Adhyaya 12: The Son Describes the Narakas: Mahāraurava, Tamas, Nikṛntana, Apratiṣṭha, Asipatravana, and Taptakumbha

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितृपुत्रसंवादो नाम एकादशोऽध्यायः । द्वादशोऽध्यायः । पितोवाच— साधु वत्स! त्वयाख्यातं संसारगहनं परम् । ज्ञानप्रदानसम्भूतं समाश्रित्य महाफलम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे एकादशोऽध्यायः ‘पितृपुत्रसंवाद’ इति समाप्तः। अथ द्वादशोऽध्याय आरभ्यते। पिता उवाच— साधु साधु वत्स, त्वया संसारस्य गहनं वनं निरूपितम्; ज्ञानदानोत्थमहाफलमाश्रित्य…

Verse 2

तत्र ते नरकाः सर्वे यथा वै रौरवस्तथा । वर्णितास्तान् समाचक्ष्व विस्तरेण महामते ॥

तत्र रौरवादीनि सर्वाणि नरकाणि त्वया निरूपितानि; इदानीं तानि विस्तरेण कथय, महात्मन्।

Verse 3

पुत्र उवाच— रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमं नरको मया । महाराैरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं पितः ॥

पुत्र उवाच— रौरवो नाम प्रथमः नरकः मया ते कथितः; इदानीं महाराौरवाख्यं नरकं शृणु, पितः।

Verse 4

योजनानां सहस्राणि सप्त पञ्च समन्ततः । तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्य हुताशनः ॥

सर्वतः सप्तपञ्चसहस्रयोजनपर्यन्तं ताम्रमयी भूमिरस्ति; तस्याधस्तु वह्निरवस्थितः।

Verse 5

तत्तापतप्ता सर्वाशा प्रोद्यदिन्दुसमप्रभा । विभात्यतिमहारौद्रा दर्शनस्पर्शनादिषु ॥

तस्योष्मणा सर्वतो दग्धं तदुदयचन्द्रप्रभासदृशं विराजते; दर्शनस्पर्शनादिषु चातिभीषणं भवति।

Verse 6

तस्यां बद्धः कराभ्यां च पद्भ्यां चैव यमानुगैः । मुच्यते पापकृन्मध्ये लुठमानः स गच्छति ॥

तत्र यमदूतैः पाणिपादबद्धो दुष्कृतकारी मध्ये विमोच्यते; स च विक्षिप्यन् लुठन् चाग्रे गच्छति।

Verse 7

काकैर्वकैर्वृकोलूकैर्वृश्चिकैर्मशकैस्तथा । भक्ष्यमाणस्तथा गृध्रैर्द्रुतं मार्गे विकृष्यते ॥

काकैर्बकैर् वृकैश्चोलूकैः वृश्चिकैर्मशकैस्तथा; गृध्रैश्च स भक्ष्यते, पथि शीघ्रं चाकृष्यते।

Verse 8

दह्यमानः पितर्मातर् भ्रातस्तातेति चाकुलः । वदत्यसकृदुद्विग्नो न शान्तिमधिगच्छति ॥

दह्यमानो व्याकुलः स पुनः पुनराक्रन्दति—‘तात! अम्ब! भ्रातः! सुत!’ इति; पुनः पुनः क्षोभ्यमाणो न शान्तिं लभते।

Verse 9

एवं तस्मान्नरैर्मोक्षो ह्यतिक्रान्तैरवाप्यते । वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः ॥

तत एव तद् दुःखं समतिक्रम्यैव ते नराः मोक्षं प्राप्नुवन्ति; दुष्टबुद्धयः पापकर्माणि कृत्वा कोटिकोटिवर्षाणि दुःखं सहन्ते।

Verse 10

तथान्यस्तु तमो नाम सोऽतिशीतः स्वभावतः । महारौरववद्दीर्घस्तथा स तमसा वृतः ॥

अपरं नरकं तम इति ख्यातं, स्वभावतः परमशीतलम्। महाराैरववत् विस्तीर्णं, तमसा परिवृतं च।

Verse 11

शीतार्तास्तत्र धावन्तो नरास्तमसि दारुणे । परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति च ॥

शीतपीडिताः तत्र नराः तस्मिन् घोरतमसि धावन्ति; परस्परं प्राप्य आलिङ्गन्ति, आश्रयार्थं च लम्बन्ते।

Verse 12

दन्तास्तेषाञ्च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः । क्षुत्तृष्णाप्रबलास्तत्र तथैवान्येऽप्युपद्रवाः ॥

शीतदुःखेन कम्पमानानां दन्ताः प्रपतन्ति; तत्र क्षुधा तृष्णा च तीव्रे, अन्ये च क्लेशाः सन्ति।

Verse 13

हिमखण्डवहो वायुर्भिनत्त्यस्थीनि दारुणः । मज्जासृग्गलितं तस्मादश्नुवन्ति क्षुधान्विताः ॥

हिमखण्डवाहो घोरः पवनः तेषां अस्थीनि विदारयति; क्षुधया प्रेरिताः ते स्रवद् मज्जानं रुधिरं च भक्षयन्ति।

Verse 14

लेलिह्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे । एवं तत्रापि सुमहान् क्लेशस्तमसि मानवैः ॥

घूर्णमानाश्च लुठन्ति परस्परसमाहताः। तत्रैव तमसि प्रायस्तीव्रां विन्दन्ति यातनाम्॥

Verse 15

प्राप्यते ब्राह्मणश्रेष्ठ यावद्दुष्कृतसंक्षयः । निकृन्तन इति ख्यातस्ततो ’न्यो नरकोत्तमः ॥

यावत्पापक्षयं विप्र तावद्गम्यत एव हि। निकृन्तनं समाख्यातं ततोऽन्यन्नरकं परम्॥

Verse 16

तस्मिन् कुलालचक्राणि भ्राम्यन्त्यविरतं पितः । तेष्वारोप्य निकृत्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः ॥

भ्रमन्ति यत्र चक्राणि कुलालस्य निरन्तरम्। तात तेष्वधिरूढाश्च छिद्यन्ते कालसूत्रकैः॥

Verse 17

यमानुगाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम् । न चैषां जीवितभ्रंशो जायते द्विजसत्तम ॥

यमदूताङ्गुलिभिश्च पादादिप्रमुखान् तथा। न च प्राणा विमुच्यन्ते द्विजश्रेष्ठ कथञ्चन॥

Verse 18

छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति च । एवं वर्षसहस्राणि छिद्यन्ते पापकर्मिणः ॥

संधीयन्ते पुनश्चैव छिन्नानि शतशस्तनुः। एवं वर्षसहस्राणि छिद्यन्ते पापकारिणः॥

Verse 19

तावद् यावदशेषं वै तत्पापं हि क्षयं गतम् । अप्रतिष्ठञ्च नरकं शृणुष्व गदतो मम ॥

यावत् तावत् स पापः सम्यग् विनश्यति। इदानीं मत्तः शृणु, यथा वदामि—अप्रतिष्ठं नाम नरकम्।

Verse 20

अत्रस्थैर्नारकैर्दुःखमसह्यमनुभूयते । तान्येव यत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः ॥

अत्र नरके स्थितैर्भूतैर्दुःखमनिर्वचनीयम् अनुभूयते—यत्र त एव चक्राः सन्ति, अन्यत्र च घटीयन्त्राणि।

Verse 21

दुःखस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम् । चक्रेष्वारोपिताः केचिद् भ्राम्यन्ते तत्र मानवाः ॥

पापकर्मकृतां नराणां दुःखहेतवः सन्ति, ये क्लेशाधारतां यान्ति। केचिन्नराः चक्रारूढाः तत्र भ्रमन्ति।

Verse 22

यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा । घटीयन्त्रेषु चैवाऽन्यो बद्धस्तोये यथा घटी ॥

सहस्राणि वर्षाणां तेषां न विरामः। अन्यश्च घटीयन्त्रे बद्धः, जलमध्ये घट इव।

Verse 23

भ्राम्यन्ते मानवाः रक्तमुदिगरन्तः पुनः पुनः । अस्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैः नेत्रैरश्रुविलम्बिभिः ॥

नराः पुनः पुनः शोणितं वमन्तो भ्रमन्ति—मुखेभ्यः शस्त्राणि निष्पतन्ति, नेत्रे चाश्रुप्रवाहैर्लम्बन्ते।

Verse 24

दुःखानि ते प्राप्नुवन्ति यान्यसह्यानि जन्तुभिः । असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम् ॥

ते प्राणिभिरसह्यदुःखानि अनुभवन्ति। अन्यं नरकं शृणु—असिपत्रवनं नाम, खड्गपत्राणां वनम्।

Verse 25

योजनानां सहस्रं यो ज्वलदग्न्यास्तृतावनिः । तप्ताः सूर्यकरैश्चण्डैर्यत्रातीव सुदारुणैः ॥

तत्र प्रदेशोऽस्ति सहस्रयोजनविस्तीर्णः, यस्य भूमिः प्रज्वलिताग्निना आस्तृता; तत्र सत्त्वानि सूर्यस्य तीव्रैः परमक्रूरैः किरणैः दग्धानि भवन्ति।

Verse 26

प्रपतन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः । तन्मध्ये च वनं रम्यं स्निग्धपत्रं विभाव्यते ॥

नरके वसन्तः सत्त्वाः सततं तत्र पतन्ति; तस्य मध्ये च मनोहरं वनं दृश्यते, स्निग्धैः सघनैः पल्लवैः शोभितम्।

Verse 27

पत्राणि तत्र खङ्गानां फलानि द्विजसत्तमम् । श्वानश्च तत्र सबलाः स्वनन्त्ययुतशोभिताः ॥

तत्र पर्णानि फलानि च असयः, हे द्विजश्रेष्ठ। तत्र च बलवन्तः श्वानाः सन्ति, नानारवक्रन्दनैः अलङ्कृताः।

Verse 28

महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव भयानकाः । ततस्तद्वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः ॥

महामुखाः महादंष्ट्राश्च, व्याघ्रवत् भीषणाः। अथ तस्य वनस्य शीतलां छायां पुरतः पश्यन्तः,

Verse 29

प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र तीव्रतृट्परिपीडिताः । हा मातर्हा तात ! इति क्रन्दन्तोऽतीव दुःखिताः ॥

तत्र गच्छन्ति भूतानि तृषार्तानि सुदुःखिताः। हा तात हा म्बेति मुहुः क्रन्दमानानि सुव्रत॥

Verse 30

दह्यमानाङ्घ्रयुगला धरणीस्थेन वह्निना । तेषां गतानां तत्रासिपत्रपाती समीरणः ॥

दह्यमानैः पादयुगैर्भूमिस्थेन च वह्निना। गतेषु तत्र वातोऽन्यः खड्गपत्रातशातनः॥

Verse 31

प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गान्यथोपरि । ततः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पावकसञ्चये ॥

वाति तत्र पतन्त्युच्चैः खड्गानि तदुपरि द्विज। ततः पतन्ति भूमौ ते ज्वलद्वह्निसमाकुले॥

Verse 32

लेलिह्यमाने चान्यत्र व्याप्ताशेषमहीतले । सारमेयास्ततः शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः ॥

लेलिहानेन वह्निना सर्वतो व्याप्ते भूतले। विदारयन्ति गात्राणि श्वानास्तत्र त्वरान्विताः॥

Verse 33

तेषामङ्गानि रुदतामनेकान्यतिभीषणाः । असिपत्रवनं तात ! मयैतत्कीर्तितं तव ॥

रुदतां चैव गात्राणि भिद्यन्ते बहुधा भृशम्। इत्यसिपत्रवनं कथितं तव सुव्रत॥

Verse 34

अतः परं भीमतरेण तप्तकुम्भं निबोध मे । समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमावृताः ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि तप्तकुम्भं सुदारुणम् । समन्तात् तप्तकुम्भाश्च ज्वालामालाकुलाः स्मृताः ॥

Verse 35

ज्वलदग्निचयोद्वृत्ततैलायश्चूर्णपूरिताः । तेषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः ॥

तैलपूर्णाः सुवर्णाभा लोहचूर्णसमन्विताः । क्षिप्यन्ते तत्र पापात्मा यमदूतैरधोमुखाः ॥

Verse 36

क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्र-गलन्मज्जजलाविलाः । स्फुरत्कपालनेत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः ॥

पच्यन्ते तत्र गात्राणि स्फुटन्ति च समन्ततः । मज्जाधाराप्रकीर्णाश्च भिद्यन्ते भीमदर्शनैः ॥

Verse 37

गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः । पुनः सिमसिमायन्ते तैलेनैक्यं व्रजन्ति च ॥

गृध्रैरुत्कृष्य मुच्यन्ते पुनस्तत्रैव पातिताः । पुनस्तत्रैव पच्यन्ते तैलमिश्रा भवन्ति ते ॥

Verse 38

द्रवीभूतैः शिरोगात्र-स्नायु-मांस-त्वगस्थिभिः । ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्या घट्टनघट्टिताः ॥

शिरोदेहस्नायुमांसत्वगस्थिद्रवसंयुताः । मथ्यन्ते च पुनस्तत्र दर्व्या यमभटैर्द्रुतम् ॥

Verse 39

कृतावर्ते महातैले मथ्यन्ते पापकर्मिणः । एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया पितः ॥

तस्मिन् महातैले भ्राम्यमाणे आवर्तैः पापिनः मथ्यन्ते। एवं मया तव पित्रा तप्तकुम्भः नरकः विस्तरेण वर्णितः।