BalaramaPilgrimageSarasvati26 Shlokas

Adhyaya 5: Tvashta’s Wrath, the Birth of Vritra, and the Divine Descent as the Pandavas

वृत्रोत्पत्तिः पाण्डवावतारश्च (Vṛtrotpattiḥ Pāṇḍavāvatāraś ca)

Balarama's Pilgrimage

अस्मिन्नध्याये त्वष्टा इन्द्रेण स्वपुत्रवधकृतक्रोधेन महायज्ञं विधाय वृत्रासुरं ससर्ज। वृत्रस्य तपोबलं, देवानां भयम्, ततो देवैः सह इन्द्रस्य शरणागमनं च वर्ण्यते। अन्ते धर्मसंस्थापनार्थं देवांशसम्भवेन पाण्डवानां भूमौ अवतारः सूचितः।

Divine Beings

Indra (Śakra, Pākaśāsana, Śatakratu)Tvaṣṭṛ (Prajāpati)Agni (Hutāśana)Vāyu/Pavana (Māruta)Yama (implied via the Yamajau)Saptarṣis (Seven Seers)Nāsatyau/Aśvinīkumāras

Celestial Realms

Svarga (implied through Indra and the devas)Meruśikhara (as the assembly locus of divaukasām)Divo mahī (heaven-to-earth descent motif)

Key Content Points

Indra’s brahmahatyā and dharma-loss cause the departure of tejas, producing political and cosmic vulnerability among the devas.Tvaṣṭṛ’s sacrificial act (jaṭā-homa) generates Vṛtra, described as a blazing, expanding asura (indra-śatru) whose growth forces Indra into fearful diplomacy via the saptarṣis.Following pact-violation and Vṛtra’s death, Indra’s bala and rūpa disperse; the Ahalyā episode is cited as an additional cause of his deformity and decline.Daityas incarnate in royal houses, creating terrestrial overpopulation of martial power; Earth petitions the devas for relief from the bhāra (burden).A caturvyūha-style distribution of divine energies culminates in the descent of the Pāṇḍavas and the fire-born Kṛṣṇā, justifying polyandry through yogic multiplicity of bodies.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 5Vritra birth story TvashtaIndra brahmahatya tejas lossPandava avatara Markandeya PuranaDraupadi fire-born Krsna hutashanaAhalya Gautama Indra episodeBhumi burden daityas incarnate kings

Shlokas in Adhyaya 5

Verse 1

पक्षिण ऊचुः । त्वष्टृपुत्रे हते पूर्वं ब्रह्मन्निन्द्रस्य तेजसा । ब्रह्महत्याभिभूतस्य परा हानिरजायत ॥

खगाः ऊचुः—हे ब्राह्मण, पुरा त्वष्टुः पुत्रेन्द्रशक्त्या निहते, इन्द्रो ब्रह्महत्यापापेनाभिभूतः सन् महाविनाशं जगाम।

Verse 2

तद्धामं प्रविवेशाथ शाक्रतेजोऽपचारतः । निस्तेजाश्चाभवच्छक्रो धर्मे तेजसि निर्गते ॥

ततः स धर्मः स्वं धाम प्रविवेश; शक्रस्य तेजो निवृत्ते शक्रोऽपि निस्तेजा बभूव, धर्मतेजसि निर्गते तेजोऽपि निर्वर्तते।

Verse 3

ततः पुत्रं हतं श्रुत्वा त्वष्टा क्रुद्धः प्रजापतिः । अवलुञ्च्य जटामेकामिदं वचनमब्रवीत् ॥

ततः पुत्रवधं श्रुत्वा त्वष्टा प्रजापतिः क्रुद्धोऽभवत्। स जटायाः केशकलापात् एकं लटिकां समुत्पाट्य इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 4

अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं त्रयो लोकाः सदेवताः । स च पश्यतु दुर्बुद्धिर्ब्रह्महा पाकशासनः ॥

अद्य मे विक्रमं देवैः सह त्रयो लोकाः पश्यन्तु; स च दुष्टमति: पाकशासनः ब्राह्मणघातकोऽपि तत् पश्यतु।

Verse 5

स्वकर्माभिरतो येन मत्सुतो विनपातितः । इत्युक्त्वा कोपरक्ताक्षो जटामग्नौ जुहाव ताम् ॥

स्वकर्मनिष्ठोऽयम् मम पुत्रो रक्षणाभावात् विनष्ट इति उक्त्वा, क्रोधरक्तलोचनः स तां जटाग्नौ प्राक्षिपत्।

Verse 6

ततो वृत्रः समुत्तस्थौ ज्वालामाली महासुरः । महाकायो महादंष्ट्रो भिन्नाञ्जनचयप्रभः ॥

अथ वृत्रो महाऽसुरः समुत्थितः—ज्वालामालावृतः, विशालकायः, महादंष्ट्रः, कज्जलपिण्डसदृशदीप्तिमान्।

Verse 7

इन्द्रशत्रुरमेयात्मा त्वष्टृतेजोपबृंहितः । अहन्यहनि सोऽवर्धदिषुपातं महाबलः ॥

इन्द्रशत्रुरपरिमेयस्वभावः, त्वष्टृतेजसा दीप्तेन बलीकृतः; अह्न्यह्नि स महाबलः शरवर्षेण वर्धमानोऽभवत्।

Verse 8

वधाय चात्मनो दृष्ट्वा वृत्रं शक्रो महासुरम् । प्रेषयामास सप्तर्षोन्सन्धिमिच्छन् भयातुरः ॥

वृत्रं महाऽसुरं स्वविनाशपरायणं दृष्ट्वा, शक्रो भयार्तः सन्धिं कर्तुमिच्छन् सप्तर्षीन् समाह्वयत्।

Verse 9

सख्यञ्चक्रुस्ततस्तस्य वृत्रेण समयांस्तथा । ऋषयः प्रीतमनसः सर्वभूतहिते रताः ॥

अथ तेन सह मैत्रीं चक्रुः, वृत्रेणापि तथा सन्धिं व्यधुः; सर्वभूतहिते तन्मनसः सन्तुष्टाः मुनयः प्रवृत्ताः।

Verse 10

समयस्थितिमुल्लङ्घ्य यदा शक्रेण घातितः । वृत्रो हत्याभिभूतस्य तदा बलमशीऱ्यत ॥

वृत्रे शक्रेण संधिव्यतिक्रमात् निहते, वृत्रवधपापेनाभिभूतस्येन्द्रस्य बलं शनैः क्षीयते स्म।

Verse 11

तच्छक्रदेहविभ्रष्टं बलं मारुतमाविशत् । सर्वव्यापिनमव्यक्तं बलस्यैवाधिदैवतम् ॥

तद्बलं इन्द्रदेहात् विनिर्गत्य वायुम् आविशत्; वायुः सर्वगतोऽव्यक्तः, बलस्यैवाधिदैवतं स्मृतः।

Verse 12

अहल्यां च यदा शक्रो गौतमं रूपमास्थितः । धर्षयामास देवेन्द्रस्तदा रूपमहियत ॥

शक्रो गौतमरूपं समास्थाय यदाहल्यां व्यभिचरत्, तदेव तद्रूपं लोके प्रसिद्धिमगात्।

Verse 13

अङ्गप्रत्यङ्गलावण्यं यदतीव मनोरम । विहाय दुष्टं देवेन्द्रं नासत्यावगमत् ततः ॥

सर्वाङ्गोपाङ्गसौन्दर्यसम्पन्ना सा तदा दुष्टं देवेन्द्रं परित्यज्य पश्चान्नासत्ययोर्जगाम।

Verse 14

धर्मेण तेजसा त्यक्तं बलहीनमरूपिणम् । ज्ञात्वा सुरेशं दैतेयास्तज्जये चक्रुरुद्यमम् ॥

धर्मश्रियाभ्यां परित्यक्तं देवेन्द्रं निर्बलं निराकारमिव ज्ञात्वा दैत्याः तं जेतुं प्रयत्नमकुर्वन्।

Verse 15

राज्ञामुद्रिक्तवीर्याणां देवेन्द्रं विजिगीषवः । कुलेष्वतिबला दैत्या अजायन्त महामुने ॥

महामुने, येषां राजवंशेषु बलवृद्धिः समभवत्, तेषु देवेंद्रविजयकाङ्क्षिणः अतिप्रभाविनो दैत्याः समजायन्त।

Verse 16

कस्यचित्त्वथ कालस्य धरणी भारपीडिता । जगाम मेरुशिखरं सदो यत्र दिवौकसाम् ॥

अथ कालेन कियता गतेन, भारपीडिता पृथिवी देवनिवासस्थानं मेरुशिखरं जगाम।

Verse 17

तेषां सा कथयामास भूरिभारावपीडिता । दनुजातमजदैत्योत्थं खेदकारणमात्मनः ॥

सा गुरुभाराक्रान्ता तेषां स्वदुःखहेतुं दानवदनुजोत्थं पीडां निवेदयामास।

Verse 18

एते भवद्भिरसुरा निहताः पृथुलौजसः । ते सर्वे मानुषे लोके जाता गेहेषु भूभृताम् ॥

एते महाबलाः विस्तीर्णतेजसोऽसुराः युष्माभिः निहताः; ते सर्वे मनुष्यलोके राजगृहेषु पुनर्जाताः।

Verse 19

अक्षौहिण्यो हि बहुलास्तद्भारार्ता व्रजाम्यधः । तथा कुरुध्वं त्रिदशा यथा शान्तिर्भवेन्मम ॥

अक्षौहिण्यो बह्व्य एव; तद्भारपीडिता अहं निमज्जामि। अतः त्रिदशाः, यथा मे शान्तिर्भवेत् तथा कुरुत।

Verse 20

पक्षिण ऊचुः तेजोभागैस्ततो देवा अवतेरुर्दिवो महीम् । प्रजानामुपकारार्थं भूभारहरणाय च ॥

पक्षिण ऊचुः—ततः स्वस्वतेजसः अंशैः देवा दिवः पृथिवीं अवतीर्य, भूतानां हिताय तथा भूमेर्भारापनयनाय च।

Verse 21

यदिन्द्रदेहजं तेजस्तन्मुमोच स्वयं वृषः । कुन्त्या जातो महातेजास्ततो राजा युधिष्ठिरः ॥

इन्द्रस्य स्वशरीरात् जातं यत्तेजः, तद् वृषो धर्म एव विससर्ज; कुन्त्याः तु महातेजाः राजा युधिष्ठिरोऽजायत।

Verse 22

बलं मुमोच पवनस्ततो भीमो व्यजायत । शक्रवीर्यार्धतश्चैव जज्ञे पार्थो धनञ्जयः ॥

ततो वायुः स्वबलं विससर्ज, तस्माद् भीमोऽजायत; इन्द्रस्य च वीर्यस्यार्धात् पार्थो धनञ्जयः समजायत।

Verse 23

उत्पन्नौ यमजौ माद्रयां शक्ररूपौ महाद्युतिः । पञ्चधा भगवानीत्थमवतीर्णः शतक्रतुः ॥

माद्र्याः शक्राकारौ तेजस्विनौ यमौ द्वौ समजायताम्; एवं पञ्चधा भगवाञ् शतक्रतुः पृथिवीं अवतीर्णः।

Verse 24

तस्योत्पन्ना महाभागा पत्नी कृष्णा हुताशनात् ।

तस्मात् हुताशनात् च तस्याः परमभाग्यवती पत्नी कृष्णा समुत्पन्ना।

Verse 25

शक्रस्यैकस्य सा पत्नी कृष्णा नान्यस्य कस्यचित् । योगीश्वराः शरीराणि कुर्वन्ति बहुलान्यपि ॥

कृष्णा शक्रस्येन्द्रस्यैव पत्न्येकैव, नान्यस्य कस्यचित्। तथापि योगेश्वराः बहूनि शरीराणि निर्मातुं शक्नुवन्ति।

Verse 26

पञ्चानामेकपत्नीत्वमित्येतत्कथितं तव । श्रूयतां बलदेवोऽपि यथा यातः सरस्वतीम् ॥

एवं मया एकपत्नीभिः पञ्चभिः कथितम्। इदानीं बलदेवोऽपि कथं सरस्वतीं नदीं जगाम, तदपि शृणु।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

It examines how adharmic action—especially brahmahatyā and covenant-breaking—causally depletes tejas, bala, and even rūpa, turning personal transgression into cosmic instability that necessitates corrective avatāra.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

Rather than enumerating a Manu-lineage, it supplies a governance-and-cosmos rationale for terrestrial crisis: daityas incarnate in royal lines, Earth becomes bhāra-pīḍitā, and the devas respond through a planned descent—an archetypal mechanism used across Manvantara governance motifs.

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

It is not within the Devi Mahatmyam (Adhyayas 81–93). Its closest Shakti-adjacent element is the fire-origin of Kṛṣṇā (Draupadī) from Hutāśana and the doctrinal justification of one wife for five through yogic multiplicity, not a direct goddess stuti or battle cycle.