य मनोः सुतोऽभूत् तस्य पुत्राश्च त्रिंशत्समाः प्रसिद्धाः॥

Verse 11

तत्सूतिसम्भवैर्भूमिः पालिताभून्नरेश्वरैः । यावन्मन्वन्तर तस्य मनोरुत्तमतेजसः ॥

तस्य सन्ततिजैर्नृपैः पृथिवी रक्षिता यावद् दीप्तिमतः तस्य मनोर्मन्वन्तरं प्रवर्तते स्म।

Verse 12

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । कृतत्रेतादिसंज्ञानां यान्युक्तानि युगे मया ॥

चतुर्युगानां संख्या किंचिदधिकैः एकसप्ततिभिः प्रोक्ता—कृतत्रेतादिनामानि युगानि मया युगत्वेन निरूपितानि।

Verse 13

स्वतेजसा हि तपसो वरिष्ठस्य महात्मनः । तनयाश्चान्तरे तस्मिन् सप्त सप्तर्षयोऽभवन् ॥

तस्य महात्मनः तपःश्रेष्ठस्य स्वतेजसा तस्मिन्नन्तरे सप्त पुत्रा बभूवुः, ये सप्तर्षयः समभवन्।

Verse 14

तृतीयमेतत्कथितं तव मन्वन्तरं मया । तामसस्य चतुर्थन्तु मनोरन्तरमुच्यते ॥

एष तृतीयो मन्वन्तरः मया ते कथितः; चतुर्थं तु मन्वन्तरान्तरं तामसस्येति श्रूयते।

Verse 15

वियोनिजन्मनो यस्य यशसा द्योतितं जगत् । जन्म तस्य मनोर् ब्रह्मन् ! श्रूयतां गदतो मम ॥

ब्राह्मन्, मत्तः शृणु यथा वदामि—तस्य मनोर्जन्म, योऽयोनिजः, यस्य कीर्त्या जगद् दीप्तिमत् अभवत्।

Verse 16

अतीन्द्रियमशेषाणां मनूनाञ्चरितं तथा । तथा जन्मापि विज्ञेयं प्रभावश्च महात्मनाम् ॥

सर्वेषां मनूनां चरितानि इन्द्रियगोचरातीतानि। तथा महात्मनां जन्मानि तेषां चातिशयप्रभावं बोध्यम्॥

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter’s inquiry is structural and cosmological rather than casuistic: it explains how dharmic order is maintained in a given Manvantara through clearly named divine classes (devagaṇas), a stabilizing Indra, and a parallel human kingship that protects the earth—linking ritual economy (yajña) to cosmic governance.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It completes the Auttama (third) Manvantara profile by listing its devagaṇas, naming its Indra (Śuśānti), indicating the Manu’s progeny (Aja) and the kingship that sustains the world, and then explicitly announces the shift to the next cycle: the Tāmasa (fourth) Manvantara and its Manu’s distinctive birth and potency.

What specific Manvantara details are emphasized here, and how do they prepare for the Tāmasa Manvantara?

The text emphasizes administrative taxonomy (five devagaṇas), the Manvantara’s Indra (Śuśānti) with a remembered protective name, the Manu’s lineage through Aja and earth-protecting kings, and a yuga-based duration marker; these provide a complete closure of Auttama’s order so the narration can pivot cleanly to the Tāmasa Manvantara’s origin-story and extraordinary Manu-birth.