Adhyaya 69: The King’s Neglect of His Wife and the Restoration of Dharma
भार्यापरित्यागदोषप्रायश्चित्तोपाख्यान (Bhāryā-parityāga-doṣa-prāyaścittopākhyāna)
Prelude to Devi Mahatmya
अस्मिन्नध्याये भार्यापरित्यागस्य महादोषः, तेन राज्ञः धर्महानिः प्रजाव्यसनं च वर्ण्यते। गुरुवचनानुसारं स राजा पश्चात्तापं कृत्वा प्रायश्चित्तविधिं चरति, भार्यां ससम्मानं पुनरानयति, दाम्पत्यधर्मं प्रतिष्ठाप्य राज्ये धर्मं पुनरुद्धरति।
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 69
Verse 53
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषे मन्वन्तरे पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । यथाहं समतीतञ्च वर्तमानञ्च सर्वतः ॥
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वारोचिषमन्वन्तरे पञ्चषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। तथा च—“यथा अहं सर्वत्र भूतं वर्तमानं च वेद्मि…”॥
Verse 54
आलोच्याज्ञापयेत्युक्ते ततो ज्ञातं मयापि तत् । ततो न दत्तवानर्घमहं तुभ्यं विधानतः ॥
“विचार्य आज्ञापय” इति यदा उक्तं, तदपि मे ज्ञातमेव। तस्मात् यथाविधि तेऽर्घ्यं न दत्तम्॥
Verse 55
सत्यं राजन् ! त्वमर्घार्हः कुले स्वायम्भुवस्य च । तथापि नार्घयोग्यं त्वां मन्यामो वयमुत्तमम् ॥
सत्यं नृप—त्वम् अर्घ्ययोग्यः स्वायम्भुववंशसम्भवः। तथापि त्वां वरं नूनं न अर्घ्ययोग्यं मन्यामहेऽधुना॥
Verse 56
राजोवाच किं कृतं हि मया ब्रह्मन् ! ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा । येन त्वत्तोऽर्घमर्हामि नाहमभ्यागतश्चिरात् ॥
राजोवाच—किं नु मया कृतं ब्रह्मन्, जानता वा अजानता वा, येनाहं तव अर्घ्यस्य न पात्रं भवामि? चिरकालानन्तरं त्वामुपागतः।
Verse 57
ऋषिरुवाच किं विस्मृतं ते यत्पत्नी त्वया त्यक्ता च कानने । परित्यक्तस्तया सार्धं त्वया धर्मो नृपाखिलः ॥
ऋषिरुवाच—किं विस्मृतं ते यत् त्वं वनमध्ये भार्यां परित्यक्तवान्? तया सह सर्वं धर्मं परित्यक्तवानसि, राजन्।
Verse 58
पक्षेण कर्मणो हान्या प्रयात्यस्पर्शतां नरः । विण्मूत्रैर्वार्षिकी यस्य हानिस्ते नित्यकर्मणः ॥
पक्षद्वयविहीनैर्नित्यकर्मभिर्नरोऽस्पृश्यतां व्रजेत्। येषां तु मलमूत्रैः संवत्सरशुद्धिः, तेषां नित्यकर्मनाश एव तत्।
Verse 59
पत्नीानुकूलया भाव्यं यथाशीलेऽपि भर्तरि । दुःशीलापि तथा भार्या पोषणीयाऽऽ नरेश्वर ॥
भार्यायाः प्रियमेवाचरेत्, पतिः स्वयमपि यथातथाचारो भवेत्। तथा दुष्टाचारापि भार्या पोष्या, नराधिप।
Verse 60
प्रतिकूला हि सा पत्नी तस्य विप्रस्य या हृता । तथापि धर्मकामोऽसौ त्वामुद्योतितवान् नृप ॥
सा ब्राह्मणभार्या हृता तस्य प्रतिकूला बभूव। तथापि स धर्मकामो नरः तव दोषं प्रकाशयामास, राजन्।
Verse 61
चलतः स्थापयस्यान्यान् स्वधर्मेषु महीपते । त्वां स्वधर्माद्विचलितं कोऽपरः स्थापयिष्यति ॥
राजन्, ये स्वधर्मात् स्खलिताः परे जनाः, तान् त्वं स्थिरीकरोषि। यदि तु त्वमेव स्वधर्मात् विचलसि, तदा कः पुनस्त्वां स्थिरीकरिष्यति?
Verse 62
मार्कण्डेय उवाच । विलक्ष्यः स महीपाल इत्युक्तस्तेन धीमता । तथेत्युक्त्वा च पप्रच्छ हृतां पत्नीं द्विजन्मनः ॥
तस्य बुद्धिमतः एवमुक्तः स राजा लज्जितोऽभवत्। “एवमस्तु” इति वदन्, ततः अपहृता ब्राह्मणपत्नीं पप्रच्छ।
Verse 63
भगवन् ! केन नीता सा पत्नी विप्रस्य कुत्र वा । अतीतानागतं वेत्ति जगत्यवितथं भवान् ॥
भगवन्, सा ब्राह्मणपत्नी केन अपहृता कुत्र च? भवान् यथार्थतः, अविप्लवेन, लोके भूतं भावि च वेत्ति।
Verse 64
ऋषिरुवाच । तां जहाराद्रितनयो बलाको नाम राक्षसः । द्रक्ष्यसे चाद्य तां भूप ! उत्पलावतके वने ॥
ऋषिरुवाच— सा बलाकेन राक्षसेन, गिरिसुतनेन, अपहृता। अद्य च, राजन्, उत्पलावटके वने तां द्रक्ष्यसि।
Verse 65
गच्छ संयो जयाशु त्वं भार्यया हि द्विजात्तमम् । मा पापास्पदतां यातु त्वमिवासौ दिने दिने ॥
गच्छ— शीघ्रं तां भार्यां सह नीत्वा, तं श्रेष्ठं ब्राह्मणं पुनः संयोगय; मा स दिवसाद् दिवसं पापासनं पतति, यथा त्वं पतितवान्।
Frequently Asked Questions
It examines how personal marital abandonment (patnī-parityāga) constitutes a public dharmic breach for a ruler, diminishing ritual eligibility (arghya) and undermining the king’s role as the exemplar who anchors others in svadharma.
Situated in the Svārociṣa Manvantara frame, the chapter uses the sage’s atītānāgata-jñāna to connect ethical causality with cosmic-era narration, showing how dharma is assessed and restored within the Manvantara’s moral order.
It foregrounds gṛhastha- and rāja-dharma norms: sustaining and protecting one’s wife (even amid difficulty) is treated as integral to maintaining nitya-karman, purity, and the king’s capacity to stabilize society’s adherence to duty.