Adhyaya 27: Madālasa’s Instruction to King Alarka: Royal Ethics, Self-Conquest, and Statecraft

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासनं नाम षड्विंशोऽध्यायः । सप्तविंशोऽध्यायः । जड उवाच । एवमुल्लाप्यमानस्तु स तु मात्रा दिने दिने । ववृधे वयसा बालो बुद्ध्या चाऽलर्कसंज्ञितः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘पुत्रोपदेश’नाम षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तविंशोऽध्याय आरभ्यते। जड उवाच—एवं मातृवचनैर्दिनेदिने संबोधितः स बालो वयसाऽपि बुद्ध्या च ववृधे, आलर्क इति च प्रसिद्धिमगमत्।

Verse 2

स कौमारकमासाद्य ऋतध्वजसुतस्ततः । कृतोपनयनः प्राज्ञः प्रणिपत्याह मातरम् ॥

अथ ऋतध्वजपुत्रः कौमारं प्राप्योपनयनं च कृत्वा स बुद्धिमान् मातरं प्रणम्येदं वचनमब्रवीत्।

Verse 3

मया यदत्र कर्तव्यमैहिकामुष्मिकाय वै । सुखाय वद तत्सर्वं प्रश्रयावनतस्य मे ॥

इह च परत्र च यत्कर्तव्यं मया सुखाय तत्सर्वं मे ब्रूहि, विनयावनतः प्रणतः।

Verse 4

मदालसोवाच वत्स ! राज्येऽभिषिक्तेन प्रजारञ्जनमादितः । कर्तव्यमविरोधेन स्वधर्मस्य महीभृता ॥

मदालसोवाच—वत्स, राज्येऽभिषिक्तस्य नृपस्य प्रधानो धर्मः प्रजाः प्रीणयितुं, स्वधर्ममनुल्लङ्घ्याविरोधतः प्रवर्तितुम्।

Verse 5

व्यसनानि परित्यज्य सप्त मूलहराणि वै । आत्मा रिपुभ्यः संरक्ष्यो बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

व्यसनानि परित्यज—सप्तैव हि समूलोन्मूलकानि। शत्रुभ्यः स्वं रक्षस्व, मन्त्रं च बहिर्न नय।

Verse 6

अष्टधा नाशमाप्नोति सुचक्रात् स्यन्दनाद्यथा । तथा राजाप्यसंदिग्धं बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

यथा रथादयः चक्रदोषेणाष्टधा विनश्यन्ति, तथा मन्त्रस्य बहिर्गमने नृपोऽपि निःसन्देहं विनश्यति।

Verse 7

दुष्टादुष्टांश्च जानीयादमात्यानरिदोषतः । चरैश्चरास्तथा शत्रोरन्वेष्टव्याः प्रयत्नतः ॥

शत्रोर्दोषान् निरीक्ष्य ये मन्त्रिणो दूषिताः के च निर्दोषाः, तान् विविच्य जानीयात्; तथा च गुप्तचरैः शत्रोर्गुप्तचरान् यत्नतः अन्विष्येत्।

Verse 8

विश्वासो न तु कर्तव्यो राज्ञा मित्राप्तबन्धुषु । कार्ययोगादमित्रेऽपि विश्वासीत नराधिपः ॥

न राजा मित्रेष्वपि सुहृदेषु बान्धवेषु वा अन्धविश्वासं कुर्यात्; कार्यावस्थावशात् तु नृपतिः शत्रावपि विश्वासं दधाति।

Verse 9

स्थानवृद्धिक्षयज्ञेन षाड्गुण्यगुणितात्मना । भवितव्यं नरेन्द्रेण न कामवशवर्तिना ॥

स्थानवृद्धिक्षयज्ञो राजा षाड्गुण्यनीतिनिर्णीतः; न तु कामवशगः स्यात्।

Verse 10

प्रागात्मा मन्त्रिणश्चैव ततो भृत्या महीभृता । जेयाश्चानन्तरं पौराः विरुध्येत ततोऽरिभिः ॥

आदौ स्वात्मानं जयेत्ततो मन्त्रिणः, ततः सेवकान्; अनन्तरं नागरिकान् सम्यग् वशं नयेत्, ततः पश्चात् शत्रून् प्रतियोजयेत्।

Verse 11

यस्त्वेतानविजित्यैव वैरिणो विजिगीषते । सोऽजितात्मा जितामात्यः शत्रुवर्गेण बाध्यते ॥

यः पुनरेतान् अन्तर्बाह्यान् दोषान् प्रथमं न जित्वा, आत्मानं अजितं सन्, मन्त्रिणो जितानपि मन्यमानः शत्रून् जेतुमिच्छति, स शत्रुगणेनाभिभूयते।

Verse 12

तस्मात् कामादयः पूर्वं जेयाः पुत्र ! महीभुजा । तज्जये हि जयोऽवश्यं राजा नश्यति तैर्जितः ॥

तस्मात् पुत्र, कामादीन् प्रथमं राजा जयेत्तु। तेषु जितेषु विजयः सुनिश्चितः; यदि तैरेव राजा जितः, स विनश्यति।

Verse 13

कामः क्रोधश्च लोभश्च मदो मानस्तथैव च । हर्षश्च शत्रवो ह्येते विनाशाय महीभृताम् ॥

कामः क्रोधो लोभः मदो मानश्चात्युत्साह एव च—एते वै शत्रवो राज्ञां विनाशकारिणः।

Verse 14

कामप्रसक्तमात्मानं स्मृत्वा पाण्डुं निपातितम् । निवर्तयेत्तथा क्रोधादनुह्रादं हतात्मजम् ॥

कामासक्त्या विनीतं पाण्डुं स्मृत्वा स्वं निगृह्णीयात्; तथा क्रोधात् स्वसुतं हतवान् अनुह्रादं स्मरेत्।

Verse 15

हतमैलं तथा लोभान्मदाद्वेनं द्विजैर्हतम् । मानादनायुषापुत्रं बलिं हर्षात् पुरञ्जयम् ॥

तथा लोभात् हतं ऐलं, मदात् ब्राह्मणैर्हतं वेनम्; मानात् बलिं (अनायुषः सुतम्), हर्षात् पुरञ्जयम्—इति दोषान् निगृह्णीयात्।

Verse 16

एभिर्जितैर्जितं सर्वं मरुत्तेन महात्मना । स्मृत्वा विवर्जयेदेतान् दोषान् स्वीयान्महीपतिः ॥

एतान् दोषान् जित्वा महात्मा राजा मरुत्तः सर्वमेव जिगाय। एतत् स्मृत्वा नृपोऽपि स्वकीयांश्चात्मदोषान् परित्यजेत्।

Verse 17

काककोकिलभृङ्गाणां मृगव्यालशिखण्डिनाम् । हंसकुक्कुटलोहानां शिक्षेत चरितं नृपः ॥

काकात् कोकिलात् भ्रमरात् मृगात् वन्यपशुभ्यः मयूरात् हंसात् कुक्कुटाच्च तथा लोहतः स्थैर्याद् आचारविधीन् राजा शिक्षेत्।

Verse 18

कीटकस्य क्रियां कुर्यात् विपक्षे मनुजेश्वरः । चेष्टां पिपीलिकानाञ्च काले भूपः प्रदर्शयेत् ॥

शत्रोः प्रति नृपतिः क्षुद्रकीटस्यापि उपायान् प्रयुञ्जीत; काले च राजा पिपीलिकानां प्रयोजनयुक्तां प्रवृत्तिं प्रदर्शयेत्।

Verse 19

ज्ञेयाग्निविस्फुलिङ्गानां बीजचेष्टा च शाल्मलेः । चन्द्रसूर्यस्वरूपेण नीत्यर्थे पृथिवीक्षितः ॥

नीत्यर्थं स्फुलिङ्गानां स्वभावं बीजस्य च प्रवृत्तिं (शाल्मलीबीजवत्) राजा अवगच्छेत्; चन्द्रसूर्ययोश्च शासनदृष्टान्तं धृत्वा तद्रूपो भवेत्।

Verse 20

बन्धकीपद्मशरभशूलिकागुर्विणीस्तनात् । प्रज्ञा नृपेण चादेया तथा गोपालयोषितः ॥

बन्धकी-पद्मा-शरभा-शूलिका-गर्भिणीस्तनादपि स्त्रीभ्यः प्रज्ञां राजा गृह्णीयात्; तथा गोपालस्त्रीभ्यश्चैव।

Verse 21

शक्रार्कयमसोमानां तद्वद्वायोर्महीपतिः । रूपाणि पञ्च कुर्वोत महीपालनकर्मणि ॥

पृथिव्याः परिरक्षणकर्मणि राजा पञ्चरूपाणि धारयेत्—शक्ररूपम् अर्करूपं यमरूपं सोमरूपं तथा वायुरूपं च।

Verse 22

यथेन्द्रश्चतुरो मासान् तोयोत्सर्गेण भूगताम् । आpyāययेत् तथा लोकं परिहारैर्महीपतिः ॥

यथा शक्रश्चतुर्मासान् जलं विसृज्य पृथिवीं प्रीणयति, तथा राजा क्षमादानैः शमनैः परिहारैश्च प्रजाः प्रीणयेत्।

Verse 23

मासानष्टौ यथा सूर्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादिकं नृपः ॥

यथार्कोऽष्टमासैः किरणैर्जलमादत्ते, तथा राजा करादीन् सूक्ष्मैः शनैः उपायैः संगृह्णीयात्, न तु कर्कशतया।

Verse 24

यथा यमः प्रियद्वेष्ये प्राप्तकाले नियच्छति । तथा प्रियाप्रिये राजा दुष्टादुष्टे समो भवेत् ॥

यथा यमः काले प्राप्ते प्रियाप्रियौ समं निगृह्णाति, तथा राजा प्रियाप्रिये समदर्शी स्यात्, दुष्टादुष्टेषु च समभावः।

Verse 25

पूर्णेन्दुमालोक्य यथा प्रीतिमान् जायते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वत्ता स्तच्छशिव्रतम् ॥

यथा पूर्णचन्द्रदर्शने जनः प्रमुदितो भवति, तथा यत्र सर्वाः प्रजाः सन्तुष्टाः सुसंस्थिताश्च; एषा ‘सोमव्रता’ राज्ञः।

Verse 26

मारुतः सर्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा । एवं नृपश्चरेच्चारैः पौरामात्यादिबन्धुषु ॥

यथा वायुः सर्वभूतेषु गूढः सञ्चरति, तथा राजा नगरवासिषु मन्त्रिषु बान्धवेषु च सहचरेषु च गुप्तचरैः सह सञ्चरेत्।

Verse 27

न लोभाद्वा न कामाद्वा नार्थाद्वा यस्य मानसम् । यथान्यैः कृष्यते वत्स ! स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

प्रिय, यस्य राज्ञो मनो लोभकामलाभैः परैः इव नाकृष्यते, स राजा स्वर्गं प्राप्नोति।

Verse 28

उत्पथग्राहिणो मूढान् स्वधर्माच्चलतो नरान् । यः करोति निजे धर्मे स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

यो विमूढान् कुपथगतान् स्वधर्मात् विच्युतान् जनान् स्वकर्मणि पुनः स्थापयति, स राजा स्वर्गं प्राप्नोति।

Verse 29

वर्णधर्मा न सीदन्ति यस्य राज्ये तथाश्रमाः । वत्स ! तस्य सुखं प्रेत्य परत्रेह च शाश्वतम् ॥

प्रिय, यस्य राज्ये वर्णाश्रमधर्माः न हीयन्ते, तस्य सुखं ध्रुवं भवति—इह च परत्र च, मृत्योः परं च।

Verse 30

एतद्राज्ञः परं कृत्यं तथैतत् सिद्धिकारकम् । स्वधर्मस्थापनं नृणां चाल्यन्ते ये कुबुद्धिभिः ॥

एष राज्ञः परमो धर्मः सिद्धिदः—स्वधर्मे जनान् स्थापयितुं, विशेषतः कुमतिप्रणीतान्।

Verse 31

पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः । सम्यक् पालयिता भागं धर्मस्याप्नोति यत्नतः ॥

प्राणिनां रक्षणमात्रेण भूमिपतिः स्वकृत्यं सम्यक् समापितवान्। यः सम्यग् यत्नेन रक्षति स धर्मभागं पुण्यांशं च प्राप्नोति॥