HarishchandraTruthSacrifice25 Shlokas

Adhyaya 17: The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

अत्रिपुत्रत्रयोत्पत्तिः (Atriputratrayotpattiḥ)

Harishchandra

अस्मिन्नध्याये महर्षेरत्रेः तपोमहिमा वर्ण्यते। अनसूयायाः पतिव्रतधर्मेण देवत्रयस्य प्रसादः सञ्जातः, ततोऽत्रेः तेजसा त्रयः पुत्रा अवतीर्णाः—सोमः चन्द्ररूपेण, दत्तात्रेयः विष्ण्वंशेन, दुर्वासाः रुद्रांशेन। तेषां जन्महेतवः, देवैः कृताः वरदानाः, तथा लोकहिताय तेषां प्रवृत्तिः संक्षेपेण निरूप्यते।

Divine Beings

BrahmāViṣṇu (Hari)Rudra/ŚaṅkaraSoma (Candra)DattātreyaDurvāsā

Celestial Realms

Svarga

Key Content Points

Triadic lineage theology: Atri and Anasūyā become the locus for a threefold manifestation—Soma (brahmic), Dattātreya (vaiṣṇava), and Durvāsā (raudra).Cosmic function of Soma: Soma’s cool rays nourish vegetation and sustain vitality, establishing him as a prajāpati-like regulator of life processes.Yogic ethics in narrative form: Dattātreya’s apparent indulgence (woman, wine, music) serves as a didactic test of disciples’ discernment, framing non-attachment (asaṅga) versus external moralism.Rudra-aṃśa severity: Durvāsā is characterized as intolerant of disrespect and as a wandering ascetic adopting an ‘unmattā’ persona, embodying raudra discipline and punitive immediacy.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 17Birth of Soma Dattatreya DurvasaAtri Anasuya sonsDattatreya yoga non-attachmentSoma as Prajapati cool rays herbsDurvasa Rudra amsha

Shlokas in Adhyaya 17

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे अनसूयावरप्राप्तिर्नाम षोडशोऽध्यायः । सप्तदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच ततो काले बहुतिथे द्वितीयो ब्रह्मणः सुतः । स्वभार्यां भगवानत्रिरनसूयामपश्यत ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितृपुत्रसंवादे ‘अनसूयावरप्राप्तिः’ नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तदशोऽध्यायः। पुत्र उवाच—कालेनातिगतेन ब्रह्मद्वितीयजः पूज्यः अत्रिः स्वभार्यामनसूयां ददर्श।

Verse 2

ऋतुस्नातां सुचार्वङ्गीं लोभनीयॊत्तमाकृतिम् । सकामो मनसा भेजे स मुनिस्तामनिन्दिताम् ॥

ऋतुस्नातां सुललिताङ्गीं परमाकर्षकविग्रहाम्। दृष्ट्वा तां निर्दोषां नारीं कामाविष्टो मुनिर्मनः तत्र न्यवेशयत्॥

Verse 3

तस्याभिध्यायतस्तान्तु विकारो योऽन्वजायत । तमेवोवाह पवनस्तिरश्चोर्ध्वञ्च वेगवान् ॥

ध्यानस्थस्य तस्यैव कश्चिद् विकारः प्रादुरभवत्। तत् शीघ्रो वायुः पार्श्वतोर्ध्वं च गच्छन् अपाहरत्॥

Verse 4

ब्रह्मरूपञ्च शुक्लाभं पतमानं समन्ततः । सोमरूपं रजोपेतं दिशस्तं जगृहुर्दश ॥

श्वेतो ब्रह्मसमाकारः सर्वतोऽवपतन् अभवत्। स रजोगुणानुरक्तः सोमस्वरूपो जातः; तं दश दिशः प्रतिगृह्णन्॥

Verse 5

स सोमो मानसोजज्ञे तस्यामत्रेः प्रजापतेः । पुत्रः समस्तसत्त्वानामायुराधार एव च ॥

स सोमः प्रजापतेरत्रेर्मनसोऽजायत। स अत्रेः पुत्रोऽभवत्, सर्वभूतानां आयुषः प्रतिष्ठा॥

Verse 6

तुष्टेन विष्णुना जज्ञे दत्तात्रेयो महात्मना । स्वशरीरात् समुत्पाद्य सत्त्वोद्रिक्तो द्विजात्तमः ॥

विष्णोर्महात्मनः प्रसन्नात् दत्तात्रेयः स्वदेहसम्भवः। स उत्तमो द्विजः सत्त्वप्रधानोऽजायत॥

Verse 7

दत्तात्रेय इति ख्यातः सोऽनसूयास्तनं पपौ । विष्णुरेवावतार्णोऽसौ द्वितीयोऽत्रेः सुतोऽभवत् ॥

स दत्तात्रेय इति ख्यातोऽभवत्; अनसूयायाः स्तन्यं पपौ। स एव विष्णोरवतारः, अत्रेर्द्वितीयः पुत्रोऽभवत्॥

Verse 8

सप्ताहात् प्रच्युतो मातुरुदरात् कुपितो यतः । हैहयेन्द्रमुपावृत्तमपराध्यन्तमुद्धतम् ॥

सप्तमेऽहनि स क्रोधजः मातुरुदरात् निष्क्रान्तः प्रसूतः। स चापराधिनं दर्पितं च हैहयराजानम् आगच्छन्तं ददर्श।

Verse 9

दृष्ट्वात्रौ कुपितः सद्यो दग्धुकामः स हैहयम् । गर्भवासमहायास-दुःखामर्षसमन्वितः ॥

तं दृष्ट्वा अत्रेः सुतः सद्यः क्रुद्धोऽभवत्, तं हैहयं दग्धुम् इच्छन्। गर्भवासजन्येन महाक्लेशदुःखोत्थेन रोषेण स परिपूर्णः।

Verse 10

दुर्वासास्तमसोद्रिक्तो रुद्रांशः समजायत । इति पुत्रत्रयं तस्याः जज्ञे ब्रह्मेशवैष्णवम् ॥

दुर्वासाः रुद्रांशः तमोबहुलः प्रसूतः। एवं तस्यै अनसूयायै ब्रह्मेशविष्ण्वंशैः पुत्रत्रयं समजायत।

Verse 11

सोमो ब्रह्मभवद्विष्णुर्दत्तात्रेयो व्यजायत । दुर्वासाः शङ्करो जज्ञे वरदानाद्दिवौकसाम् ॥

सोमः ब्रह्मत्वं जगाम; दत्तात्रेयः विष्णुरूपेण जज्ञे। दुर्वासाः शङ्कररूपेण जज्ञे, दिवौकसां वरदानहेतोः।

Verse 12

सोमः स्वरश्मिभैः शीतैर्वोरुधौषधिमानवान् । आप्याययन् सदा स्वर्गे वर्तते स प्रजापतिः ॥

सोमः शीतकिरणैः सदा समुद्रं, ओषधीर्, मनुष्यांश्च पोषयति। स प्रजापतिः सदा स्वर्गे निवसति।

Verse 13

दत्तात्रेयः प्रजां पाति दुष्टदैत्यनिबर्हणात् । शिष्टानुग्रहकृच्चेति ज्ञेयश्चांशः स वैष्णवः ॥

दत्तात्रेयः पापकर्मदैत्यान् विनाश्य लोकान् रक्षति; स धर्मिष्ठेषु प्रसाददर्शी प्रसिद्धः। अतः स भगवतो वैष्णवोऽंश इति विज्ञेयः।

Verse 14

निर्दहत्यवमन्तारं दुर्वासा भगवानजः । रौद्रं समाश्रित्य वपुर्दृङ्मनोवाग्भिरुद्धतः ॥

दुर्वासाः अजः पूज्यश्च, रुद्रसदृशं रूपमास्थाय चक्षुर्मनोवाक्-वेगेन त्वरितः, योऽवमानयति तं दहति।

Verse 15

सोमत्‍वं भगवानत्रैः पुनश्चक्रे प्रजापतिः । दत्तात्रेयोऽपि विषयान् योगास्थो बुभुजे हरिः ॥

प्रजापतिः पुनरत्रिं पूज्यं सोमत्वेनाभ्यषिञ्चत्; दत्तात्रेयोऽपि हरिः योगस्थः सन् विषयान् अनुभूयापि योगसमाधौ स्थितः।

Verse 16

दुर्वासाः पितरं हित्वा मातरञ्चोत्तम व्रतम् । उन्मत्ताख्यं समाश्रित्य परिबभ्राम मेदिनीम् ॥

दुर्वासाः पितरौ मातरं च परित्यज्य ‘उन्मत्त’ इति ख्यातं श्रेष्ठं व्रतमादाय पृथिव्यां पर्यटत्।

Verse 17

मुनिपुत्रवृतो योगी दत्तात्रेयोऽप्यसङ्गिताम् । अभीप्स्यमानः सरसि निममज्ज चिरं प्रभुः ॥

दत्तात्रेयो योगी मुनिपुत्रैः परिवृतोऽपि वैराग्यवृद्ध्यर्थं स शक्तिमान् दीर्घकालं सरसि निमग्नोऽभवत्।

Verse 18

तथापि तं महात्मानमतीव प्रियदर्शनम् । तत्यजुर्न कुमारास्ते सरसस्ती्रमाश्रिताः ॥

एवमेव ते मुनिपुत्रा महात्मानं तं परमदर्शनीयम् अतिप्रीतिकरं न जहुः; ते सरस्तटे एव न्यवसन्।

Verse 19

दिव्ये वर्षशते पूर्णे यदा ते न त्यजन्ति तम् । तत्प्रीत्या सरसस्तीरे सर्वे मुनिकुमारकाः ॥

दिव्यानां वर्षशतानां पूर्णं यदा व्यतीतं तथापि तं न जहुः; तदा तेषां स्नेहात् ते सर्वे मुनिबालाः सरस्तटे एव स्थिताः।

Verse 20

ततो दिव्याम्बरधरां चारुपीननितम्बिनीम् । नारीमादाय कल्याणीमुत्तितार जलान्मुनिः ॥

अथ स मुनिरप्सु समुत्थाय दिव्यवस्त्रपरिधानां शुभां स्त्रियम् आदाय निर्गतः; सा सुन्दरी पीनजघना च बभूव।

Verse 21

स्त्रीसन्निकर्षाद्यद्येते परित्यक्ष्यन्ति मामिति । मुनिपुत्रास्ततोऽसङ्गी स्थास्यामिति विचिन्तयन् ॥

स्त्रीसन्निधानेन मे मुनिपुत्रा मा त्यजेरन् इति मत्वा स विरक्तः ‘तथैव स्थास्यामि’ इति निश्चयं कृत्वा एवं चिन्तयामास।

Verse 22

तथापि तं मुनिसुता न त्यजन्ति यदा मुनिम् । ततः सह तया नार्या मद्यपानमथापिबत् ॥

तथापि यदा मुनिपुत्रा मुनिं तं न जहुः, तदा स तया स्त्रिया सह सुरां पपौ।

Verse 23

सुरापानरतं ते न सभार्यं तत्यजुस्ततः । गीतवाद्यादिवनिताभोगसंसर्गदूषितम् ॥

तस्मात् तं न जहुः, यद्यपि स पत्नीको मद्यपानपर इवाभात्—स्त्रीसङ्गेन, गीतवाद्यनृत्योपभोगैश्च संस्पृष्ट इव मलिनः।

Verse 24

मन्यमाना महात्मानं पीतासवसविक्रियम् । नावाप दोषं योगीशो वारुणीं स पिबन्नपि ॥

तं महात्मानं मत्वा—मद्यपानविकारितमपि—योगिनां प्रभुः वारुणीं पिबन्नपि दोषं न लेभे।

Verse 25

अन्तावसायिवेश्मान्तर्मातरिश्वा वसन्निव । सुरां पिबन् सपत्नीकस्तपस्तेपे स योगवित् । योगीश्वरश्चिन्त्यमानो योगिभिर्मुक्तिकाङ्क्षिभिः ॥

यथा मातरिश्वा चाण्डालगृहे वसन्निव, स योगविद् पत्नीसमेतो मद्यपानकालेऽपि तपश्चर्यां चकार; स च योगिनां प्रभुः मोक्षकामैः योगिभिः सम्यगनुध्यातः।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter probes how spiritual realization (yogic asaṅga) can coexist with outwardly transgressive conduct, using Dattātreya’s staged proximity to wine, women, and entertainment to test whether observers judge by appearances or by inner intention and detachment.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It does not primarily develop a Manvantara chronology; instead, it strengthens purāṇic genealogical-theological mapping by presenting Atri’s line as a conduit for cosmic administration (Soma as sustainer) and divine-portion embodiment (vaiṣṇava and raudra manifestations).

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

This Adhyaya is outside the Devi Mahatmyam (Adhyayas 81–93). Its relevance is instead vamśa-focused: it anchors the Atri–Anasūyā lineage and articulates a triadic emanation model (brahma–vaiṣṇava–raudra) through Soma, Dattātreya, and Durvāsā.