DelugeVishnuBanyan Leaf44 Shlokas

Adhyaya 53: Rudrasarga and the Measure of the Manvantaras: Svayambhuva Manu, Priyavrata’s Line, and the Seven Dvipas

रुद्रसर्गः / मन्वन्तरप्रमाणवर्णनम् (Rudrasargaḥ / Manvantarapramāṇa-varṇanam)

The Great Flood

अस्मिन्नध्याये रुद्रसर्गः कथ्यते—रुद्रस्य प्रादुर्भावः, तस्य गणानां च सृष्टिः, तथा मन्वन्तराणां प्रमाणं कालविभागश्च निरूप्यते। स्वायम्भुवमन्वन्तरस्य प्रवृत्तिः, स्वायम्भुवमनोराज्ञः प्रजासृष्टिः, प्रियव्रतस्य वंशपरम्परा च वर्ण्यते। सप्तद्वीपानां नामानि, विभागाः, परिमाणानि, तेषां पर्वतनद्यादिव्यवस्था च संक्षेपेण प्रतिपाद्यते, जगतः क्रमबद्धा रचना धर्मार्थं दर्श्यते।

Divine Beings

Svāyambhuva ManuVaivasvata ManuSāvarṇi Manu (future)Devarṣis (as a class, referenced)

Celestial Realms

Manvantara (cosmic administrative epoch; temporal realm of governance rather than a single place)

Key Content Points

Manvantara measurement and enumeration: Mārkaṇḍeya states the count of Manvantaras and provides their temporal magnitude in human/divine numerical terms.Manu-sequence mapping: listing of Manus (Svāyambhuva through Vaivasvata and future Sāvarṇi and others), framing past–present–future cosmic governance.Svāyambhuva Manu’s lineage and world-ordering: Priyavrata’s descendants organize the earth into seven dvīpas with appointed rulers.Dvipas and varṣas as eponymous polities: rulers (e.g., Āgnīdhra, Medhātithi, Vapuṣmān, Jyotiṣmān, Dyutimān, Bhavya, Savana) and the naming of regional divisions after their sons.Jambūdvīpa internal division: nine varṣas associated with Āgnīdhra’s sons; special status of Bhārata-varṣa via Nābhi → Ṛṣabha → Bharata; ascetic renunciation motif concluding the royal genealogy.Closure of the Svāyambhuva sarga: explicit statement that this is the Svāyambhuva creation/account within the Purāṇic Manvantara cycle.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 53Manvantara pramana Markandeya PuranaSvayambhuva Manu genealogyPriyavrata seven dvipasJambudvipa nine varsa namesBharata-varsha origin storyVaivasvata Manu and future ManusPuranic cosmography dvipa varsa

Shlokas in Adhyaya 53

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रुद्रसर्गाभिधानो नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः । त्रिपञ्चाशोऽध्यायः— क्रौष्टुकिरुवाच— स्वायम्भुवं त्वयाख्यातमेतन्मन्वन्तरञ्च यत् । तदहं भगवन् सम्यक् श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ‘रुद्रसर्ग’ इति समाप्तः। अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। क्रौष्टुकिरुवाच—स्वायम्भुवं मनुं तच्च मन्वन्तरं च त्वया वर्णितम्। सम्यक् विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि भगवन्, तन्मे ब्रूहि।

Verse 2

मन्वन्तरप्रमाणञ्च देवा देवर्षयस्तथा । ये च क्षितीशा भगवन् देवेन्द्रश्चैव यस्तथा ॥

मन्वन्तरस्य प्रमाणं च देवाः दिव्यर्षयस्तथा। भूपतयश्च नृपाः सर्वे भगवन् ब्रूहि मे तथा। तस्मिन् काले च योऽिन्द्रः स कः इति च कथ्यताम्॥

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच— मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मानुषेण प्रमाणेन शृणु मन्वन्तरं च मे ॥

मार्कण्डेय उवाच—मन्वन्तराणि संख्याता एकसप्ततिरधिकानि। मन्वन्तरस्य प्रमाणं मे शृणु मानुषसंख्यया॥

Verse 4

त्रिंशत्कोट्यस्तु संख्याताः सहस्राणि च विंशतिः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

त्रिंशत्कोट्यः सहस्राणि विंशतिश्च तथा परे। सप्तषष्टिश्चाधिकाः स्युः संख्यया नियुतान्यपि॥

Verse 5

मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ॥

देवमानगणनया मन्वन्तरस्य एषा परिमाणसंख्या, साधिकभागं वर्जयित्वा, अष्टशतसहस्रं स्मृता।

Verse 6

द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा ॥

ततोऽधिकं द्विपञ्चाशत्सहस्राणि। प्रथमः स्वायम्भुवो मनुः; तथैव (अनन्तरं) स्वारोचिषो मनुः।

Verse 7

औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । षडेते मनवोऽतीतास्तथा वैवस्वतोऽधुना ॥

ततोऽउत्तमस्तामसो रैवतः चाक्षुषश्च। एते षड् मनवोऽतीताः; इदानीं वैवस्वतो (मनुः)।

Verse 8

सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्याश्चागामिनस्त्वमी । एतेषां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे ॥

सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्यश्चैव—एते मनवोऽनागताः। एषां विस्तरो मन्वन्तरप्रकरणे परतः कथ्यते।

Verse 9

वक्ष्ये देवानृषींश्चैव यक्षेन्द्राः पितरश्च ये । उत्पत्तिं संग्रहं ब्रह्मन् श्रूयतामस्य सन्ततिः ॥

देवानृषींश्च वक्ष्यामि यक्षाधिपतीन् पितॄंश्च। उत्पत्तिं संक्षेपं च, ब्राह्मण, अस्य क्रमः श्रूयताम्।

Verse 10

यच्च तेषामभूत् क्षेत्रं तत्पुत्राणां महात्मनाम् । मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्रास्तु तत्समाः ॥

येषां महात्मनां पुत्राणां यत् किञ्चित् क्षेत्रं आसीत्, तेषामेव तुल्यकायाः स्वायम्भुवमनोरपि दश पुत्रा आसन्।

Verse 11

यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता ॥

तैः सप्तद्वीपसमुद्रपर्वतखनिसहितेयं सर्वा पृथिवी वर्षं वर्षं निवसिता विभागिता च।

Verse 12

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं त्रेतायुगे तथा । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य च ॥

एवं त्रेतायुगस्यापि समुद्रखनिसम्पन्ना पृथिवी प्रियम्रतपुत्रैः स्वायम्भुवपौत्रैश्च वर्षं वर्षं व्यवस्थितीकृता।

Verse 13

प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापते ॥

वीरात् प्रियम्रतात् प्रजावत्याश्च कन्या जाता; सा पुण्या कन्या प्रजापतिना कर्दमेन सह सम्बद्धा।

Verse 14

कन्ये द्वे दश पुत्रांश्च सम्राट्कुक्षी च ते उभे । तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ॥

द्वे कन्ये सम्राट् कुक्षिश्च, दश पुत्राश्चाभवन्; तेषां भ्रातरः प्रजापतितुल्या दश वीराः।

Verse 15

आग्नीध्रो मेधातिथिश्च वपुष्मांश्च तथापरः । ज्योतिष्मान्द्युतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते ॥

ते तु सम्यग् एव सप्त आसन्—आग्नीध्रः मेधातिथिः वपुष्मान् ज्योतिष्मान् द्युतिमान् भव्योऽथ सवनश्च।

Verse 16

प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेन धर्मेण द्वीपांश्चैव निबोध मे ॥

प्रियव्रतः स तान् सप्त धर्मानुसारतः सप्तद्वीपेषु राजत्वेऽभिषिच्य न्ययोजयत्। अधुना मत्तः द्वीपनामविभागांश्च शृणु।

Verse 17

जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ॥

जम्बूद्वीपे पिताऽऽग्नीध्रं राजानं न्ययोजयत्। प्लक्षद्वीपस्य चेशानं मेधातिथिं न्ययोजयत्।

Verse 18

शाल्मलेस्तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं भव्यं शाकाह्वयेश्वरम् ॥

शाल्मलद्वीपे वपुष्मानं न्ययोजयत्; कुशाख्ये द्वीपे ज्योतिष्मानम्; क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमानम्; शाकाख्यद्वीपस्य चेशानं भव्यं न्ययोजयत्।

Verse 19

पुष्कराधिपतिं चापि सवनं कृतवान् सुतम् । महावीतो धातकीश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ ॥

पुष्करस्याधिपतिं च सवनं पुत्रं चकार। तस्य पुष्कराधिपतेर्महावीतो धातकी च द्वौ पुत्रौ बभूवतुः।

Verse 20

द्विधा कृत्वा तयोर्वर्षं पुष्करे संन्यवेशयत् । भव्यस्य पुत्राः सप्तासन्नामतस्तान्निबोध मे ॥

तं वर्षं द्विधा विभज्य स पुष्करे तान् प्रतिष्ठापयामास। भव्यस्य सप्त पुत्रा आसन्—तेषां नामानि मत्तः शृणु।

Verse 21

जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरोऽथ मेधावी सप्तमस्तु महाद्रुमः ॥

जलदः कुमारः सुकुमारो मणीवकः। कुशोत्तरः मेधावी च—सप्तमो महाद्रुमः॥

Verse 22

तन्नामकानि वर्षाणि शाकद्वीपे चकार सः । तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रास्तांश्च निबोध मे ॥

शाकद्वीपे स तानि वर्षाणि तैरेव नामभिः कृतवान्। तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रा आसन्—तानपि मत्तः शृणु।

Verse 23

कुशलो मनुगश्चोष्णः प्राकरश्चार्थकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्तितः ॥

कुशलो मनुग ओष्णः प्राकरः अर्थकारकः। मुनिर्दुन्दुभिश्चैव सप्तैते पुत्रा उच्यन्ते॥

Verse 24

तेषां स्वनामधेयानि क्रौञ्चद्वीपे तथाभवन् । ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे पुत्रनामाङ्कितानि वै ॥

क्रौञ्चद्वीपे तेषां स्वनामभिः प्रदेशा अभवन्। कुशद्वीपे च ज्योतिष्मतः पुत्राणां नामभिरेव प्रदेशा अङ्किताः।

Verse 25

तत्रापि सप्त वर्षाणि तेषां नामानि मे शृणु । उद्भिदं वैष्णवञ्चैव सुरथं लम्बनं तथा ॥

तत्रापि सप्त वर्षाणि सन्ति; तेषां नामानि मत्तः शृणु—उद्भिदा, वैष्णवः, सुरथः, लम्बनश्च।

Verse 26

धृतिमत् प्राकरञ्चैव कापिलं चापि सप्तमम् । वपुष्मतः सुताः सप्त शाल्मलेशस्य चाभवन् ॥

धृतिमान्, प्राकारः, कापिलश्चापि (नामतः) सप्तमः। वपुष्मान् च शाल्मलद्वीपस्य प्रभुः सप्त पुत्रानप्यजनयत्।

Verse 27

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा ॥

श्वेतः, हरितः, जीमूतः, रोहितः, वैद्युतः, मानसः—तथा सप्तमः केतुमान्।

Verse 28

तथैव शाल्मले तेषां समनामानि सप्त वै । सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ॥

एवमेव शाल्मलद्वीपेऽपि तैरेव नामभिः सप्त प्रदेशाः ख्याताः। मेधातिथिश्च प्लक्षद्वीपस्य प्रभुः सप्त पुत्रान् अवाप।

Verse 29

येषां नामाङ्कितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपस्तु सप्तधा । पूर्वं शाकभवं वर्षं शिशिरन्तु सुखोदयम् ॥

तन्नामाङ्कितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपः सप्तधा बभूव। प्रथमं वर्षं शाकभवम्; अपरं शिशिरं (नाम) सुखोदयम्।

Verse 30

आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकञ्च ध्रुवन्तथा । प्लक्षद्वीपादिभूतेषु शाकद्वीपान्तिमेषु वै ॥

प्लक्षद्वीपादारभ्य यावत् अन्त्यं शाकद्वीपं तावत् तेषु देशेषु ‘आनन्दः’, ‘शिवः’, ‘क्षेमकः’, तथा ‘ध्रुवः’ इत्येते नामानि प्रसिद्धानि।

Verse 31

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मश्च वर्णाश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव अहिंसाविधिवर्धितः ॥

तेषु पञ्चसु प्रदेशेषु वर्णाश्रमविभागात् धर्मः प्रवर्तते इति विद्धि; स नित्यः स्वाभाविकश्च, अहिंसानियमेन च सुदृढीभवति।

Verse 32

पञ्चस्वेतेषु वर्षेषु सर्वसाधारणः स्मृतः । अग्नीध्राय पिता पूर्वं जम्बूद्वीपं ददौ द्विज ॥

तेषु पञ्चसु वर्षेषु धर्मः सर्वसाधारण इति स्मर्यते। पूर्वं तस्य पिता अग्नीध्राय जम्बूद्वीपं ददौ, हे द्विज।

Verse 33

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो 'नुजः ॥

तस्य नव पुत्रा आसन्, प्रजापतिसमा इव। ज्येष्ठः ‘नाभिः’ इति ख्यातः; कनिष्ठभ्राता तस्य ‘किम्पुरुषः’ आसीत्।

Verse 34

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो 'भूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते ॥

तृतीयः हरिवर्षः; चतुर्थः इलावृतः। पञ्चमः पुत्रो वश्यः; षष्ठः हिरण्य इति कथ्यते।

Verse 35

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः । नवमः केतुमालश्च तन्नाम्ना वर्षसंस्थितिः ॥

तेषां मध्ये कुरुः सप्तमोऽभूत्, भद्राश्वोऽष्टमः स्मृतः। नवमः केतुमालोऽभूत्, तेनैव नाम्ना तद्वर्षं प्रतिष्ठितम्॥

Verse 36

यानि किपुरुषाद्यानि वर्जयित्वा हिमाह्वयम् । तेषां स्वबावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः ॥

किम्पुरुषादीन् वर्षान् हिमाख्यं च विहाय, तेष्वन्येषु सिद्धिर्नैसर्गिकी जायते। आयुः प्रायः सुखमयी, प्रयत्नवर्जितं च लभ्यते॥

Verse 37

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरा मृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ॥

तेषां न कश्चिद् विपर्ययः; न जरा न मृत्युभयम्। न तेषां धर्मो नाधर्मः, न चोत्तमाधममध्यमभेदः॥

Verse 38

न वै चतुर्युगावस्था नार्तवा ऋतवो न च । आग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभो 'भूत् सुतो द्विज ॥

तत्र न चतुर्णां युगानां व्यवस्था, न मासर्तवो न च ऋतवः। नाभेस्तु पुत्रस्याग्नीध्रस्य ऋषभः पुत्रोऽजायत, हे द्विज॥

Verse 39

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताद्वरः । सो 'भिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्राज्यमास्थितः ॥

ऋषभात् स शूरो भरतोऽजायत—शतपुत्राणां वरः। पुत्रं अभिषिच्य ऋषभो महाप्रव्राज्यां प्रविवेश॥

Verse 40

तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंश्रयः । हिमाह्विं दक्षिणं वर्षं भरताय पिता ददौ ॥

पुलहाश्रमं समाश्रित्य स भाग्यवान् तपोऽकरोत्। पिताऽस्य भरताय दक्षिणं हिमाह्वं प्रदेशं ददौ॥

Verse 41

तस्मात् तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः । भतस्याप्यभूत् पुत्रः सुमतिर्नाम धार्मिकः ॥

तस्मात् तस्य महात्मनः नाम्ना भूतलमिदं भूतं भारतवर्षमिति। सुमतिनाम पुत्रश्चास्य धर्मात्मा बभूव॥

Verse 42

तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतोऽपि वनं ययौ । एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥

तं राज्ये विन्यस्य भरतोऽपि वनं ययौ। एतेषां पुत्रपौत्रैश्च सप्तद्वीपवती मही भुक्ता॥

Verse 43

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तु भुक्त्वा स्वायम्भुवेऽन्तरे । एष स्वायम्भुवः सर्गः कथितस्ते द्विजोत्तम ॥

एवं स्वायम्भुवे मन्वन्तरे प्रीयव्रतसुतैर्मही शासिता। एष ते स्वायम्भुवः सर्गवृत्तान्तो द्विजोत्तम कथितः॥

Verse 44

पूर्वमन्वन्तरे सम्यक् किमन्यत् कथयामि ते ॥

अथ पूर्वतरं मन्वन्तरं प्रति—किं ते क्रमशः पुनरपि निवेदयामि?

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter’s guiding inquiry concerns cosmic order: how time is measured across Manvantaras and how legitimate rule and dharmic administration manifest through Manu-lineages that structure the world into named regions and successions.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It formalizes Manvantara chronology by naming past, present, and future Manus and then details the Svāyambhuva Manvantara’s internal organization—linking temporal measurement to genealogical succession and the settlement of the seven dvīpas.

What lineage and geographic scheme does this chapter establish, and why is it important?

It establishes the Priyavrata–Āgnīdhra–Nābhi–Ṛṣabha–Bharata line and the seven-dvīpa framework with varṣas named after rulers’ sons. This provides the Purāṇic rationale for sacral geography (especially Bhārata-varṣa) and anchors later Manvantara accounts in a consistent genealogical-cosmographic map.