Adhyaya 6: Balarama’s Dilemma, Drunken Wanderings in Revata’s Grove, and the Slaying of the Suta

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे इन्द्रविक्रियानाम पञ्चमोऽध्यायः । षष्ठोऽध्यायः । पक्षिण ऊचुः— रामः पार्थे परां प्रीतिं ज्ञात्वा कृष्णस्य लाङ्गली । चिन्तयामास बहुधा किं कृतं सुकृतं भवेत् ॥

पक्षिण ऊचुः—हलधरः बलरामः कृष्णस्य पार्थे परमस्नेहं ज्ञात्वा बहुधा चिन्तयामास—‘किं कर्म कृतं येनैतत् सुकृतं समुत्पन्नम्?’

Verse 2

कृष्णेन हि विना नाहं यास्ये दुर्योधनान्तिकम् । पाण्डवान् वा समाश्रित्य कथं दुर्योधनं नृपम् ॥

‘कृष्णं विना नाहं दुर्योधनस्य समीपं गमिष्यामि। अथवा पाण्डवेषु शरणं गत्वा कथं दुर्योधनं नृपं समुपैष्यामि?’

Verse 3

जामातरं तथा शिष्यं घातयिष्ये नरेश्वरम् । तस्मान्न पार्थं यास्यामि नापि दुर्योधनं नृपम् ॥

‘जामाता शिष्यश्च यो राजा, तं हनिष्यामि। तस्मात् न पार्थं गमिष्यामि, न च दुर्योधनं नृपम्।’

Verse 4

तीर्थेष्वाप्लावयिष्यामि तावदात्मानमात्मना । कुरूणां पाण्डवानां च यावदन्ताय कल्पते ॥

यावद् एव कुरुपाण्डवयोः संग्रामस्योपसंहाराय योग्यः कालः, तावद् अहं तीर्थेषु स्नात्वा स्वयत्नेनात्मानं शुद्धयिष्यामि।

Verse 5

इत्यामन्त्र्य हृषीकेशं पार्थ-दुर्योधनावपि । जगाम द्वारकां शौरिः स्वसैन्युपरिवारितः ॥

एवं हृषीकेशं तथा पार्थं दुर्योधनं च समनुज्ञाप्य, शौरिः स्वसैन्यपरिवृतो द्वारकां प्रति प्रतस्थे।

Verse 6

गत्वा द्वारवतीं रामो हृष्टपुष्टजनाकुलाम् । श्वो गन्तव्येषु तीर्थेषु पपौ पानं हलायुधः ॥

द्वारवतीं गत्वा हृष्टपुष्टजनाकीर्णां, रामो हलायुधोऽगामि दिवसे तीर्थयात्राप्रस्थानात् मद्यं पपौ।

Verse 7

पीतपानो जगामाथ रैवतोद्यानमृद्धिमत् । हस्ते गृहीत्वा समदां रेवतीमप्सरोपमाम् ॥

पीत्वा ततः स समृद्धं रैवतस्योद्यानं जगाम; रेवतीं करगृहीत्वा मदोन्मत्तामप्सरःप्रख्याम्।

Verse 8

स्त्रीकदम्बकमध्यस्थो ययौ मत्तः पदास्खलन् । ददर्श च वनं वीरो रमणीयमनुत्तमम् ॥

स्त्रीगणसमूहमध्ये स्थितो मदोन्मत्तः स्खलितपदैः प्रचलन्; स च वीरः परमाह्लादकरं कान्त्यतिशयेनानुत्तमं वनं ददर्श।

Verse 9

सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम् । पुण्यं पद्मवनोपेतं सपल्वलमहावनम् ॥

महान् वनप्रदेशः पवित्रः शुभश्च, सर्वर्तुफलपुष्पसमृद्धः, वृक्षाश्रितपशुगणैः संकुलः, पद्मवनैः समलङ्कृतः, पङ्किलकुण्डतडागैश्च सहचरितः।

Verse 10

स शृण्वन् प्रीतिजननान् बहून् मदकलान् शुभान् । श्रोतरम्यान् सुमधुरान् शब्दान् खगमुखेरितान् ॥

स पक्षिमुखनिःसृतान् कर्णप्रियान् परममधुरान् मनोहरान् सौम्यनादान्, रतिजनकान् किंचित् मदकरान् बहून् शुभशब्दान् शुश्राव।

Verse 11

सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् । अपश्यत् पादपांस्तत्र विहगैरनुनादितान् ॥

तत्र स सर्वर्तुफलैः फलितान् सर्वर्तुपुष्पैश्च विराजमानान्, पक्षिरुतैः प्रतिनादितान् वृक्षान् ददर्श।

Verse 12

आम्रानाम्रातकान् भव्यान् नारिकेलान् सतिन्दुकान् । आविल्वकांस्तथा जीरान् दाडिमान् बीजपूरकान् ॥

आम्राण्याम्रातकानि च श्रेष्ठानि फलसम्भवानि; नारिकेलानि तिन्दुकफलानि; विल्वकं च तथा जीरं; दाडिमानि च बीजपूरकाणि।

Verse 13

पनसाञ् लाकुचान् मोचान् नीपांश्चातिमनोहरान् । पारावतांश्च कङ्कोलान् नलिनानाम्लवेतसान् ॥

पनसवृक्षाः लकुचवृक्षाः कदलीवनानि च, अतिमनोहराः नीपवृक्षाश्च; तथा पारावतवृक्षाः कङ्कोलवृक्षाः, पद्मानि च आम्लवेतसश्चेति।

Verse 14

भल्लातकानामलकांस्तिन्दुकांश्च महाफलान् । इङ्गुदान् करमर्दांश्च हरीतक-विभीतकान् ॥

तत्र भल्लातकानि चामलकानि तिन्दुकफलानि महाफलानि इङ्गुदफलानि करमर्दफलानि हरितकी-विभीतकफलानि च आसन्।

Verse 15

एतानन्यांश्च स तरून् ददर्श यादुनन्दनः । तथैवाशोक-पुन्नाग-केतकी-बकुलानथ ॥

यदुवंशजः स तानि चान्यानि च वृक्षान् ददर्श; तथैव अशोक-पुन्नाग-केतकी-बकुलवृक्षान् अपि।

Verse 16

चम्पकान् सप्तपर्णांश्च कर्णिकारान् समालतिन् । पारिजातान् कोविदारान् मन्दारान् बदरांस्तथा ॥

चम्पक-सप्तपर्ण-कर्णिकारवृक्षाः, मालती-लताश्च; तथा पारिजात-कोविदार-मन्दार-बदरवृक्षाश्च तत्र आसन्।

Verse 17

पाटलान् पुष्पितान् रम्यान् देवदारुद्रुमांस्तथा । सालांस्तालांस्तमालांश्च किंशुकान् वञ्जुलान् वरान् ॥

पाटलवृक्षाः प्रस्फुटिताः शोभनाः, देवदारवृक्षाश्च; तथा शाल-ताल-तमालवृक्षाः, उत्तमाः किंशुक-वञ्जुलवृक्षाश्च।

Verse 18

चकोरैः शातपत्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः । कोकिलैः कलविङ्कैश्च हारितैर् जोवजीवकैः ॥

चकोर-शातपत्र-भृङ्गराज-शुकैः सह; कोकिल-कलविङ्कैः, तथा हारित-जীৱकैश्चापि समन्वितम्।

Verse 19

प्रियपुत्रैश्चातकैश्च तथान्यैर्विविधैः खगैः । श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितम् ॥

तत्र चातकपक्षिभिः नानाविधैश्चान्यैः पक्षिभिः समाकीर्णं, कर्णसुखैः कलरवैः परममधुरैः कूजितैः।

Verse 20

सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च । कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा नीलोत्पलैः शुभैः ॥

तत्र च सरांसि रमणीयानि प्रसन्नशान्तजलानि, कुमुदैः पुण्डरीकैश्च शुभैर्नीलोत्पलैश्च विभूषितानि।

Verse 21

कह्लारैः कमलैश्चापि आचितानि समन्ततः / कादम्बैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः

समन्तात् तानि काह्लारैः कमलैश्च सान्द्रैः परिपूर्णानि, तथा कादम्बैश्चक्रवाकैर्जलकुक्कुटैश्च समन्वितानि।

Verse 22

कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कूर्मैर्मद्गुभिरेव च । एभिश्चान्यैश्च कीर्णानि समन्ताज्जलचारिभिः ॥

समन्तात् कारण्डवैः प्लवगैर्हंसैः कच्छपैर्मद्गुभिश्च परिपूर्णं, बहुभिश्चान्यैर्जलचरैः समाकीर्णम्।

Verse 23

क्रमेणेत्थं वनं शौरिर्वोक्ष्यमाणो मनोरमम् । जगामानुगतः स्त्रीभिर्लतागृहमनुत्तमम् ॥

एवं क्रमशः शौरिः तं रमणीयं वनं वर्णयन्, स्त्रीभिरनुगतः, अनुत्तमं लतागृहं (लतामण्डपं) प्रति जगाम।

Verse 24

स ददर्श द्विजांस्तत्र वेदवेदाङ्गपारगान् । कौशिकान् भार्गवांश्चैव भारद्वाजान् सगौतमान् ॥

तत्र स द्विजान् ददर्श वेदवेदाङ्गपारगान्—कौशिकान् भृगुवंशजान् भारद्वाजान् तथा गौतमान् च।

Verse 25

विविधेषु च सम्भूतान् वंशेषु द्विजसत्तमान् । कथाश्रवणबद्धोत्कानुपविष्टान् महत्सु च ॥

नानावंशप्रसूतान् द्विजश्रेष्ठान् महत्सु निषण्णान् ददर्श—श्रवणबद्धोत्साहान् सादरं कथाश्रवणे तत्परान्।

Verse 26

कृष्णाजिनोत्तरीयेषु कुशेषु च वृषीषु च । सूतञ्च तेषां मध्यस्थं कथयानं कथाः शुभाः ॥

कुशासनैश्च चर्मास्तरणैश्च निषण्णाः कृष्णाजिनोत्तरासङ्गाः। मध्ये सूतं स्थापयित्वा स शुभाश्च कथाः कथयन्तं ददर्श।

Verse 27

पौराणिकीः सुरर्षोणामाद्यानां चरिताश्रयाः । दृष्ट्वा रामं द्विजाः सर्वे मधुपानारुणेक्षणम् ॥

पुराणविदो ब्राह्मणाः प्राचीनदेवर्षिचरितनिष्ठाः। मधुपानारुणनेत्रं रामं दृष्ट्वा तदा (समभवन्)।

Verse 28

मत्तोऽयमिति मन्वानाः समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । पूजयन्तो हलधरमृते तं सूतवंशजम् ॥

“अयम् मम” इति मत्वा ते तूर्णं सहसा समुत्थिताः। हलधरं पूजयामासुः सूतवंशसमुद्भवं तं विना।

Verse 29

ततः क्रोधसमाविष्टो हली सूतं महाबलः । निजघान विवृत्ताक्षः क्षोभिताशेषदानवः ॥

अथ क्रोधसमाविष्टो महाबलः हलिः सूतं रथिनं निहत्य, क्रोधविवर्तितलोचनः सर्वान् दानवान् क्षोभयामास।

Verse 30

अध्यास्याती पदं ब्राह्मं तस्मिन् सूते निपातिते । निष्क्रान्तास्ते द्विजाः सर्वे वनात् कृष्णाजिनाम्बराः ॥

सूतस्य पतिते तस्मिन् स ब्रह्मभावं गमिष्यति। ततः कृष्णाजिनधरा द्विजाः सर्वे वनं ययुः।

Verse 31

अवधूतं तथात्मानं मन्यमानो हलायुधः । चिन्तयामास सुमहन्मया पापमिदं कृतम् ॥

हलायुधोऽपि स्वं तद्वत् परिभूतं परित्यक्तं मन्यमानः सुदीर्घं चिन्तयामास—“महापापं मया कृतम्।”

Verse 32

ब्राह्मं स्थानं गतो ह्येष यद् सूतो विनिपातितः । तथा हीमे द्विजाः सर्वे मामवेक्ष्य विनिर्गताः ॥

सूतस्य निहतेनैव स ब्राह्मणत्वमिवागतः। तथा चैतान् द्विजान् सर्वान् मम दर्शनात् बहिर्गतान् पश्यामि।

Verse 33

शरीरस्य च मे गन्धो लोहस्येवासुखावहः । आत्मानञ्चावगच्छामि ब्रह्मघ्नमिव कुत्सितम् ॥

मम देहगन्धोऽपि दुःसहः, आयसदुर्गन्ध इव; आत्मानं च नृशंसं मन्ये—ब्राह्मणघातक इव।

Verse 34

धिगमर्षं तथा मद्यमतिमानमभीरुताम् । यैराविष्टेन सुमहन्मया पापमिदं कृतम् ॥

धिक् क्रोधं च मदं चैवातिमानं च कातरत्वं च—यैः समाविष्टोऽहं महापापमिदं कृतवान्।

Verse 35

तत्क्षयार्थं चरिष्यामि व्रतं द्वादशवार्षिकम् । स्वकर्मख्यापनं कुर्वन् प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ॥

तत्पापनाशार्थं द्वादशवर्षव्रतं करिष्यामि; स्वकर्म प्रकटं निवेद्य परमोत्तमं प्रायश्चित्तं चरिष्यामि।

Verse 36

अथ येयं समारब्धा तीर्थयात्रा मयाधुना । एतामेव प्रयास्यामि प्रतिलोमां सरस्वतीम् ॥

अधुना मया यत् तीर्थयात्रा कृतैषा, तामेव मार्गं सरस्वत्याः प्रतिकूलं स्रोतसा ऊर्ध्वं गत्वा अनुवर्तिष्ये।

Verse 37

अतो जगाम रामोऽसौ प्रतिलोमां सरस्वतीम् । ततः परं शृणुष्वेमं पाण्डवेयकथाश्रयम् ॥

ततः स रामः सरस्वत्याः ऊर्ध्वं जगाम। अनन्तरं पाण्डवेयाख्यानचक्राधारितमिदं वृत्तान्तं शृणु।