Adhyaya 47: Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच— यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘ब्रह्मणोऽऽयुःपरिमाणम्’ नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्याय आरभ्यते। क्रौष्टुकिरुवाच— कथं ब्रह्मा भगवाञ् आदिकर्ता प्रजाः ससर्ज? हे प्रजापते भूतदेव, विस्तरेण मे ब्रूहि।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच— कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृत् शाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

मार्कण्डेय उवाच— ब्राह्मण, यथा भगवानेष नित्यः लोककर्त्ता स्थावरजङ्गमात्मकं समग्रं जगत् ससर्ज, तत् ते कथयिष्यामि।

Verse 3

पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥

पाद्मकल्पान्ते प्रलये सति भगवान् ब्रह्मा रात्र्यन्ते महानीद्रात् प्रबुद्धः प्रभाते समुत्थाय, सत्त्वगुणबहुलः सन् जगत् शून्यमिव ददर्श।

Verse 4

इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥

अत्र नारायणं प्रति पठ्यते श्लोकः— ‘यो देवो ब्रह्मरूपः, जगतः कारणं च लयश्च।’

Verse 5

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः ॥

‘नाराः’ इति जलानां नाम श्रुतं हि; तासु शयानेन तस्मात् स नारायणः स्मृतः।

Verse 6

विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते ॥

तासु जलेषु प्रबुद्धः, पृथिवीं ताभिरन्तर्निमग्नां विदित्वा, ततोऽनुमानेन पृथिवीं उद्धर्तुमैच्छत्।

Verse 7

अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः ॥

अन्यं शरीरं जग्राह पूर्ववत् अन्येषु कल्पेषु; यथा मत्स्यकूर्मादिरूपाणि, तथा वराहरूपं शरीरं चकार।

Verse 8

वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः ॥

सर्वव्यापी भगवान् सर्वभूतयोनिः वेदयज्ञमयां दिव्यां तनुं धृत्वा सलिलेषु प्रविवेश।

Verse 9

समुद्धृत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः ॥

पातालात् पृथिवीं समुद्धृत्य जगदीशः सलिलेषु तां विससर्ज; जनलोके स्थिताः सिद्धाः तं ध्यायन्ति स्म।

Verse 10

तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिताः । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति सम्प्लवम् ॥

तस्य सलिलराशेः उपरि महती पृथिवी आधारवतीव तस्थौ; देहस्य विस्तीर्णत्वात् सा न निमग्ना प्लावे।

Verse 11

ततः क्षितिं समीक्ष्य पृथिव्यां सोऽसृजद् गिरिन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना ॥

अथ भूमिं समीकृत्य स पर्वतान् पृथिव्यां ससर्ज; पूर्वसृष्टौ तु ते प्रलयाग्निना तदा दग्धाः।

Verse 12

तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः ॥

तेनाग्निना पृथिव्यां सर्वत्र पर्वताः प्रभग्नाः; शैलराशयः एकार्णवे निमग्नाः, वायुना च सलिलानि संहृतानि।

Verse 13

निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम् ॥

यत्र यत्र ताः पिण्डराशयः स्थिताः तत्र तत्र पर्वताः अभवन्; ततः पृथिवीं विभज्य सप्तद्वीपविभूषितां चकार।

Verse 14

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिंचिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ॥

भूर्लोकादीनि चत्वारि लोकान् पूर्ववत् व्यवस्थितवान्; सृष्टिं यथा चिन्तयामास तथा कल्पादौ पूर्ववत् एवाभवत्।

Verse 15

अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः ॥

तस्माद् अचिन्तितमेव तमोमयं विकारं समुत्पन्नम्—तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, तथा अन्धं च।

Verse 16

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥

एषा पञ्चग्रन्थिका अविद्या तस्मात् महतः पुरुषात् प्रादुर्भूता; स च यदा सृष्टिं चिन्तयामास तदा अप्रबुद्ध एव पञ्चधा सृष्टिः प्रतिष्ठिता।

Verse 17

बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥

बहिरन्तश्चाप्रकाशं स्वात्मावरणसंयुतम्; स्थावरस्वभावं सर्गं तं ‘नाग’ इति विदुः। ये च नागाः मुख्या इति कथ्यन्ते तस्मादेष मुख्यसर्गः प्रकीर्तितः।

Verse 18

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्‍स्रोतो ह्यवर्तत ॥

सृष्टिं ताम् अप्रयोजनां दृष्ट्वा स पुनरन्यां ससर्ज मनसा। तस्य चिन्तयतः तिर्यक्स्रोतसाख्या सृष्टिरभवत्॥

Verse 19

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्‍स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः ॥

तिर्यग्गमनकर्मत्वात् तस्मात् ते तिर्यक्स्रोतसः स्मृताः। पश्वादयः प्रसिद्धास्ते तमोबहुला अल्पबुद्धयः॥

Verse 20

अतपथग्राहिणश्चैव ते ’ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः ॥

अमार्गं मार्गमिति गृह्णन्ति, अज्ञानात् स्वं विद्वांसं मन्यन्ते। अहङ्कारमदाकारा अष्टाविंशतिधर्मिणः॥

Verse 21

अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ’न्यस्ततो ’भवत् ॥

सर्वेषां तेज आन्तरं आसीत्, परस्परं तु तैः पिहितम्। तामपि सृष्टिमप्रयोजनां मत्वा चिन्तयतः परा सृष्टिरभवत्॥

Verse 22

ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः ॥

तृतीया सृष्टिरूर्ध्वस्रोतसाख्या सात्त्विकी समजायत। सुखप्रीतिबहुला ते बहिरन्तश्चानावृता बभूवुः॥

Verse 23

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः ॥

ऊर्ध्वस्रोतसो ये भूतजाताः, ते बहिरन्तश्च तेजोमयाः। एषा तृतीया सृष्टिः सन्तोषस्वरूपा, देवसर्ग इति स्मृता।

Verse 24

तस्मिन् सर्गे ’भवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ’न्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ॥

तस्यां सृष्टौ समाप्यायां ततो ब्रह्मा तुष्टिमान् अभवत्। अनन्तरं स चिन्तयामासान्याम् उत्तमां सृष्टिं यथार्थसाधकां।

Verse 25

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्‍स्रोतस्तु साधकः ॥

एवं स चिन्तयन् सम्यक् चिन्तयन्नेव, अव्यक्तात् प्रादुरभूद् अर्वाक्स्रोतसां सृष्टिः साधिका।

Verse 26

यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्‍स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ’धिकाः ॥

अधः प्रवृत्तत्वात् तेऽर्वाक्स्रोतस इति कथ्यन्ते। तेऽपि तेजोबहुलाः, तमोवृद्ध्या रजःप्राधान्येन च युक्ताः।

Verse 27

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते ॥

तस्मात् ते दुःखबहुलाः पुनः पुनः कर्म कुर्वन्ति। बहिरन्तश्च तेजोमयाः; ते मनुष्याः, साधनसमर्थाश्च।

Verse 28

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च ॥

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स च तुर्धा व्यवस्थितः। विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च॥

Verse 29

निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्’थं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते ॥

भूतभव्यार्थमन्ये तु जानन्ते तत्र वै पुनः। षष्ठस्तु कथितः सर्गो भूतादेर्यः स उच्यते॥

Verse 30

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरता तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाś्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ॥

संविभागप्रियाश्चैव सर्वे ते परिग्रहिणः। प्रवृत्तकाश्चाविधेया भूतादिं विद्धि तं गणम्॥

Verse 31

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥

महतः सर्गः प्रथमः ब्रह्मणः परिकीर्तितः। द्वितीयस्तु तन्मात्राणां भूतसर्गः स उच्यते॥

Verse 32

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धैपूर्वकः ॥

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गो बुद्धिपूर्वक इष्यते॥

Verse 33

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥

चतुर्थी मुख्या सृष्टिः; स्थावराः खलु मुख्याः स्मृताः। पञ्चमी तिर्यक्स्रोताः इति ख्याता, सा तिर्यग्योनिजानां सृष्टिः।

Verse 34

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥

तथा षष्ठी ऊर्ध्वस्रोतसां सृष्टिर्देवानां सृष्टिरिति स्मृता। सप्तमी च अर्वाक्स्रोतसां सृष्टिः, सा मनुष्यसृष्टिरिति।

Verse 35

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ॥

अष्टमी अनुग्रहसृष्टिः; सा सात्त्विकी च तामसी च। एताः पञ्च वैकृताः सृष्टयः; प्राकृताः तिस्रः स्मृताः।

Verse 36

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥

नवमी च कौमारसृष्टिः स्मृता, सा प्राकृता वैकृता च। एवं प्रजापतेर्नव सृष्टयः सम्यग् एव परिकीर्तिताः।