CreationCosmic NarrativeWorlds19 Shlokas

Adhyaya 64: Kalavati (Vibhavari) Offers Herself and the Padmini Vidya to Svarocisha

कलावती-विभावरी-स्वरोचिषोपाख्यानम् (Kalāvatī–Vibhāvarī–Svarociṣopākhyānam)

Creation Narrative

अस्मिन्नध्याये स्वरोचिषे महर्षये कलावती नाम कन्या, या विभावरीति प्रसिद्धा, स्वहृदयगतं प्रेम भक्तिं च निवेदयति। सा स्वयमेवात्मसमर्पणं कृत्वा पadminीविद्यां नाम गुह्यां स्त्रीविद्यां तस्मै ददाति, यया सौन्दर्य-लावण्य-आकर्षणादयः सिद्ध्यन्ति। धर्ममर्यादां लज्जां च रक्षन्ती सा त्याग-श्रद्धा-करुणारसैः युक्तं स्ववृत्तान्तं कथयति, स्वरोचिषश्च तां सान्त्वयन् धर्मतः प्रतिगृह्णाति।

Divine Beings

Satī (Dakṣasutā, Śambhupatnī)Śambhu (Śiva, by reference)Apsaras Puñjikāstanā

Celestial Realms

Svārociṣa Manvantara (contextual cosmic age)Gandharva/Vidyādhara sphere (by lineage and vidyā transmission)Deva-sabhā ambience implied by divine instruments (devatūrya) and apsaras dance

Key Content Points

Vibhāvarī/Kalāvatī, cured of disease, offers herself to Svarociṣa and promises a vidyā granting comprehension of all beings’ sounds (sarvabhūta-rutajñāna).Autobiographical lineage and ordeal: daughter of the Brahmarṣi Pāra and apsaras Puñjikāstanā; abandonment in a dangerous forest; gradual growth and naming as Kalāvatī; disrupted marriage prospects and paternal death.Satī (Śambhu’s consort, Dakṣa’s daughter) consoles her, prophesies Svarociṣa as husband and Svarocis as their son (future Manu), and transmits the Padminī Vidyā associated with Mahāpadmā worship.Svarociṣa accepts Kalāvatī; their union is affirmed by celestial music and apsaras festivities, signaling dharmic sanction within the Manvantara narrative.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 64Svarocisha ManvantaraKalavati Vibhavari storyPadmini Vidya Markandeya PuranaSatī prophecy Svarocis ManuVidyadhari and Apsaras lineagePuranic marriage narrativeSarvabhuta-ruta-jnana vidya

Shlokas in Adhyaya 64

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे त्रिषष्टितमोऽध्यायः । चतुःषष्टितमोऽध्यायः- ६४ । मार्कण्डेय उवाच एवं विमुक्तरोगा तु कन्यका तं मुदान्विता । स्वरोचिषमुवाचेदं शृणुष्व वचनं प्रभो ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषमन्वन्तरे त्रिषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतु:षष्टितमोऽध्याय आरभ्यते। मार्कण्डेय उवाच—ततः सा कन्या रोगविमुक्ता हृष्टा स्वारोचिषं प्रत्युवाच—भो भगवन्, मम वचनं शृणु।

Verse 2

मन्दारविद्याधरजा नाम्ना ख्याता विभावरी । उपकारिन् स्वमात्मानं प्रयच्छामि प्रतीच्छ माम् ॥

अहं विभावरी नाम्ना प्रसिद्धा मन्दारविद्याधरकुले प्रसूता। हे उपकारिन्, आत्मानमेव ते समर्पयामि—मां गृहाण।

Verse 3

विद्याञ्च तुभ्यं दास्यामि सर्वभूतरुतानि ते । ययाभिव्यक्तिमेष्यन्ति प्रसादपुरगो भव ॥

अपि च तेऽहं तां विद्यां दास्यामि यया सर्वभूतानां शब्दा वाक् च ते स्फुटा भविष्यति। प्रसादपुरनिवासी भव।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । एवमस्त्विति तेनोक्ते धर्मज्ञेन स्वरोचिषा । द्वितीया तु तदा कन्या इदं वचनमब्रवीत् ॥

मārkaṇḍeya उवाच—धर्मज्ञे स्वरोचिषे “एवमस्तु” इति उक्ते, ततः द्वितीया कन्या इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 5

कुमारब्रह्मचार्यासीत् पारो नाम पिता मम । ब्रह्मर्षिः सुमहाभागो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

मम पिता कुमारब्रह्मचारी आजीवनं; तस्य नाम पारा इति। स ब्रह्मर्षिः महाभाग्यः, वेदाङ्गसहितेषु वेदेषु सम्यगधीतवान्।

Verse 6

तस्य पुंस्कोकिलालापरमणीयॆ मधौ पुरा । आजगामाप्सराभ्यासं प्रख्याता पुंजिकास्तना ॥

पुरा वसन्तकाले, पुंसां कोकिलानां कूजितैः रम्ये, प्रसिद्धा अप्सरा पुञ्जिकास्तना तं समीपम् आगच्छत्।

Verse 7

कामवक्तव्यतां नीतः स तदा मुनिपुङ्गवः । तत्संयोगेऽहमुत्पन्ना तस्यामत्र महाचले ॥

तदा स मुनिवरः कामविषये आकृष्टः; तयोः संयोगात् अहं जाता—अत्र अस्मिन् महापर्वते।

Verse 8

विहाय मां गता सा च मातास्मिन्निर्जने वने । बालामेकां महीपृष्ठे व्यालश्वापदसंकुले ॥

मां विहाय, मम माता अस्मिन् एकान्ते अरण्ये जगाम—अहं तु एकाकिनी बालिका, भूतले, सर्पव्यालसमाकीर्णे देशे।

Verse 9

ततः कलाभिः सोमस्य वर्धन्तीभिरहः क्षये । आप्याय्यमानाहरहो वृद्धिं यातास्मि सत्तम ॥

अथ सोमस्य कलाः प्रतिदिनं वर्धमानाः सन्ति; अहम् अपि प्रतिदिनं पोष्यमाणा ववृधे, हे पुण्यश्रेष्ठ।

Verse 10

ततः कलावतीत्येतन्मम नाम महात्मना । गृहीतायाः कृतं पित्रा गन्धर्वेण शुभानना ॥

अथ, हे सुश्रोणि, मह्यं ‘कलावती’ इति नाम दत्तं कुलीनगन्धर्वेण, येनाहं पितृत्वेन स्वीकृता पालिता च।

Verse 11

न दत्ताहं तदा तेन याचितेन महात्मना । देवारिणालिना सुप्तस्ततो मे घातितः पिता ॥

यदा स कुलीनः प्रार्थितः, तदा मां न ददौ; अथ मे पिता सुप्त एव देवारिणालिना निहतः।

Verse 12

ततोऽहमतिनिर्वेदादात्मव्यापादनodyatā । निवारिता शम्भुपत्न्या सत्या सत्यप्रतिश्रवा ॥

अथ शोकाकुला अहं स्वप्राणान् त्यक्तुम् उद्यता; किन्तु शम्भुपत्नी सत्यप्रतिज्ञा सती मां निवारयामास।

Verse 13

मा शुचः सुभ्रु ! भर्ता ते महाभागो भविष्यति । स्वरोचिर्नाम पुत्रश्च मनुस्तस्य भविष्यति ॥

मा शोच, हे सुभ्रू; तव पतिः परमयशस्वी भविष्यति, तव च ‘स्वरोचि’ नाम पुत्रो भविष्यति, स मनुर्भविष्यति।

Verse 14

आज्ञाञ्च निधयः सर्वे करिष्यन्ति तवादृताः । यथाभिलषितं वित्तं प्रदास्यन्ति च ते शुभे ॥

हे शुभे देवि! सर्वे निधयः सादरं तवाज्ञां करिष्यन्ति, यथेष्टं च धनं तुभ्यं यथाकामं प्रदास्यन्ति।

Verse 15

यस्या वत्स प्रभावेण विद्यायास्तां गृहाण मे । पद्मिनी नाम विद्येयं महापद्माभिपूजिता ॥

वत्से, यया शक्त्या सर्वमिदं सिद्ध्यति तां विद्यां मत्तः गृहाण। सा ‘पद्मिनी’ इति ख्याता, महापद्मया च महतीं पूजां लभते।

Verse 16

इत्याह मां दक्षसुता सती सत्यपरायणाः । स्वरोचिस्त्वं ध्रुवं देवी नान्यथा सा वदिष्यति ॥

एवं सत्यपरायणा दक्षदुहिता सती मामुवाच— ‘त्वं नूनं स्वारोचिषी देवि; अन्यथा सा न वदेत्।’

Verse 17

साहं प्राणप्रदायाद्य तां विद्यां स्वं तथा वपुः । प्रयच्छामि प्रतीच्छ त्वं प्रसादसुमुखो मम ॥

तस्मादहं प्राणानद्य प्रदाय तां विद्यां स्वकीयां च तनुं ददामि। तद्गृहाण, मयि प्रसन्ना भव।

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच । एवमस्त्विति तामाह स तु कन्यां कलावतीम् । विभावर्याः कलावत्याः स्निग्धदृष्ट्यानुमोदितः ॥

मार्कण्डेय उवाच— स तस्यै ‘एवमस्तु’ इत्युक्त्वा, विभावरीप्रशस्तां कलावतीं कन्यां स्नेहदृष्टिभ्यां स्वीकृतवान्।

Verse 19

जग्राह च ततः पाणी स तयोऽमरद्युतिः । नदत्सु देवतूर्येषु नृत्यन्तीष्वप्सरः सु च ॥

ततः स तेजस्वी दिव्यपुरुषः तासां पाणीन् विवाहविधिना जग्राह; दिव्यवाद्यनिनादः समभवत्, अप्सरसश्च नृत्यं चक्रुः।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter frames dharma as restorative and legitimizing: suffering and social rupture (abandonment, violence, despair) are resolved through divine intervention (Satī’s assurance) and a sanctioned union, while vidyā functions as a moral-spiritual power that aligns the recipient with prasāda (divine favor) and right order.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It directly supports the Svārociṣa Manvantara genealogy by presenting Satī’s prophecy that Kalāvatī will wed Svarociṣa and that their son Svarocis will become Manu, thereby anchoring cosmic chronology in a narrated, divinely authenticated lineage event.

What lineage (vaṃśa) or transmission is emphasized in this chapter, and why is it significant?

A dual transmission is emphasized: (1) biological lineage—Brahmarṣi Pāra and apsaras Puñjikāstanā producing Kalāvatī, culminating in the birth-prophecy of Manu Svarocis; and (2) knowledge lineage—Satī’s bestowal of the Padminī Vidyā (linked with Mahāpadmā worship), presenting śakti-mediated vidyā as an instrument for establishing auspicious destiny within the Manvantara framework.