Adhyaya 24: Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशोऽध्यायः । जड उवाच कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् । उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने ‘कुवलयाश्वस्य पातालगमनम्’ इति त्रयोविंशोऽध्यायः समाप्तः। चतुर्विंशोऽध्यायः। जड उवाच—वायुभुजां महात्मा नागाधिपतिः भोजनं समाप्य, तौ द्वौ पुत्रौ तथा राजपुत्राश्च, सेवया तमुपतस्थुः।

Verse 2

कथाभिरनुरूपाभिः स महात्मा भुजङ्गमः । प्रीतिं सञ्जनयामास पुत्रसख्युरुवाच च ॥

यथोचितैः संवादैः स महात्मा सर्पोऽनुरागं जनयामास; ततः स पुत्रस्य सखायं कुवलयाश्वं प्रति उवाच।

Verse 3

तव भद्र ! सुखं ब्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत् । कर्तव्यमुत्सृजाशङ्कां पितरीव सुतो मयि ॥

आर्य, यत् ते प्रीयते तन्मे ब्रूहि—मम गृहमागतस्य किं कर्तव्यम्। संशयं त्यज; पितरि पुत्र इव मयि भव।

Verse 4

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्रं वाहनमासनम् । यद्वाभिमतमत्यर्थं दुर्लभं तद्वृणुष्व माम् ॥

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्राणि वाहनं आसनं वा—यदत्यन्तं दुष्प्राप्यं चाभिलषितं, तन्मत्तो वृणीष्व।

Verse 5

कुवलयाश्व उवाच तव प्रसादाद्भगवन् ! सुवर्णादि गृहे मम । पितुरस्ति ममाद्यापि न किञ्चित् कार्यमीदृशम् ॥

कुवलयाश्व उवाच—त्वत्प्रसादात् प्रभो, पितृतोऽद्यापि मम गृहे सुवर्णादिकं विद्यते; तादृशस्य कस्यचित् मे न प्रयोजनम्।

Verse 6

ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् । तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुखं मनः ॥

मम पिता सहस्रवर्षाणि पृथिवीं पालयामास; तथा त्वयि पातालेऽपि सति मम मनो न याचने प्रवर्तते।

Verse 7

ते स्वर्ग्याश्च सुपुण्याश्च येषां पितरि जीवति । तृणकोटिसमं वित्तं तारुण्याद्वित्तकोटिषु ॥

ये पितृजीविताः पुत्राः स्वर्ग्याः पुण्यसमृद्धयः। तेषां तु धनराशयोऽपि तृणकोटिसमाः, यौवनबलनिधेः पुरतः किमिव॥

Verse 8

मित्राणि तुल्यशिष्टानि तद्वद्देहमनामयम् । जनिता ध्रियते वित्तं यौवनं किं नु नास्ति मे ॥

समानशीलाः सखायो मे, शरीरं च निरामयम्। पिता जीवति, धनं मेऽस्ति, यौवनं च—किं नु मे न्यूनम्॥

Verse 9

असत्यार्थे नृणां याञ्चाप्रवणं जायते मनः । सत्यशेषे कथं याञ्चां मम जिह्वा करिष्यति ॥

असत्ये लक्ष्ये मनः प्रार्थनातो निवर्तते। यदि सत्यं मम शेषं, कथं मे जिह्वा याचनां वदेत्॥

Verse 10

यैर् न चिन्त्यं धनं किञ्चिन् मम गेहेऽस्ति नास्ति वा । पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिताः सुखिनो हि ते ॥

मम गेहे धनं नास्ति वा अस्ति वेति न चिन्तयन्तु ते। पितृबाहुवृक्षच्छायाश्रिताः ते खलु सुखिनः॥

Verse 11

ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पित्रा कुटुम्बिनः । ते सुखास्वादविभ्रंशान् मन्ये धात्रैव वञ्चिताः ॥

ये तु गृहस्थाः बाल्यात् प्रभृति पितृविहीनाः वसन्ति, तानहं विधात्रैव वञ्चितान् मन्ये; ते हि सुखरसस्यैव वियुक्ताः॥

Verse 12

तद्वयं त्वत्प्रसादेन धनरत्नादिसञ्चयान् । पितृमुक्तान् प्रयच्छामः कामतो नित्यमर्थिनाम् ॥

तस्मात् तव प्रसादेन याचकेभ्यः सदा यथेष्टं पितुः सम्मत्या विमुक्तानि धनरत्नादीनि निधीन् वयं प्रदास्यामः।

Verse 13

तत् सर्वमिह संप्राप्तं यदङ्घ्रियुगलं तव । मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान् ॥

अत्र यत् किञ्चिद् प्राप्तं तत् सर्वं मम शिरसि स्थितरत्नेन तव पादयुगलं स्पृष्टत्वात्, तथा तव देहस्पर्शं प्राप्तत्वाच्च।

Verse 14

जड उवाच इत्येवं प्रसृतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । प्राह राजसुतं प्रीत्या पुत्रयोरुपकारिणम् ॥

जाड उवाच—एवं वचसि उक्ते तुष्टः श्रेष्ठो नागः तस्य राजपुत्रस्य, स्वपुत्रद्वयस्य हितकर्तुः, प्रति वाक्यमब्रवीत्।

Verse 15

नाग उवाच यदि रत्नसुवर्णादि मत्तोऽवाप्तुं न ते मनः । यदन्यन्मनसः प्रीत्यै तद्ब्रूहि त्वं ददाम्यहम् ॥

नाग उवाच—यदि ते मनो मत्तो रत्नसुवर्णादिकं नाभिलषति, तर्हि किं हृदयप्रियं तव तत् ब्रूहि; तत् ते दास्यामि।

Verse 16

कुवलयाश्व उवाच भगवन्स्त्वत्प्रसादेन प्रार्थितस्य गृहे मम । सर्वमस्ति विशेषेण संप्राप्तं तव दर्शनात् ॥

कुवलयाश्व उवाच—भगवन्, तव प्रसादात् मम गृहे यत् यत् इष्टं तत् सर्वं विद्यते; विशेषतः त्वां दृष्ट्वैव सर्वं प्राप्तमिव।

Verse 17

कृतकृत्योऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्च मे । यदङ्गसंस्लेषमितस्तव देवस्य मानुषः ॥

अनेन मया कर्तव्यं कृतं, जीवनं च सफलं जातम्—यतोऽहं मनुष्य एव सन्, देवि, त्वया सह देहसम्पर्कं प्राप्तवान्।

Verse 18

ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदम् । कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर ॥

यतोऽत्र तव पादरजः मम शिरसि प्रतिष्ठितं, तेनैव किं न साधितम्? किं वा, नागेन्द्र, मया न प्राप्तम्?

Verse 19

यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्पुण्यकर्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे ॥

यदि मया याचितो वरः अवश्यं दातव्यः, तर्हि तस्य पुण्यकर्मणः संस्कारः मम हृदयात् मा प्रच्यवतु।

Verse 20

सुवर्णमणिरत्नादि वाहनं गृहमासनम् । स्त्रियोऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपनम् ॥

सुवर्णं रत्नानि मणयः; यानानि; गृहं आसनं च; स्त्रियः; अन्नपानं; पुत्राः; मनोहराः स्रग्गन्धलेपनानि च—

Verse 21

एते च विविधाः कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत् । सर्वमेतन्मम मतं फलं पुण्यवनस्पतेः ॥

एते च नानाविधा भोगाः, तथा गीतवाद्यादयः; सर्वमेतन्मम मते पुण्यवृक्षस्य फलम्।

Verse 22

तस्मान्नरेण तन्मूलः कार्यो यत्नः कृतात्मना । कर्तव्यः पुण्यसक्तानां न किञ्चिद्भुवि दुर्लभम् ॥

तस्मात् संयतात्मा पुरुषो धर्ममूलं प्रति यत्नं कुर्यात्। धर्मनिष्ठानां हि भूमौ किमपि दुष्प्राप्यं न विद्यते॥

Verse 23

अश्वतर उवाच एवम् भविष्यति प्राज्ञ ! तव धर्माश्रिता मतिः । सत्यञ्चैतत् फलं सर्वं धर्मस्योक्तं यथा त्वया ॥

अश्वतर उवाच—एवमेव, हे मुनिवर, धर्मे प्रतिष्ठितं ते मनः। यथोक्तं च त्वया सर्वं धर्मफलमिदं सत्यमेव॥

Verse 24

तथाप्यवश्यं मद्गेहमागतॆन त्वयाधुना । ग्राह्यं यन्मानुषे लोके दुष्प्राप्तं भवतो मतम् ॥

एवमेव, यतोऽद्य मम गृहमागतस्त्वं, तस्मात् किञ्चिदवश्यं प्रतिगृहाण—यन्मनुष्यलोके दुष्प्राप्यं मन्यसे॥

Verse 25

जड उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स तदा नृपनन्दनः । मुकावलोकनं चक्रे पन्नगेश्वरपुत्रयोः ॥

जड उवाच—एतान् वचः श्रुत्वा स राजपुत्रः तूष्णीं तयोर्नागेन्द्रसुतयोः प्रति दृष्टिं न्यपातयत्॥

Verse 26

ततस्तौ प्रणिपत्योभौ राजपुत्रस्य यन्मतम् । तत्पितुः सकलं वीरौ कथयामासतुः स्फुटम् ॥

अथ तौ वीरौ प्रणम्य स्वपितरं राज्ञः संकल्पितं यत्, तत् सम्यग् विस्तरेण स्पष्टं न्यवेदयताम्॥

Verse 27

पुत्रापूचतुः ततोऽस्य पत्नी दयिता श्रुत्वेमं विनिपातितम् । अत्यजद्दयितान् प्राणान् विप्रलब्धा दुरात्मना ॥

ततः पुत्राः पप्रच्छुः। स तस्य प्रिया भार्या तं निहतं श्रुत्वा दुष्टेन मोहिताऽपि प्रियं प्राणं त्यक्तवती।

Verse 28

केनापि कृतवैरेण दानवेन कुबुद्धिना । गन्धर्वराजस्य सुता नाम्ना ख्याता मदालसा ॥

दुर्मतिना केनचिद् दानवेन वैरं कृत्वा गन्धर्वराजदुहिता मदालसा नाम्ना विख्याता षड्यन्त्रस्य निमित्तं कृताऽभवत्।

Verse 29

कृतज्ञोऽयं ततस्तात ! प्रतिज्ञां कृतवानिमाम् । नान्या भार्या भवित्रीति वर्जयित्वा मदालसाम् ॥

ततः प्रिय पितः, अयं कृतघ्नो जनोऽयं व्रतमकरोत्—‘नान्या स्त्री मम भार्या भविष्यति’ इति—मदालसां परित्यज्य।

Verse 30

द्रष्टुं तां चारुसर्वाङ्गीमयं वीर ! ऋतध्वजः । तात ! वाञ्छति यद्येतत् क्रियते तत् कृतं भवेत् ॥

हे वीर, ऋतध्वजो रम्याङ्गीं तां द्रष्टुमिच्छति। प्रिय पितः—यदि एतदिष्टं तर्हि क्रियताम्; सिद्धमेव तत्।

Verse 31

अश्वतर उवाच भूतैर्वियोगिनो योगस्तादृशैरेव तादृशः । कथमेतद्विना स्वप्नं मायां वा शम्बरॊदिताम् ॥

अश्वतर उवाच—भूतैर्वियुक्तस्य संयोगः स्वजातीय एव समानकारणसमुत्पन्नः। कथं तद्भवेत्, स्वप्नं विना, अथवा शम्बरप्रवर्तिता माया विना?

Verse 32

जड उवाच प्रणिपत्य भुजङ्गेशं पुत्रः शत्रुजितस्ततः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः ॥

जड उवाच—ततः शत्रुजित्पुत्रः सर्पेश्वरं प्रणम्य, स्नेहविनयलज्जासमन्वितः महात्मानं प्रत्युवाच।

Verse 33

मायामयीमप्यधुना मम तात ! मदालसाम् । यदि दर्शयते मन्ये परं कृतमनुग्रहम् ॥

पितः प्रिय, मदालसा मायेति चेत्, अद्य मे दर्शयसि चेत्, तदहं परममनुग्रहं मन्ये।

Verse 34

अश्वतर उवाच तस्मात् पश्येह वत्स ! त्वं मायाञ्चेद् द्रष्टुमिच्छसि । अनुग्राह्यो भवान् गेहं बालोऽप्यभ्यागतो गुरुः ॥

अश्वतर उवाच—तस्मात् प्रिय बाल, पश्यात्र यदि माया द्रष्टुमिच्छसि। त्वमनुग्रहयोग्यः; गृहेऽतिथिरूपेण आगतः बालोऽपि गुरुरेव।

Verse 35

जड उवाच आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसाम् । तेषां सम्मोहनार्थाय ज्जल्प च ततः स्फुटम् ॥

जड उवाच—नागनाथो गृहे निहितां गूढां मदालसामानीय, तेषां मोहनार्थं स्पष्टं वचोऽब्रवीत्।

Verse 36

दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभाम् । सेयं न वेति ते भार्या राजपुत्र ! मदालसा ॥

ततः स तां शुभां स्त्रीं राजपुत्राय दर्शयामास—‘एषा वा न वा तव भार्या, हे राजपुत्र, मदालसा?’ इति।

Verse 37

जड उवाच स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं तत्क्षणात् विगतत्रपः । प्रियेत्य् तामभिमुखं ययौ वाचमुदीरयन् । निवारयामास च तं नागः सोऽश्वतरस्त्वरन् ॥

जड उवाच—तां तन्वीं दृष्ट्वा स तत्क्षणं लज्जां विहाय “प्रिये” इति रुदन् उच्चैः शब्दं कृत्वा तामभ्यधावत्। तं तु नागश्च शीघ्रगामी अश्वतरश्च सहसा निवारयामासतुḥ।

Verse 38

अश्वतर उवाच मायैयं पुत्र ! मा स्प्राक्षीः प्रागेव कथितं तव । अन्तर्धानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः ॥

अश्वतर उवाच—वत्स, एषा माया; मा स्पृश। पूर्वमेव ते मया उक्तं—माया हि स्पर्शाद्यभिलाषे कृते शीघ्रमेव विनश्यति।

Verse 39

ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्लुतः । हा प्रियेत्य् वदन् सोऽथ चिन्तयामास भामिनीम् ॥

अथ स मूर्च्छया परिभूतः भूमौ पपात। “हा प्रिये” इति रुदन् स तां कामिनीं तदानीं चिन्तयामास।

Verse 40

अहो स्नेहोऽस्य नृपतेर्ममोपऱ्यचलं मनः । येनायं पातनोऽरीणां विना शस्त्रेण पातितः ॥

अहो—एषा मयि राज्ञोऽस्य प्रीतिरेवम्; अस्य ध्रुवं मनो मय्येव निबद्धम्, येनासौ ‘शत्रुपातकः’ शस्त्रवर्जित एव पातितः।

Verse 41

मायेति दर्शिता तेन मिथ्या मायेति यत्स्फुटम् । वाय्वम्बुतेजसां भूमेराकाशस्य च चेष्टया ॥

तेन स्पष्टं प्रदर्शितं यत् एषा माया—मिथ्या मायेति निश्चयः; वाय्वप्-तेजः-पृथिवी-आकाशानां व्यापारैः प्रवर्तिता।

Verse 42

जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम् ॥

जड उवाच—ततः स नागभूतः कुवलयाश्वं सान्त्वयित्वा, मृतसञ्जीवनादि-वृत्तान्तं सर्वं यथावृत्तं तस्मै न्यवेदयत्।

Verse 43

ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सोऽथ । सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचितितमभ्युपतेम् ॥

ततः स प्रीतिमान् प्रियाम् आसाद्य, नागं प्रणम्य निववृते। स तेजस्वी तं हयं समारुह्य, स्वनगरीं प्रतस्थे, निश्चयमनुस्मरन्।