Adhyaya 36: Madalasa’s Final Counsel and the Renunciation of King Ritadhvaja
मदालसोपदेशः (Madālāsopadeśaḥ)
Hell Realms
अस्मिन्नध्याये मदालसा स्वपुत्रान् धर्मज्ञानवैराग्ययुक्तान् कृत्वा अन्तिमोपदेशं ददाति। सा नृपं ऋतध्वजं राज्यस्य अनित्यत्वं, देहस्य क्षणभङ्गुरत्वं, आत्मज्ञानस्य परमं फलम् इति बोधयति। तदनन्तरं ऋतध्वजः पुत्रे राज्यं निक्षिप्य तपोवनं प्रति गत्वा संन्यासमार्गे प्रवर्तते, शान्तिरसपरिणतिं प्राप्नोति।
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 36
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽलर्कानुशासने वर्ज्यावर्ज्यनाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । षट्त्रिंशोऽध्यायः । जड उवाच— स एवमनुशिष्टः सन् मात्रा संप्राप्य यौवनम् । ऋतध्वजसुतश्चक्रे सम्यग्दारपरिग्रहम् ॥
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कोपदेशे ‘वर्ज्यावर्ज्यविवेक’ इति पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्त्रिंशोऽध्याय आरभ्यते। जड उवाच—एवं उपदिष्टः सन् स मातृसहितो यौवनं प्राप्य, ऋतध्वजपुत्रः सम्यक् विवाहं प्रविवेश।
Verse 2
पुत्रांश्चोत्पादयामास यज्ञैश्चाप्ययजद्विभुः । पितुश्च सर्वकालेषु चकाराज्ञानुपालनम् ॥
स पुत्रान् जनयामास, यज्ञान् अपि अकरोत्; सर्वदा च पितुः आज्ञापालनं सम्यक् अकरोत्।
Verse 3
ततः कालेन महता संप्राप्य चरमं वयः । चक्रेऽभिषेकं पुत्रस्य तस्य राज्ये ऋतध्वजः ॥
अथ चिरकालानन्तरं जीवनस्य परमार्थदशां प्राप्तो ऋतध्वजः स्वराज्ये स्वपुत्रस्य राज्याभिषेकं कारयामास।
Verse 4
भार्यया सह धर्मात्मा यियासुस्तपसे वनम् । अवतीर्णो महारक्षो महाभागो महीपतिः ॥
स धर्मात्मा राजा महापालकः भाग्यवान् भूपतिः सह भार्यया तपसे वनं प्रतस्थे।
Verse 5
मदालसा च तनयं प्राहेदं पश्चिमं वचः । कामोपभोगसंसर्गप्रहाणाय सुतस्य वै ॥
अथ मदालसा स्वपुत्रं प्रति कामसंस्पर्शभोगासक्तित्यागार्थमेवोपदिशन्तीमिमाः अन्तिमाः वाचः प्रोवाच।
Verse 6
मदालसोवाच यदा दुःखमसह्यं ते प्रियबन्धुवियोगजम् । शत्रुबाधोद्भवं वापि वित्तनाशात्मसम्भवम् ॥
मदालसोवाच—यदा ते प्रियबान्धववियोगजं शोकं वा शत्रुपीडाजनितं वा धननाशसमुद्भवं वा असह्यं दुःखमुपैति।
Verse 7
भवेतत्कुर्वतो राज्यं गृहधर्मावलम्बिनः । दुःखायतनभूतो हि ममत्वालम्बनो गृही ॥
एतादृशं दुःखं गृहधर्मासक्त्या राज्यं पालयतः पुरुषस्य भवति; गृहस्थो हि ममताश्रयः सत्यं शोकासनं भवति।
Verse 8
तदास्मात्पुत्र ! निष्कृष्य मद्दत्तादङ्गुलीयकात् । वाच्यं ते शासनं पट्टे सूक्ष्माक्षरनिवेशितम् ॥
ततः पुत्र, मया दत्तस्य मुद्रिकायाः अन्तर्निहितं तत् निष्कासय; सूक्ष्माक्षरैः लिखितं पट्टे उत्कीर्णं उपदेशं पठितव्यं त्वया।
Verse 9
जड उवाच इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै सौवर्णं साङ्गुलीयकम् । आशिषश्चापि या योग्याः परुषस्य गृहे सतः ॥
जड उवाच—एवं उक्त्वा सा तस्मै सुवर्णमुद्रिकां ददौ; स च गृहस्थभावे स्थितः परुषाय यथोचितान् आशीर्वादान् अपि तया प्रदत्तान्।
Verse 10
ततः कुबलयाश्वोऽसौ सा च देवी मदालसा । पुत्राय दत्त्वा तद्राज्यं तपसे काननं गतौ ॥
ततः कुबलयाश्वोऽसौ तथा च सा मदालसा, तस्मै पुत्राय राज्यं प्रदाय, तपसे वनं जग्मतुः।
Frequently Asked Questions
It examines how attachment (mamatva) within household life becomes a structural cause of suffering—through separation from loved ones, conflict with enemies, and loss of wealth—and prescribes deliberate detachment as the ruler’s ethical safeguard.
This Adhyāya is not a Manvantara-catalogue segment; instead, it advances a dynastic-ethical vignette (vamśa-centered instruction) focused on succession, kingship, and the life-stage transition from rulership to forest-asceticism.
It does not belong to the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93). Its relevance lies in the lineage instruction (vamśa-nīti) delivered by Madālasā, a paradigmatic didactic queen, emphasizing renunciation and the hazards of kāmopabhoga-saṃsarga (sensual entanglement).