Adhyaya 16: The Son’s Counsel on Renunciation and the Anasuya–Mandavya Episode: The Suspension of Sunrise and the Power of Pativrata

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादो नाम पञ्चदशोऽध्यायः । षोडशोऽध्यायः पितावाच कथितं मे त्वया वत्स संसारस्य व्यवस्थितम् । स्वरूपमतीहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितृपुत्रसंवादो नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः। षोडशोऽध्यायः। पिता उवाच—प्रिय पुत्र, त्वया संसारस्य क्रमवृत्तिः स्वरूपं दुस्तरं निरन्तरं घटिकायन्त्रवत् मम व्याख्याता।

Verse 2

तदेवमेतदखिलं मयावगतमीदृशम् । किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन् व्यवस्थिते ॥

इदानीं सर्वमेतत् यथावत् मया बोधितम्। एवं स्थिते किं कर्तव्यं मया? तद् मे ब्रूहि।

Verse 3

पुत्र उवाच यदि मद्वचनं तात श्रद्धधास्यविशङ्कितः । तत् परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव ॥

पुत्र उवाच—पितः, यदि मे वचनं निःसन्देहं विश्वसि, तर्हि गृहस्थाश्रमं परित्यज्य वानप्रस्थधर्मे भक्तिमान् भव।

Verse 4

तम् अनुष्ठाय विधिवद् विहायाग्निपरिग्रहम् । आत्मन्यात्मानमाधाय निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥

तत् सम्यगनुष्ठाय यज्ञाग्निपरिचर्यां परित्यज्यात्मानमात्मनि निधेहि; द्वन्द्वातीतो निरपरिग्रहो भव।

Verse 5

एकान्तराशी वश्यात्मा भव भिक्षुरतन्द्रितः । तत्र योगापरो भूत्वा बाह्यस्पर्शविवर्जितः ॥

एकान्ते भैक्ष्यमश्नीयात् संयतात्मा जितेन्द्रियः; यतमानो भवेत्तत्र योगाभ्यासपरायणः, बहिःसङ्गविवर्जितः।

Verse 6

ततः प्राप्स्यति तं योगं दुःशसंयोगभेषजम् । मुक्तिहेतुमनौपम्यमनाक्ख्येयमसङ्गिनम् । यत्संयोगान्न ते योगो भूयो भूतैर्भविष्यति ॥

ततोऽसौ योगमाप्नोषि दुःसहसंसर्गभेषजम्; स मोक्षहेतुरतुलोऽनिर्वचनीयोऽसङ्गकः। तस्य योगेन न पुनर्देहिभिः सह योगो भवेत्।

Verse 7

पितावाच वत्स योगं ममाचक्ष्व मुक्तिहेतुमतः परम् । येन भूतैः पुनर्भूतो नेदृगः खमवाप्नुयाम् ॥

पिता उवाच—वत्स, मोक्षस्य परमं कारणं तद् योगं मे ब्रूहि; येन भूतगणे पुनर्भूत्वा न गगनेऽस्मिन् तथा दुःखं प्राप्नुयाम्।

Verse 8

यत्रासक्तिपरस्यात्मा मम संसारबन्धनैः । नैति योगमयोगोऽपि तं योगमधुना वद ॥

अधुना तं योगं मे ब्रूहि यत्र ममात्मा वैराग्यपरायणः सन् संसारबन्धनैर्न बद्ध्यते—यत्र च ‘अयोगोऽपि’ नान्यः ‘योगः’ (बन्धहेतुः) भवति।

Verse 9

संसारादित्यतापार्तिविप्लुष्यद्देहमांससम् । ब्रह्मज्ञानाम्बुशीतॆन सिञ्च मां वाक्यवारिणा ॥

संसारसूर्यस्य तापेन सन्तप्तं मम शरीरं मनश्च स्रवदिव क्षीयते। तव वाक्यवृष्ट्या ब्रह्मज्ञानशीतलेन जलेन मां सिञ्च।

Verse 10

अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम् । स्ववाक्यामृतपानेन मां जीवय पुनर्मृतम् ॥

अज्ञानकृष्णसर्पेण दष्टो विषपीडितश्चाहम्। मृतकल्पं मां तव वाक्यामृतपानं कारयित्वा संजीवय।

Verse 11

पुत्रदारगृहक्षेत्रममत्वनिगडार्दितम् । मां मोचयेष्टसद्भावविज्ञानोद्घाटनैस्त्वरन् ॥

पुत्रदारगृहक्षेत्रेषु ममत्वपाशैः पीडितोऽस्मि। तत्त्वज्ञानं इष्टं च परमं श्रेयः प्रकाश्य शीघ्रं मां मोचय।

Verse 12

पुत्र उवाच शृणु तात यथा योगो दत्तात्रेयेण धीमता । अलर्काय पुरा प्रोक्तः सम्यक् पृष्टेन विस्तरात् ॥

पुत्र उवाच—शृणु तात, यथा प्राज्ञो दत्तात्रेयः पुरा सम्यक्पृष्टोऽलर्काय योगं विस्तरेणोपदिदेश।

Verse 13

पितोवाच दत्तात्रेयः सुतः कस्य कथं वा योगमुक्तवान् । कश्चालर्को महाभागो यो यौगं परिपृष्टवान् ॥

पिता उवाच— दत्तात्रेयः कस्य पुत्रः? योगेन कथं मोक्षमवाप? तथा योगविषये पृष्टवान् स भाग्यवान् अलर्कः कः?

Verse 14

पुत्र उवाच कौशिको ब्राह्मणः कश्चित् प्रतिष्ठानेऽभवत् पुरे । सोऽन्यजन्मकृतैः पापैः कुष्ठरोगातुरोऽभवत् ॥

पुत्र उवाच— प्रतिष्ठाननगरे कौशिक इति नाम ब्राह्मणोऽभूत्। पूर्वजन्मकृतपापैः स कुष्ठरोगेण पीडितोऽभवत्॥

Verse 15

तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्च्चयत् । पादाभ्यङ्गाङ्गसंवाह-स्त्रानाच्छादनभोजनैः ॥

स रोगग्रस्तोऽपि तस्य भार्या पतिपूजां देववत् अकरोत्— पादसंवाहनाङ्गमर्दनस्नापनवस्त्रदानभोजनप्रदानैः॥

Verse 16

श्लेष्म-मूत्र-पुरीषासृक्-प्रवाहक्षालनॆन च । रहश्चैवोपचारॆण प्रियसम्भाषणॆन च ॥

श्लेष्ममूत्रपुरीषरक्तस्रावान् प्रक्षाल्य; रहसि परिचर्यां कृत्वा; स्नेहयुक्तैश्च वाक्यैः सदा तं संबभाषे॥

Verse 17

स तया पूज्यमानोऽपि सदातीव विनीतया । अतीव तीव्रकोपत्वान्निर्भर्त्सयति निष्ठुरः ॥

एवं तया विनयवत्याऽत्यन्तं पूजितोऽपि सः; अतितीव्रक्रोधात् क्रूरः सन् नित्यं तां परुषं न्यगर्हयत्॥

Verse 18

तथापि प्रणता भार्या तममन्यत दैवतम् । तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्वश्रेष्ठममन्यत ॥

एवमेव सा पतिव्रता तं स्वदेवतारूपं मन्यमाना, स अत्यन्तजुगुप्सितोऽपि सन्, सर्वेषां मध्ये श्रेष्ठतम इति तमेव मेने।

Verse 19

अचङ्क्रमणशोलोऽपि स कदाचिद् द्विजोत्तमः । प्राह भार्यां नयस्वेति त्वं मां तस्या निवेशनम् ॥

स पादचरणासमर्थोऽपि स श्रेष्ठो ब्राह्मणः कदाचिद् भार्यामुवाच— “मां गृह्य नय, तस्याः निवासं प्रति।”

Verse 20

या सा वेश्या मया दृष्टा राजमार्गे गृहोषिता । तां मां प्रापय धर्मज्ञे ! सैव मे हृदि वर्तते ॥

“या सा वेश्या मया दृष्टा राजमार्गस्थितगृहे वसन्ती— तां मां नय, हे धर्मज्ञे! सा एव मम हृदि निवसति।”

Verse 21

दृष्टा सूर्योदये बाला रात्रिश्चेयमुपागता । दर्शनानन्तरं सा मे हृदयान्नापसर्पति ॥

“प्रातःकाले मया सा युवती दृष्टा, इदानीं च रात्रिरागता; तां दृष्ट्वा सा मम हृदयात् न कदापि प्रयाति।”

Verse 22

यदि सा चारुसर्वाङ्गी पीनश्रोणिपयोधरा । नोपगूहति तन्वङ्गी तन्मां द्रक्ष्यसि वै मृतम् ॥

“यदि सा तन्वी सर्वाङ्गसुन्दरी पीनजघनस्तनी मां न आलिङ्गति, तर्हि त्वं नूनं मां मृतं द्रक्ष्यसि।”

Verse 23

वामः कामो मनुष्याणां बहुभिः प्रार्थ्यते च सा । ममाशक्तिश्च गमने सङ्कुलं प्रतिभाति मे ॥

मनुष्येषु कामो हि चञ्चलो भवति, सा च स्त्री बहुभिः प्रार्थ्यते। अहं तु गन्तुं न समर्थोऽस्मि; मार्गो मे दुर्गमो व्याकुलश्च (विघ्नबहुलः) प्रतिभाति॥

Verse 24

तत् तदा वचनं श्रुत्वा भर्तुः कामातुरस्य सा । तत्पत्नी सत्कुलोत्पन्ना महाभागा पतिव्रता ॥

तस्य कामपीडितस्य भर्तुः वचनं श्रुत्वा, सा भार्या कुलजा सौभाग्यवती पतिव्रता च (तदनुकूल्याय) समुपचक्राम॥

Verse 25

गागं परिकरं बद्ध्वा शुल्कमादाय चाधिकम् । स्कन्धे भर्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी ॥

आवश्यकान् द्रव्यसम्भारान् बद्ध्वा, शुल्कं चाधिकं च गृहीत्वा, भर्तारं स्कन्धे समारोप्य निर्गता सा मृदुगामिनी॥

Verse 26

निशि मेघास्तृते व्योम्नि चलद्विद्युत्प्रदर्शिते । राजमार्गे प्रियं भर्तुश्चिकीर्षन्ती द्विजाङ्गना ॥

रात्रौ मेघावृतगगने चलद्विद्युत्प्रदीपिते, राजपथे ब्राह्मणी जगाम, भर्तुः प्रियं कर्तुमिच्छन्ती॥

Verse 27

पथि शूले तथा प्रोतं चौरं यौरशङ्कया । माण्डव्यमतिदुःखार्तमन्धकारेऽथ स द्विजः ॥

मार्गे तमसि तत्र ब्राह्मणः कौशिकः, शङ्कया चौरत्वेन शूले समारोपितं, तीव्रवेदनया परितप्तं माण्डव्यं ददर्श॥

Verse 28

पत्नीस्कन्धे समारूढश्चालयामास कौशिकः । पादावमर्षणात् क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह ॥

पत्नीस्कन्धारूढः कौशिकः तं समन्तात् आघट्टयामास। तस्य पादप्रहारात् क्रुद्धो माण्डव्यः तमुवाच।

Verse 29

येनाहमेवमत्यर्थं दुःखितश्चालितः पदाः । दशां कष्टामनुप्राप्तः स पापात्मा नराधमः ॥

येनाहं दुःखिततमोऽस्मिन् दीनावस्थायां पादैः प्रहृतः स पापात्मा नराधमः।

Verse 30

सूर्योदयेऽवशः प्राणैर्विमोक्ष्यति न संशयः । भास्करालोकनादेव स विनाशमवाप्स्यति ॥

स सूर्योदयसमये विवशः प्राणान् परित्यक्ष्यति न संशयः। सूर्यकिरणदर्शनमात्रेण विनाशं गमिष्यति।

Verse 31

तस्य भार्याततः श्रुत्वा तं शापमतिदारुणम् । प्रोवाच व्यथिता सूर्यो नैवोदयमुपैष्यति ॥

तदा तस्य पत्नी तां महाघोरां शापवाणीं श्रुत्वा व्याकुला उवाच—“सूर्यो न उदेष्यति सर्वथा।”

Verse 32

ततः सूर्योदयाभावादभवत् सन्तता निशा । बहून्यहः प्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः ॥

ततः सूर्योदयाभावात् रात्रिरेव निरन्तरा अभवत्। बहूनि दिवसमानानि ततः देवाः भयमापेदिरे।

Verse 33

निःस्वाध्यायवषट्कार-स्वधास्वाहाविवर्जितम् । कथं नु खल्विदं सर्वं न गच्छेत् संक्षयं जगत् ॥

यदि समग्रं जगत् स्वाध्यायविहीनं स्यात्, तथा च वषट्-स्वधा-स्वाहा-शब्दरहितं, तर्हि कथं न नश्येत्?

Verse 34

अहोरात्रव्यवस्थाया विना मासर्तुसंक्षयः । तत्संक्षयान्न त्वयने ज्ञायेते दक्षिणोत्तरे ॥

अहोरात्रयोः, मासऋतूनां च यथाक्रमविन्यासाभावे लुप्येरन्; तेषु लुप्तेषु दक्षिणोत्तरायणे अपि न ज्ञेयेताम्।

Verse 35

विना चायनविज्ञानात् कालः संवत्सरः कुतः । संवत्सरं विना नान्यत् कालज्ञानं प्रवर्तते ॥

अयनयोर्ज्ञानाभावे संवत्सराख्यः कालभागः कथं स्यात्? संवत्सराभावे कालज्ञानस्य अन्यत् सम्यक् न प्रवर्तते।

Verse 36

पतिव्रताया वचसा नोद्गच्छति दिवाकरः । सूर्योदयṃ विना नैव स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥

पातिव्रत्यवचनात् सूर्यः न उदेति; सूर्योदयाभावे स्नानदानादिकर्माणि च न क्रियन्ते।

Verse 37

नाग्नेर्विहरणञ्चैव क्रात्वभावश्च लक्ष्यते । नैवाप्ययनमस्माकं विना होमेन जायते ॥

अग्नेः अपि गतिः यज्ञभावश्च कर्माधीनौ दृश्येते; तथा अस्माकम् अयनप्रवृत्तिरपि होमं विना न जायते।

Verse 38

वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोचितैः । वृष्ट्या ताननुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये ॥

यज्ञभागैर्मनुष्यैर्नो यथाविधि पोष्यन्ते वयं च वृष्ट्या तान् मनुष्यान् अनुगृह्णीमः, येन शस्यादयः समृद्धिं यान्ति।

Verse 39

निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः । तेषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः ॥

औषध्यादिषु निष्पन्नेषु मर्त्याः यज्ञैर्नोऽर्चयन्ति; यज्ञादिभिरर्चिताः सन्तो वयं तेषां इष्टान् अर्थान् प्रयच्छामः।

Verse 40

अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्ध्वप्रवर्षिणः । तोयवर्षेण हि वयं हविर्वर्षेण मानवाः ॥

वयं अधो वृष्टिं कुर्मः, मर्त्याश्चोर्ध्वं वृष्टिं कुर्वन्ति; वयं जलवृष्ट्या, ते च हविर्वृष्ट्या।

Verse 41

ये नास्माकं प्रयच्छन्ति नित्यनैमित्तकीः क्रियाः । क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयञ्चाश्नन्ति लोलुपाः ॥

ये नित्यनैमित्तिकान् कर्मभागान् अस्मभ्यं न ददति, ते दुष्टाः लोभिनो जनाः स्वार्थायैव यज्ञभागं भुञ्जते।

Verse 42

विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्याग्निमारुतान् । क्षितिञ्च सन्दूषयामः पापानामपकारिणाम् ॥

तेषां विनाशाय वयं पापानां परपीडनशीलानां जलं सूर्यं वह्निं वायुञ्च तथा भूमिं च दूषयामः।

Verse 43

दुष्टतोयादिभोगेन तेषां दुष्कृतकर्मिणाम् । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते मरणाय सुदारुणाः ॥

अशुद्धोदकादि सेवनात् पापकर्मकर्तारः प्राणान्तिकाभिः घोराभिः आपद्भिः पीड्यन्ते।

Verse 44

ये त्वस्मान् प्रीणयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना । तेषां पुण्यान् वयं लोकान् विदधाम महात्मनाम् ॥

ये तु प्रथमं अस्मान् तर्पयित्वा पश्चात् शेषं स्वयम् अश्नन्ति, तेषां महात्मनां पुण्यलोकान् वयं प्रयच्छामः।

Verse 45

तन्नास्ति सर्वमेवैतद्विनैषां व्युष्टिसंस्थितम् । कथं नु दिनसर्गः स्यादन्योऽन्यमवदन्सुराः ॥

एतत् सर्वं तेषां प्रातःस्थापनं विना न तिष्ठति; कथं तर्हि दिवसस्य सम्भवः?—इति देवाः परस्परं ऊचुः।

Verse 46

तेषामेव समेतानां यज्ञव्युच्छित्तिशङ्किनाम् । देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः ॥

यदा ते देवाः यज्ञोच्छेदभीताः समागत्य तेषां वचनं श्रुतं, तदा प्रजापतिः देवः उवाच।

Verse 47

तेजः परं तेजसैव तपसा च तपस्तथा । प्रशाम्यतेऽमरास्तस्माच्छृणुध्वं वचनं मम ॥

हे अमराः, तेजसा एव परं तेजः शम्यते, तपसा च तपः; तस्मात् मम वचनं शृणुत।

Verse 48

पतिव्रतायाः माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः । तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा ॥

पातिव्रत्य-महिम्ना सूर्यः न उदेति; तस्य अनुदयात् मर्त्यानां (युष्माकं च) महान् उपद्रवः भवति।

Verse 49

तस्मात् पतिव्रतामत्रेरनुभूयां तपस्विनीम् । प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया ॥

अतः सूर्यस्य उदयं प्रार्थयमानाः, अत्रेः तपस्विनीं पतिव्रतां अनसूयां गत्वा प्रसादयत।

Verse 50

पुत्र उवाच तैः सा प्रसादिता गत्वा प्रोह्येष्टं व्रियतामिति । अयाचन्त दिनं देवाः भवत्विति यथा पुरा ॥

पुत्र उवाच—तैः प्रसन्ना सा गत्वा अवदत्—‘इष्टं कर्म समाप्यताम्।’ ततः देवाः प्रार्थयामासुः—‘पूर्ववत् दिवसः भवतु।’

Verse 51

अनसूयोवाच पतिव्रतायाः माहात्म्यं न हीयेत कथंत्विति । सम्मान्य तस्मात् तां साध्वीमहमः स्त्रक्ष्याम्यहं सुराः ॥

अनसूयोवाच—‘कथं पातिव्रत्यस्य महिमा हीयेत?’ अतः तां साध्वीं सम्मान्य, हे देवाः, अहं दिवसं सृजामि।

Verse 52

यथा पुनरहोरात्र-संस्थानमुपजायते । यथा च तस्याः स्वपतिर् न साध्व्या नाशमेṣ्यति ॥

यथा पुनः दिनरात्र्योः व्यवस्था प्रवर्तेत, तथा च तस्याः साध्व्याः कारणात् स्वपतिः न विनश्येत—एतत् कार्यं सुनिश्चितम्।

Verse 53

पुत्र उवाच एवमुक्त्वा सुरां तस्याः गत्वा सा मन्दिरं शुभा । उवाच कुशलं पृष्टा धर्मं भर्तुस्तथात्मनः ॥

पुत्र उवाच—एवमुक्त्वा सा शुभा नारी अनसूयायाः सद्म गता। तया कुशलप्रश्ने कृते स्वस्य भर्तुः स्वस्य च धर्मं प्राह।

Verse 54

अनसूयोवाच कच्चिन्नन्दसि कल्याणि स्वभर्तुर्मुखदर्शनात् । कच्चिच्चाखिलदेवेभ्यो मन्यसेऽभ्यधिकं पतिम् ॥

अनसूयोवाच—हे शुभे, किं भर्तुः मुखं दृष्ट्वा हृष्टासि? किं च सर्वदेवेभ्योऽपि भर्तारं श्रेष्ठतरं मन्यसे?

Verse 55

भर्तृशुश्रूषणादेव मया प्राप्तं महत्फलम् । सर्वकामफलावाप्त्या प्रत्यूहाः परिवर्तिताः ॥

भर्तृसेवयैव मया महत्फलमवाप्तम्; सर्वकामफलप्राप्त्या विघ्नानि प्रतिनिवर्तितानि।

Verse 56

पञ्चर्णानि मनुष्येण साध्वि ! देयानि सर्वदा । तथात्मवर्णधर्मेण कर्तव्यो धनसंचयः ॥

हे साध्वि, पञ्चऋणानि नित्यं पुरुषेण निर्वर्तनीयानि; स्ववर्णधर्मानुरूपेण च धनं सञ्चयेत्।

Verse 57

प्राप्तश्चार्थस्ततः पात्रे विनियोज्यो विधानतः । सत्यार्जव-तपो-दानैर्दयायुक्तो भवेत् सदा ॥

यद् धनं लभते तत् पश्चात् विधिना पात्रेभ्यः समर्पयेत्। सत्यार्जव-तपो-दान-दयासमन्वितो नित्यं भवेत्।

Verse 58

क्रियाश्च शास्त्रनिर्दिष्टा रागद्वेषविवर्जिताः । कर्तव्या अन्वहं श्रद्धा-पुरस्कारेण शक्तितः ॥

शास्त्रोक्तानि कर्माणि रागद्वेषविवर्जितानि नित्यं श्रद्धापूर्वकं यथाशक्ति कर्तव्यानि।

Verse 59

स्वजातिविहितानेव लोकानाप्नोति मानवः । क्लेशेन महता साध्वि ! प्राजापत्यादिकान् क्रमात् ॥

स्वस्वजातिवर्णविहितान्येव लोकान् पुरुषोऽधिगच्छति; साध्वि, महता प्रयत्नेन क्रमेण प्राजापत्यादिलोकान् प्राप्नोति।

Verse 60

स्त्रियस्त्वेवं समस्तस्य नरैर्दुःखार्जितस्य वै । पुण्यस्यार्धापहारिण्यः पतिशुश्रूषयैव हि ॥

एवं स्त्रियो हि पुरुषैः कष्टार्जितस्य पुण्यस्यार्धभागग्राहिण्यः—पतिसेवयैव।

Verse 61

नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न श्राद्धं नाप्युपोषितम् । भर्तृशुश्रूषयैवैतान् लोकानीष्टान् व्रजन्ति हि ॥

स्त्रीणां न पृथग्यज्ञो न श्राद्धं नापि व्रतम्; पतिसेवयैव ताः काम्यान् लोकान् प्रयान्ति हि।

Verse 62

तस्मात् साध्वि ! महाभागे ! पतिशुश्रूषणं प्रति । त्वया मतिः सदा कार्या यतो भर्ता परा गतिः ॥

तस्मात् साध्वि सुभगे त्वं सदा पतिसेवानुरक्तमनाः भव; यतः पतिः परं शरणं परा गतिस्तव।

Verse 63

यद्देवेभ्यो यच्च पित्रागतेभ्यः कुर्याद्भर्ताभ्यर्च्चनं सत्क्रियातः । तस्याप्यर्धं केवलानन्यचित्ता नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूषयैव ॥

यत्किञ्चिद् देवताभ्यः पितृभ्यश्च पतिः सम्यगर्चनं विधिवत्कर्म च करोति, तस्यैकाग्रा अनन्यमना स्त्री पतिसेवया एव तस्य पुण्यस्यार्धं प्राप्नोति।

Verse 64

पुत्र उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपूज्य तथादरात् । प्रत्युवाचात्रिपत्नीं तामनसूयामिदं वचः ॥

पुत्र उवाच—तस्या वचनं श्रुत्वा तां च सादरं सत्कृत्य, अत्रिपत्नीम् अनसूयां प्रति स एतैर्वचोभिः प्रत्युवाच।

Verse 65

धन्यास्म्यनुगृहीतास्मि देवैश्चाप्यवलोकिता । यन्मे प्रकृतिकल्याणि ! श्रद्धां वर्धयसे पुनः ॥

धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि देवैरपि समादृतः; यतस्त्वं स्वभावशुभे पुनर्मे श्रद्धां विवर्धयसि।

Verse 66

जानाम्येतन्न नारीणां काचित् पतिसमा गतिः । तत्प्रीतिश्चोपकाराय इह लोके परत्र च ॥

एतदहं जानामि—स्त्रीणां पतिसमो नास्ति गतिः; तस्य तुष्टिः फलदा लोकेऽस्मिन् परत्र च।

Verse 67

पतिप्रसादादिह च प्रेत्य चैव यशस्विनि । नारी सुखमवाप्नोति नार्या भर्ता हि देवता ॥

पतेः प्रसादात् इह च प्रेत्य च कीर्तिमन्, स्त्री सुखमवाप्नोति; पतिः खलु भार्यायाः देवता।

Verse 68

सा त्वं ब्रूहि महाभागे ! प्राप्तायाः मम मन्दिरम् । आर्यायाः यन्मया कार्यं तथाऽऽर्येणापि वा शुभे ॥

तस्मात् भद्रे ब्रूहि मे—यतो मम गृहम् आगता असि—किं मया सत्कार्यं सतिथये, किं च त्वया सत्कर्तव्यं, शुभे।

Verse 69

अनसूयोवाच एते देवाः सहेन्द्रेण मामुपागम्य दुःखिताः । त्वद्वाख्यापास्तसत्कर्मदिननक्तनिरूपणाः ॥

अनसूया उवाच—एते देवाः सहेन्द्राः दुःखार्ताः मम समीपम् आगताः; स्वकर्मविधयः परित्यक्ताः, अहोरात्रनियमश्च व्याकुलीकृतः, यथा ते कथितम्।

Verse 70

याचन्तेऽहर्निशासंस्थां यथावदविखण्डिताम् । अहं तदर्थमायाता शृणु चैतद्वचो मम ॥

ते याचन्ते अहोरात्रयोः सम्यग् अविच्छिन्नं विधानम्। तदर्थम् अहम् आगता; ममैतद् वचनं शृणु।

Verse 71

दिनाभावात् समस्तानामभावो यागकर्मणाम् । तदभावात् सुराः पुष्टिं नोपयान्ति तपस्विनि ॥

दिवसाभावात् सर्वे यज्ञकर्माणि निवर्तन्ते; तन्निवृत्त्या देवाः पुष्टिं न प्राप्नुवन्ति, तपस्विनि।

Verse 72

अह्नश्चैव समुच्छेदादुच्छेदः सर्वकर्मणाम् । तदुच्छेदादनावृष्ट्या जगदुच्छेदमेष्यति ॥

दिवसे छिन्नं सर्वं कर्म छिद्यते; तन्निवृत्त्या वृष्ट्यभावात् जगत् क्षयाय प्रवर्तते।

Verse 73

तत् त्वमिच्छसि चेदेतत् जगदुद्धर्तुमापदः । प्रसीद साध्वि ! लोकानां पूर्ववद्धर्ततां रविः ॥

यदि त्वमिदं कामयसे—लोकस्य व्यसनात् परित्राणम्—तदा प्रसादं कुरु, साध्वि! यथा पूर्वं सूर्यः लोकान् धारयतु।

Verse 74

ब्राह्मण्युवाच माण्डव्येन महाभागे ! शप्तो भर्ता ममेश्वरः । सूर्योदये विनाशं त्वं प्राप्ससीत्यतिमन्युनाः ॥

ब्राह्मणी उवाच—आर्ये! मम प्रभुः पतिश्च माण्डव्येन महाक्रोधेन शप्तः—“सूर्योदयकाले त्वं विनाशं गमिष्यसि” इति।

Verse 75

अनसूयोवाच यदि वा रोचते भद्रे ! ततस्त्वद्वचनादहम् । करोमि पूर्ववद्देहं भर्तारञ्च नवं तव ॥

अनसूया उवाच—यदि ते रोचते, भद्रे, तर्हि तव वचनेन तव देहं यथापूर्वं स्थापयिष्यामि—तव च नवं पतिं दास्यामि।

Verse 76

मया हि सर्वथा स्त्रीणां माहात्म्यं वरवर्णिनि । पतिव्रतानामाराध्यमिति संमानयामि ते ॥

अहं हि सर्वथा योषितां माहात्म्यं पूजयामि, गौरवर्णे; पतिव्रतानां स्त्रीणां भक्तिं पूज्यां मन्ये।

Verse 77

पुत्र उवाच तथेत्युक्ते तया सूर्यमाजुहाव तपस्विनी । अनसूयार्घ्यमुद्यम्य दशरात्रे तदा निशि ॥

पुत्र उवाच—सा “तथास्तु” इति वदन्ती, तपस्विनी सूर्यं समाह्वयत्; ततः दशरात्रिकाले रात्रौ अनसूया अर्घ्यं समुत्थापयामास।

Verse 78

ततो विवस्वान् भगवान् फुल्लपद्मारुणाकृतिः । शैलराजानमुदयमारुरोहो रुमण्डलः ॥

अथ प्रभाते पर्वतराजस्योपरि पूर्णविकसितपद्मसदृशारुणवपुः भगवाञ् विवस्वान् विशालमण्डलः समुत्थितः।

Verse 79

समनन्तरमेवास्या भर्ता प्राणैर्व्ययुज्यत । पपत च महीपृष्ठे पतन्तं जगृहे च सा ॥

तदनन्तरमेव तस्याः पतिः प्राणेभ्यः पृथक् अभवत्; स भूमितले पपात, पतन्तं च सा जग्राह।

Verse 80

अनसूयोवाच न विषादस्त्वया भद्रे ! कर्तव्यः पश्य मे बलम् । पतिशुश्रूषयावाप्तं तपसः किं चिरेण ते ॥

अनसूया उवाच—भद्रे मा विषीद; पश्य मम प्रभावम्। पतिसेवनभक्त्या प्राप्तेऽस्मिन् सामर्थ्ये दीर्घतपसा किं प्रयोजनम्?

Verse 81

यथा भर्तृसमं नान्यमपश्यं पुरुषं क्वचित् । रूपतः शीलतो बुद्ध्या वाङ्माधुर्य्यादिभूषणैः ॥

नाहं कदाचन कुत्रापि मम पतेः समं नरं दृष्टवती—न रूपेण, न शीलैः, न बुद्ध्या, न वाग्माधुर्याद्यलङ्कारैः।

Verse 82

तेन सत्येन विप्रो 'यं व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । प्राप्नोतु जीवितं भार्यासहायः शरदां शतम् ॥

अनेन सत्येनायं ब्राह्मणो रोगात् प्रमुच्यतां पुनर्यौवनवान् भवतु; सहधर्मचारिण्या भार्यया सह शरदां शतं जीवतु।

Verse 83

यथा भर्तृसमं नान्यमहं पश्यामि दैवतम् । तेन सत्येन विप्रोऽयं पुनर्जीवत्वनामयः ॥

यतो मे पतिसमः कश्चिद् देवो नोपलभ्यते, तेन सत्येनायं ब्राह्मणः पुनर्जीवतु निरामयः।

Verse 84

कर्मणा मनसा वाचा भर्तुराराधनं प्रति । यथा ममोद्यमो नित्यं तथायं जीवतां द्विजः ॥

कर्मणा मनसा वाचा नित्यं मे पतिपूजनसेवायां प्रवृत्तिः; अयमपि ब्राह्मणः तथैव जीवतु।

Verse 85

पुत्र उवाच ततो विप्रः समुत्तस्थौ व्याधिमुक्तः पुनर्युवा । स्वभाभिर्भासयन् वेश्म वृन्दारक इवाजरः ॥

पुत्र उवाच—ततः स ब्राह्मणः समुत्थाय निरामयः पुनर्यौवनवान्, स्वतेजसा गृहं प्रकाशयन्, दिव्यसत्त्व इव जरामुक्तः।

Verse 86

ततोऽपतत् पुष्पवृष्टिर्देववाद्यादिनिस्वनः । लेभिरे च मुदं देवा अनसूयामथाब्रुवन् ॥

ततः पुष्पवृष्टिरपतद् दिव्यवाद्यनिनादसहिताः; देवाश्च हृष्टाः सन्तोऽनसूयां प्रत्यब्रुवन्।

Verse 87

देवा ऊचुः वरं वृणीष्व कल्याणि देवकार्यं महत् कृतम् । त्वया यस्मात् ततो देवा वरदास्ते तपस्विनि ॥

देवा ऊचुः—वरं वृणीष्व भद्रे; यतो देवकृत्यं महत् कृतं त्वया, तस्मात् तुभ्यं वरदाः स्मो वयं तपस्विनि।

Verse 88

अनसूयोवाच यदि देवाः प्रसन्ना मे पितामहपुरोगमाः । वरदा वरयोग्या च यद्यहं भवतां मता ॥

अनसूया उवाच—यदि पितामहप्रमुखा देवाः मयि प्रसन्नाः स्युः, यदि च भवद्भिः अहं वरग्रहणयोग्या मन्ये, यूयं च वरदाः…

Verse 89

तद्यान्तु मम पुत्रत्वं ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराः । योगञ्च प्राप्नुयां भर्तृसहिता क्लेशमुक्तये ॥

तर्हि ब्रह्मा विष्णुश्च महेश्वरश्च मम पुत्रा भवन्तु; अहं च पत्या सह दुःखनिवृत्त्यर्थं मोक्षयोगं प्राप्नुयाम्।

Verse 90

एवमस्त्विति तां देवा ब्रह्म-विष्णु-शिवादयः । प्रोक्त्वा जग्मुर्यथान्यायमनुमान्य तपस्विनीम् ॥

तथेति देवाः—ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चान्ये च—ऊचुः। एवमुक्त्वा तपस्विनीं पूजयित्वा यथाक्रमं जग्मुः।