Adhyaya 72: The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे एकसप्ततितमोऽध्यायः । द्विसप्ततितमोऽध्यायः- ७२ मार्कण्डेय उवाच ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः । समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तमे मन्वन्तरे एकसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। द्विसप्ततितमोऽध्याय आरभ्यते। मार्कण्डेय उवाच—अथ स्वनगरं प्राप्य राजा तं ब्राह्मणं भार्यया सहोपेतं ददर्श; सा साध्वी हृष्टा चासीत्।

Verse 2

ब्राह्मण उवाच राजवर्य ! कृतार्थोऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः । धर्मज्ञेह भवता भार्यामानयता मम ॥

ब्राह्मण उवाच—राजश्रेष्ठ, अहं कृतकृत्योऽस्मि; यतो धर्मो हि रक्षितः त्वया धर्मविदा मम भार्याप्रत्याहरणेन।

Verse 3

राजोवाच कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् । वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेष्मनि ॥

राजोवाच—स्वधर्मानुष्ठानेन त्वं तृप्तोऽसि, द्विजोत्तम। वयं तु दुःखिता ब्रह्मन्, येषां भार्या गृहे नास्ति॥

Verse 4

ब्राह्मण उवाच नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिताऽऽ श्वनापदैर्यदि । अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया । क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया ॥

ब्राह्मण उवाच—नृपते, यदि सा वने मृगैर्भक्षिता स्यात्, तदा तस्याः किमलम्? किमर्थं नान्यस्याः पाणिं गृह्णीयाः? किंतु क्रोधवशं गतः सन् धर्मं न रक्षितवानसि॥

Verse 5

राजोवाच न भक्षिताऽऽ मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति । अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम् ॥

राजोवाच—न सा मृगैर्भक्षिता, जीवत्येव। शुद्धाचारैव सा; कथं मया एतत् कर्तव्यम्?॥

Verse 6

ब्राह्मण उवाच यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी । तदपत्नी कताजन्म किं पापं क्रियते त्वया ॥

ब्राह्मण उवाच—यदि ते भार्या जीवति च न व्यभिचारिणी, तर्हि त्वया कृतं किं पापं येन त्वं भार्याहीन इव जातः?॥

Verse 7

राजोवाच आनीताऽपि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे । दुःखाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि । तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी ॥

राजोवाच—आनीता सापि ब्रह्मन्, सदा मे प्रतिकूला। सा शोकायैव पर्याप्ता, न सुखाय; मयि स्नेहो न विद्यते। तस्मात् ममैतादृशं प्रयत्नं कुरु, यथा सा मम वश्या भवेत्॥

Verse 8

ब्राह्मण उवाच तव संप्रीतये तस्याः वरेष्टिरुपकारिणी । क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम् ॥

ब्राह्मण उवाच—तव पूर्णतृप्त्यर्थं तस्यै वरदायिनी परमोपकारिणी वरैष्टी विद्यते। या मैत्रीकामैः क्रियते; तया अहं तां ‘मित्रविन्दा’ करिष्यामि—मैत्र्यनुरागविन्दिनीम्।

Verse 9

अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् । भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम् ॥

अस्नेहिनां स्नेहं जनयति सा; दम्पत्योः परमं सौहार्दजननी, नराधिप। अहं तान्तवेष्टिं करिष्यामि।

Verse 10

यत्र तिष्ठति सा सुभ्रूस्तव भार्या महीपते । तस्मादानयतां सा ते परां प्रीतिमुपैष्यति ॥

यत्र यत्र तव सुश्रोणी पत्नी तिष्ठति, राजन्, ततस्ततः सा आनय्यताम्; सा त्वयि परं स्नेहमवाप्स्यति।

Verse 11

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तः स तु सम्भारानशेषानवनिपतिः । आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं संबोधितः स राजा सर्वान् सम्भारान् समाहृत्य। ततो द्विजश्रेष्ठः ताम् इष्टिं समाचरत्।

Verse 12

सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः । तस्य राज्ञो द्विजश्रेष्ठो भार्यासम्पादनाय वै ॥

ततः स द्विजश्रेष्ठः तस्य राज्ञः पत्न्यर्थं पुनः पुनः सप्तकृत्वः इष्टिं समाचरत्—पत्नीप्राप्त्यर्थमेव।

Verse 13

यदारोपितमैत्रीन्ताममন্যत महामुनिः । स्वभर्तरि तदा विप्रस्तमुवाच नराधिपम् ॥

महर्षिः तस्याः पतौ स्नेहः स्थापित इति सम्यग् विचार्य, ततः स ब्राह्मणः राजानं प्रति वचनम् अवदत्।

Verse 14

आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनोऽन्तिकम् । भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञान्स्तथादृतः ॥

आनीयतां सा, नरश्रेष्ठ, इष्टिं कृतवतः तव सन्निधौ। सह तया स्वधर्म्यं भोगं भुङ्क्ष्व, यथाविधि सत्कारपूर्वकं यज्ञांश्च कुरु।

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा । सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम् ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं तेन ब्राह्मणेनोपदिष्टः स राजा विस्मितः, ततः सत्यनिष्ठं महाबलं निशाचरं तां रात्रिं स्मरामास।

Verse 16

स्मृतस्तेन तदा सद्यः समुपेत्य नराधिपम् । किं करोमीति सोऽप्याह प्रणिपत्य महामुने ॥

तेन स्मृतः स तत्क्षणाद् राजानं प्रत्युपागतः। प्रणम्य स चोवाच—“किं करोमि, महर्षे?” इति।

Verse 17

ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते । गत्वा पातालमादाय राजपत्नीमुपाययौ ॥

ततः राजा सर्वं यथावत् विस्तरेण निवेद्य, स पातालं जगाम; राज्ञ्याः सह तां नीत्वा पुनरपि ताम् आनयामास।

Verse 18

आनीता चातिहार्देन सा ददर्श तदा पतिम् । उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता ॥

सा महता स्नेहेन तत्रानीता ततः स्वपतिं ददर्श। हर्षपूर्णा भूत्वा पुनः पुनरुवाच—“प्रसीद, तुष्य।”

Verse 19

ततः स राजा रभसा परिष्वज्याह मानिनीम् । प्रिये ! प्रसन्न एवाहं भूयोऽप्येवं ब्रवीषि किम् ॥

अथ राजा तां मानिनीं स्त्रियमुत्सुकतया परिष्वज्य उवाच—“प्रिये, अहं तुष्ट एव; किमर्थं पुनः पुनरेवं वदसि?”

Verse 20

पत्नीउवाच यदि प्रसादप्रवणं नरेन्द्र ! मयि ते मनः । तदेतदभियाचे त्वां तत् कुरुष्व ममार्हणम् ॥

भार्या उवाच—“यदि, राजन्, मयि तव मनः प्रसादं गच्छति, तर्हि तवैतद् याचे—ममैतत् सत्कारसेवाकर्म कुरु।”

Verse 21

राजोवाच निःशङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम् । तदलब्ध्यं न ते भीरु ! तवायत्तोऽस्मि नान्यथा ॥

राजोवाच—“यत् किञ्चिद् मत्तः कामयसे तद् अविह्वला ब्रूहि। तव, भीरु, न दुरापं; अहं तव वशे, नान्यथा।”

Verse 22

पत्नीउवाच मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम । मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागताः ॥

भार्योवाच—“मम हेतोः, सखे, सा कन्या तेन नागेन शप्ता—‘त्वं मूकत्वं गमिष्यसि’ इति; सा च नूनं मूकत्वं प्राप्ता।”

Verse 23

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् । वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥

यदि त्वं मयि स्नेहात् तस्याः प्रतिकर्म कर्तुं शक्नोषि, तर्हि वाक्-प्रतिबन्ध-शमनाय मया किं न कर्तव्यम्?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया । तन्मूकतापनॊदाय स च तं प्राह पार्थिवम् ॥

मार्कण्डेय उवाच—ततः स राजा तं ब्राह्मणं पप्रच्छ—“मूकत्व-निवारणाय कः कर्मविधिः?” इति। स च विप्रो नृपतेः प्रत्युवाच।

Verse 25

ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव । पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात् ॥

ब्राह्मण उवाच—“राजन्, तव वचनेन सरस्वती-इष्टिं करिष्यामि। तस्याः वाचः प्रवर्तनात् एषा तव भार्या ऋणमुक्ता भवतु।”

Verse 26

मार्कण्डेय उवाच इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः । सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः ॥

तदर्थं स द्विजश्रेष्ठः सरस्वती-इष्टिं चकार, एकाग्रचित्तः सरस्वती-स्तोत्राणि जजाप च।

Verse 27

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले । उपकारः सखिभर्त्रा कृतोऽयमतिदुष्करः ॥

अथ वाचि प्रवृत्तायां गर्गो रसातलेऽब्रवीत्—“सख्याः पत्या कृतोऽयं उपकारोऽतिदुर्लभ एव।”

Verse 28

इत्तं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम् । ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा ॥

एवं कर्तव्यज्ञानं प्राप्य नन्दा शीघ्रगामिनी नगरीं जगाम। ततः नागराजदुहिता स्वसखीं रानीं समालिङ्ग्य तस्थौ।

Verse 29

तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः । उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा ॥

पुनः पुनः शुभवाक्यैः पृथिवीपालं स्तुत्वा सा नागी आसनं गृहीत्वा मधुरं वचोऽब्रवीत्।

Verse 30

उपकारः कृतो वीर ! भवता यो ममाधुना । तेनास्म्याकृष्टहृदया यद्ब्रवीमि शृणुष्व तत् ॥

वीर, यत् त्वया मम कृते कृतं दयाकर्म, तेन मे हृदयं त्वयि आकृष्टम्। अतः शृणु यदहं वक्ष्यामि।

Verse 31

तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप । तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति ॥

नृपते, तव पुत्रो महावीर्यः भविष्यति; तस्मात् अस्य चक्रं भूमौ अप्रतिहतम् भविष्यति।

Verse 32

सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः । मन्वन्तरेश्वरॊ धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः ॥

स सर्वपुरुषार्थशास्त्राणां तत्त्वं वेत्स्यति; धर्मानुष्ठाने रतः भविष्यति। स बुद्धिमान् मन्वन्तराधिपो भविष्यति—स एव मनुः।

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच इति दत्वा वरं तस्मै नागराजसुता ततः । सखीṃ तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं तस्मै वरं दत्त्वा नागराजदुहिता तं सखायं परिष्वज्य पातालं जगाम, हे मुने।

Verse 34

तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः । जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा ॥

तत्र सा सह तेन भूपतिना रममाणा दीर्घं कालं व्यतीयाय; स च प्रजाः पालयन् स्थितः।

Verse 35

ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः । पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः ॥

अथ तस्य महात्मनः राज्ञः पुत्रोऽजायत—पूर्णिमायां निशि पूर्णबिम्ब इव मनोहरः।

Verse 36

तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च ॥

तस्य जातस्य तं श्रेष्ठं दृष्ट्वा सर्वाः प्रजाः प्रमुदिताः; दिव्यदुन्दुभयो नेदुः, पुष्पवृष्टिश्च पपात।

Verse 37

तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च । औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः ॥

तस्य मनोहरं रूपं भाविचरितं च निरीक्ष्य समागताः ऋषयः ‘औत्तम’ इति नाम चक्रुः।

Verse 38

जातोऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे । उत्तमावयवस्तेन औत्तमोऽयं भविष्यति ॥

स उत्तमे कुले जातः स चोत्तमे तथैव काले। उत्तमानि चाङ्गानि देहसंस्थानमेव च; तस्मादेष औत्तम इति ख्यातो भविष्यति॥

Verse 39

मार्कण्डेय उवाच । उत्तमस्य सुतः सोऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः । मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम ॥

मार्कण्डेय उवाच। स उत्तमस्य पुत्रोऽभूद् औत्तम इति विश्रुतः। मनुरभवत्; तस्य मन्वन्तरप्रभावं भगुरे मत्तः शृणु॥

Verse 40

उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च । नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति ॥

यः शृणोति सदा सम्यग् उत्तमाख्यानमुत्तमम्। औत्तमस्य च जन्मापि तस्मै द्वेषो न जायते॥

Verse 41

इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन । वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतोऽपि वा ॥

प्रियया भार्यया पुत्रैः स्वजनैर्वापि केनचित्। न तस्य वियोगो भवेत् श्रोतुः पाठकस्य वा सदा॥

Verse 42

तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय । श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः ॥

ब्राह्मण शृणु वक्ष्यामि तस्य मन्वन्तरं शुभम्। तत्रेन्द्रो यश्च देवाश्च ऋषयश्चैव केऽभवन्॥