Adhyaya 35: Madālasa’s Instruction on Purity, Impurity, and Corrective Rites (Śauca and Aśauca)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कानुशासने सदाचारकथनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच । अतः परं शृणुष्व त्वं वर्ज्यावर्ज्यप्रतिक्रियाम् । भोज्यमन्नं पर्युषितं स्नेहाक्तं चिरसंभृतम् ॥

इति मार्कण्डेयपुराणे अलर्कोपदेशे ‘सदाचारवर्णनं’ नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चत्रिंशोऽध्याय आरभ्यते। मदालसा उवाच—अथ शृणु परिहारान् नियमांश्च यत् परिहर्तव्यं यच्च न परिहर्तव्यम्। भक्ष्यं तु रात्र्युषितं स्नेहाभ्यक्तं चिरनिक्षिप्तं च॥

Verse 2

अस्नेहाश्चापि गोधूमयवगोरसविक्रियाः । शशकः कच्छपो गोधा श्वावित् खड्गोऽथ पुत्रक ॥

तथा गोधूमयवविकाराः गोक्षीरजातानि च निरस्नेहानि वर्जयेत्। शशकूर्मगोधाप्रशकखड्गिनश्चापि पुत्र वर्जनीयाः॥

Verse 3

भक्ष्या ह्येते तथा वर्ज्यौ ग्रामशूकरकुक्कुटौ । पितृदेवादिशेषश्च श्राद्धे ब्राह्मणकाम्यया ॥

एतानि भक्ष्याण्येवोक्तानि तथापि ग्राम्यसूकरः कुक्कुटश्च वर्जनीयौ। पितृदेवाद्युपहृतशेषं तु श्राद्धे ब्राह्मणतोषणबुद्ध्या भुञ्जीत॥

Verse 4

प्रोक्षितञ्चौषधार्थञ्च खादन्मांसं न दुष्यति । शङ्खाश्मस्वर्णरूप्याणां रज्जूनामथ वाससाम् ॥

प्रोक्षितं भैषज्यार्थं च मांसं भुञ्जानो न दोषं प्राप्नुयात्। शङ्खाश्मसुवर्णरजतसूत्रवस्त्राणां शौचविधिः कथ्यते॥

Verse 5

शाकमूलफलानाञ्च तथा विदलचर्मणाम् । मणिवज्रप्रवालानां तथा मुक्ताफलस्य च ॥

शाकमूलफलानां च शुद्धिर्विहिता यथाविधि। छिन्नचर्मणि च तथा मणिवज्रप्रवालके॥ मुक्तासु च विशेषेण शौचं धर्मेण कीर्तितम्॥

Verse 6

गात्राणाञ्च मनुष्याणामम्बुना शौचमिष्यते । यथायसानां तोयेन ग्राव्णः सङ्घर्षणेन च ॥

मानुषाङ्गेषु शुद्धिः स्याद् जलैरेव विधीयते। अयःशुद्धिर्यथा तोयैः शिलानां घर्षणेन च॥

Verse 7

सस्त्रेहाणाञ्च भाण्डानां शुद्धिरुष्णेन वारिणा । शूर्पधान्याजिनानाञ्च मुषलोलूखलस्य च ॥

स्नेहलेपोपयुक्तानां पात्राणां शुद्धिरुष्णतोयतः। शूर्पेषु धान्यचर्मेषु मुसले खलले तथा॥ शौचं तद्वत् समाख्यातम्॥

Verse 8

संहतानाञ्च वस्त्राणां प्रोक्षणात् सञ्चयस्य च । वल्कलानामशेषाणामम्बुमृच्छौचमिष्यते ॥

संवृतानां च वस्त्राणां निकायानां च शुद्धिः प्रोक्षणेन। सर्वेषां वल्कलानां तु जलमृद्भ्यां विशोधनम्॥

Verse 9

तृणकाष्ठौषधीनाञ्च प्रोक्षणात् शुद्धिरिष्यते । आविकानां समस्तानां केशानाञ्चापि मेध्यता ॥

तृणकाष्ठौषधीनां च शुद्धिः प्रोक्षणतः स्मृता। सर्वाणि ऊर्णवस्तूनि केशाश्चैव स्वभावतः॥ मेध्यानीति विनिश्चितम्॥

Verse 10

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः । साम्बुना तात ! भवति उपघातवतां सदा ॥

सिद्धार्थकादीनां शुक्लसर्षपादीनां शुद्धिः कल्केन जलसंयुक्तेन भवति, स्वकल्केन वा तिलकल्केन वा, प्रिये; उपघातदूषितवस्तूनां नित्यं एष विधिः।

Verse 11

तथा कार्पासिकानाञ्च विशुद्धिर्जलबhasmanā । दारुदन्तास्थिशृङ्गाणां तक्षणाच्छुद्धिरिष्यते ॥

तथा कार्पासवस्तूनां शुद्धिर्जलेन भस्मना च; दारु-दन्त-अस्थि-शृङ्गाणां च शुद्धिः परिमार्जन-लेखनाद् इति परिकीर्तिता।

Verse 12

पुनः पाकेन भाण्डानां पार्थिवानाञ्च मेध्यता । शुचिर्भैक्षं कारुहस्तः पण्यं योषिन्मुखं तथा ॥

पुनश्च पात्राणि विशेषतः मृण्मयानि पाचनात् शुद्धिमाप्नुवन्ति। भिक्षान्नं शुद्धं, शिल्पिकृतं द्रव्यं क्रयविक्रयाय शुद्धं, तथा स्त्रीमुखस्पृष्टं (अन्नोदकादि) नियमविशेषेण शुद्धिम् इति।

Verse 13

रथ्यागतमविज्ञातं दासवर्गादिनाहृतम् । वाक्रप्रशास्तं चिरातीतमनैकान्तरितं लघु ॥

पथागतं, अज्ञातसमुद्भवं, दासादिभिराहृतं च; विश्वस्तवचनप्रमाणं, चिरकालगतं, बह्वन्तरविभक्तं च—एतानि लघूदूषणवर्गे परिगण्यन्ते।

Verse 14

अतिप्रभूतं बालञ्च वृद्धातुरविचेष्टितम् । कर्मान्ताङ्गाराशालाश्च स्तनन्धयसुताः स्त्रियः ॥

अतिस्रावः, बालकः, वृद्धव्याधितानामनियन्त्रितचेष्टितं च; कर्मशालाः अङ्गारागाराणि च, स्तन्यपायिनीसहिताः स्त्रियश्च—एते शौचाशौचविचारे विशेषदेशाः स्मृताः।

Verse 15

शुचिन्यश्च तथैवापः स्त्रन्त्यो 'गन्धबुद्बुदाः । भूमिर्विशुध्यते कालाद्दाहमार्जनगोक्रमैः ॥

तथैव दुर्गन्धफेनरहिताः प्रवाहजलधाराः शुद्धा इति परिकीर्तिताः। भूमिश्च कालेन दाहेन मार्जनेन गोपदसञ्चारेण च शुध्यति॥

Verse 16

लेपादुल्लेखनात् सेकाद्वेश्मसंमार्जनार्चनात् । केशकीटावपन्ने च गोग्राते मक्षिकान्विते ॥

लेपनैर्लेखनैः प्रोक्षणैर्मार्जनैः पूजनैर्गृहं शुध्यति। केशकीटोपहतं गोघ्रातं मक्षिकाकुलितं चापि॥

Verse 17

मृदम्बुभस्मना तात ! प्रोक्षितव्यं विशुद्धये । औदुम्बराणामम्लेन क्षारेण त्रपुसीसयोः ॥

मृदा जलैश्च भस्मभिश्च प्रोक्षयेत् शुद्धये प्रिये। उदुम्बरस्याम्लवस्तुना शुद्धिः स्यात् टङ्कसीसकयोः क्षारेण॥

Verse 18

भस्माम्बुभिश्च कांस्यानां शुद्धिः प्लावाद् द्रवस्य च । अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धापहरणेन च ॥

कांसपात्राणां भस्मजलाभ्यां शुद्धिः, द्रवाणां प्लावेन। मललेपितस्य मृज्जलाभ्यां शुद्धिः, गन्धापनयनेन च॥

Verse 19

अन्येषाञ्चैव तद्द्रव्यैर्वर्णगन्धापहारतः । शुचि गोत्रप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतं ॥

अन्येषामपि द्रव्याणां तत्तत्शोधनसाधनैः शुद्धिः, वैवर्ण्यगन्धापनयात्। गोतृप्तिकरं स्वाभाविकं भूमिजं च जलं शुद्धम्॥

Verse 20

तथा मांसञ्च चण्डालक्राव्यादादिनिपातितम् । रथ्यागतञ्च चेलादि तात ! वातात् शुचि स्मृतम् ॥

चाण्डालादिभिः श्वपचैर्मांसभोजिभिर्वा पतितं मांसं तथा वस्त्रादि मार्गस्पृष्टं च, प्रिये, वायुसंस्पर्शेण शुद्धिं यातीत्येव स्मृतम्।

Verse 21

रजोऽग्निरश्वो गौश्छाया रश्मयः पवनो मही । विप्रुषो मक्षिकाद्याश्च दुष्टसङ्गाददोṣिणः ॥

रेणुः पावकः अश्वः गौः छाया सूर्यकिरणाः वायुः पृथिवी बिन्दवो मक्षिकादयश्च—एतेऽशुचिसंसर्गेऽपि न मलिनाः भवन्ति।

Verse 22

अजाश्वौ मुखतो मेध्यौ न गोर्वत्सस्य चाननम् । मातुः प्रस्त्रवणं मेध्यं शकुनिः फलपातने ॥

अजाश्वौ मुखे मेध्यौ परिकीर्तितौ; वत्सस्य तु मुखं न तथा। मातुः स्रवद् दुग्धं शुद्धं; फलपाते पक्षी न दोषकरः।

Verse 23

आसनं शयनं यानं नावः पथि तृणानि च । सोमसूर्यांशुपवनैः शुध्यन्ते तानि पण्यवत् ॥

आसनानि शय्यानि यानानि नौकाः पथतृणानि चापि—चन्द्रालोकसूर्यालोकवायुभिः शुध्यन्ति, विक्रयार्थं प्रदर्शितवस्तुवत्।

Verse 24

रथ्यावसर्पणस्नानक्षुत्पानम्लानकर्मसु । आचामेत यथान्यायं वासो विपरिधाय च ॥

मार्गे विचरित्वा स्नात्वा भुक्त्वा पीत्वा च श्रमकरकर्मानन्तरं विधिवदाचमनं कुर्यात्, वस्त्राणि च यथायोग्यं परिवर्तयेत् सम्यक्।

Verse 25

स्पृष्टानामप्यसंसर्गैर्विरथ्याकर्दमाम्भसाम् । पक्वेष्टरचितानाञ्च मेध्यता वायुसङ्गमात् ॥

स्पृष्टेष्वपि द्रव्येषु यदि पुनरशौचसंस्पर्शो न भवति, मार्गजलपङ्कादिदूषितेषु च, सम्यग्भावेन कृतपाकभोजनविन्यासेषु च, वायुसंस्पर्शमात्रेण शुद्धिः प्राप्यते।

Verse 26

प्रभूतोपहतात् अन्नात् अग्रं उद्धृत्य सन्त्यजेत् । शेषस्य प्रोक्षणं कुर्याद् आचम्यादिभस् तथा मृदा ॥

अत्यन्तदूषितात् अन्नात् अग्रभागं समुद्धृत्य त्यजेत्। शेषे तु प्रोक्षणं कृत्वा, आचमनादीनि शौचानि कृत्वा, यथाविधि मृदा शुद्धिं कुर्यात्।

Verse 27

उपवासस् त्रिरात्रन्तु दुष्टभक्ताशिनो भवेत् । अज्ञाते ज्ञानपूर्वन्तु तद्दोषोपशमेन तु ॥

दूषितान्नं भुक्तवतः त्रिरात्रोपवासः विहितः। अज्ञानतः कृतं यथाविधि शुद्ध्यति; ज्ञानतः कृतं तु तद्दोषशमनापनोदनैः प्रायश्चित्तैः शुद्ध्यति।

Verse 28

उदक्याश्वशृगालादीन् सूतिकान्त्यवसायिनः । स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थं तथैव मृतहारिणः ॥

रजस्वलां स्त्रीं स्पृष्ट्वा, अश्वं शृगालं तथादीन्, सूतिकां वा प्रसूतां, अवसायिनं च स्पृष्ट्वा, शुद्ध्यर्थं स्नानं कुर्यात्; तथा मृतवाहकान् स्पृष्ट्वापि स्नानं विधीयते।

Verse 29

नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्त्रेहं स्नातः शुध्यति मानवः । आचाम्यैव तु निःस्त्रेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा ॥

स्नेहलेपितं मानुषास्थि स्पृष्ट्वा नरः स्नानेन शुद्ध्यति। अस्नेहलेपिते तु केवलमाचमनेन शुद्ध्यति; अथवा गोस्पर्शेन, अथवा सूर्यदर्शनेनापि शुद्धिः।

Verse 30

न लङ्घयेत तथैवासृक्छ्ठीवनोद्वर्तनानि च । नोद्यानादौ विकालेषु प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन ॥

नाक्रामेद् रक्तविण्मूत्रं ष्ठीवनं नोद्वर्तनं तथा । उद्यानादिषु च प्राज्ञो न तिष्ठेदविधिक्रमात् ॥

Verse 31

न चालपेज्जनद्विष्टां वीरहीनां तथा स्त्रियम् । गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि क्षिपेद्वहिः ॥

न च संभाषयेन्नारीं जनविद्वेषितां तथा । उच्छिष्टं विष्मूत्रं पादाम्बु न क्षिपेद् वेश्मनोऽग्रतः ॥

Verse 32

पञ्च पिण्डाननुधृत्य न स्त्रायात् परवारिणि । स्त्रायीत देवखातेṣu गङ्गाह्रदसरित्सु च ॥

उद्धृत्य पञ्चपिण्डान् वा न स्नायात् परवारिषु । देवखातेषु सरित्सु च स्नायात् सरस्सु च ॥

Verse 33

देवता-पितृ-सच्छास्त्र-यज्ञ-मन्त्रादिनिन्दकैः । कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुध्येतार्कावलोकनात् ॥

देवानां चैव वेदानां द्विजानां च विनिन्दकान् । संस्पृश्य संवदेच्चापि सवासा जलमाविशेत् ॥ (सूर्यदर्शनात् शुद्धिः)

Verse 34

अवलोक्य तथोदक्यां अन्त्यजं पतितं शवम् । विधर्मि-सूतिका-षण्ढ-विवस्त्रान्त्यावसायिनः ॥

प्रेतं च पतितं दृष्ट्वा सूतिकां च रजस्वलाम् । षण्ढं च नग्नं चण्डालं वीक्ष्य सूर्यं निरीक्षयेत् ॥

Verse 35

सूतनिर्ग्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये । एतदेव हि कर्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः ॥

यथा च सूतिकाशौचसम्बद्धैः परदाररतैश्च सह; पण्डितानां तु एष एव विधिः—आत्मशुद्धिः कर्तव्या।

Verse 36

अभोज्यं सूतिका-षण्ढ-मार्जाराखुश्वकुक्कुटान् । पतिताविद्धचण्डाल-मृतहारांश्च धर्मवित् ॥

धर्मज्ञः सूतिकाशौचिन्याः षण्डस्य मार्जारमूषकश्वकुक्कुटानां चान्नं भक्ष्यत्वेन त्याज्यम्; तथा पतितस्य वेधितस्य चण्डालस्य श्मशानवाहकजीविनां च।

Verse 37

संस्पृश्य शुध्यते स्त्रानादुदक्यां ग्रामशूकरौ । तद्वच्च सूतिकाशौचदूषितौ पुरुषावपि ॥

तेषां स्पर्शे स्नानेन शुद्धिः; यथा ग्राम्यसूकरः अपवित्रजलसम्बन्धश्च। तथा सूतिकाशौचदूषितौ द्वावपि नरौ स्पर्शात् स्नानेन शुध्यतः।

Verse 38

यस्य चानुदिनं हानिर्गृहे नित्यस्य कर्मणः । यश्च ब्राह्मणसंत्यक्तः किल्विषी स नराधमः ॥

यस्यान्वहं नित्यकर्माणि हीयन्ते गृह एव च; ब्राह्मणैश्च परित्यक्तः स पापिष्ठो नराधमः।

Verse 39

नित्यस्य कर्मणो हानिं न कुर्वोत कदाचन । तस्य त्वकरणे बन्धः केवलं मृतजन्मसु ॥

नित्यकर्मसु कदाचिदपि न व्यतिक्रमः कार्यः। तेषामकरणात् तस्य बन्धनं भवति—मृतप्रायेषु जन्मसु एव।

Verse 40

दशाहं ब्राह्मणस्तिष्ठेद्दानहोमादिवर्जितः । क्षत्रियो द्वादशाहञ्च वैश्यो मासार्धमेव च ॥

दशाहं ब्राह्मणस्तिष्ठेद्दानहोमादिवर्जितः। द्वादशाहं तु राजन्यो वैश्योऽर्धमासमेव तु॥

Verse 41

शूद्रस्तु मासमासीता निजकर्मविवर्जितः । ततः परं निजं कर्म कुर्युः सर्वे यथोदितम् ॥

मासं तु क्षपणे शूद्रः स्वकर्मपरिवर्जितः। ततस्तु प्रकृतं कर्म क्रियते सर्ववर्णकैः॥

Verse 42

प्रोताय सलिलं देयं बहिर्दग्ध्वा तु गोत्रिकैः । प्रथमे 'ह्नि चतुर्थे च सप्तमे नवमे तथा ॥

उदकं पितृभिर्देयं बहिर्दग्ध्वा च बान्धवैः। प्रथमेऽह्नि चतुर्थे च सप्तमे नवमे तथा॥

Verse 43

भस्मास्थिचयनं कार्यं चतुर्थे गोत्रिकैर्दिने । ऊर्ध्वं सञ्चयनात् तेषामङ्गस्पर्शो विधीयते ॥

अस्थिसञ्चयनं कार्यं गोत्रजैस्तु चतुर्थके। सञ्चयनादूर्ध्वमङ्गानां संस्पर्शस्तु विधीयते॥

Verse 44

सोदकैस्तु क्रियाः सर्वाः कार्याः सञ्चयनात्परम् । स्पर्श एव सपिण्डानां मृताहनि तथोभयोः ॥

सञ्चयनादूर्ध्वं तु सलिलैः सह सत्क्रिया। सपिण्डानां तु मरणे स्पर्शाशौचं दिने दिने॥

Verse 45

अन्वेकमृक्षमाशस्त्र-तोयोद्बन्धन-वह्निषु । विषप्रपातादिमृते प्रायोनाशकयोरपि ॥

व्याघ्रादिवन्यपशुहते, शस्त्रहते, जलहते, फणिनिग्रहे वा, अग्निहते च; विषपातादिपतनादिषु तथा आत्मघाते च—परिसरवाक्ये निर्दिष्टा विशेषविधयः प्रवर्तन्ते।

Verse 46

बाले देशान्तरस्थे च तथा प्रव्रजिते मृते । सद्यः शौचमथान्यैश्च त्र्यहमुक्तमशौचकम् ॥

बालमरणे, देशान्तरस्थमरणे, यतिमरणे च—सद्यः शुद्धिः। अन्यत्र तु त्रिरात्रमाशौचं निर्दिष्टम्।

Verse 47

सपिण्डानां सपिण्डस्तु मृते 'न्यस्मिन्मृतो यदि । पूर्वाशौचसमाख्यातैः कार्यास्त्वत्र दिनैः क्रियाः ॥

सपिण्डेषु, पूर्वाशौचे प्रवृत्ते, अन्यः सपिण्डो यदि म्रियते; तर्हि अत्रोक्ताः क्रियाः पूर्वाशौचगणितदिनानुसारतः कार्याः।

Verse 48

एष एव विधिर्दृष्टो जन्मन्यपि हि सूतके । सपिण्डानां सपिण्डेषु यथावत्सोदकेषु च ॥

एष एव विधिः सूतकेऽपि समाचर्यते। सपिण्डेषु तत्र यथावत् प्रवर्तते, तथा जलकर्मणि च।

Verse 49

जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचेलन्तु विधीयते । तत्रापि यदि चान्यस्मिन जातॆ जायेत चापरः ॥

पुत्रे जाते पितुः सवस्त्रस्नानं विधीयते। तत्रापि, अन्यस्मिन् जाते, पुनरपि अन्यः जायते चेत्… (क्रमविधानं प्रसङ्गतः)।

Verse 50

तत्रापि शुद्धिरुद्दिष्टा पूर्वजन्मवतो दिनैः । दशद्वादशमासार्ध-माससङ्ख्यैर्दिनैर्गतैः ॥

तत्रापि यावद्दिनान्यतीतानि तदनुसारं शौचकालः प्रकल्पितः—दशद्वादशमासगणनया, तथा पक्षमासपरिमाणेन, दिनक्षये यथाक्रमम्।

Verse 51

स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सर्वे वर्णा यथाविधि । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेकोद्दिष्टं ततः परम् ॥

सर्वे वर्णाः स्वस्वविधिना स्वकर्माणि कुर्युः। ततः परं प्रेतस्यैकॊद्दिष्टं कर्म विधिवत् कार्यम्।

Verse 52

दानानि चैव देयानि ब्राह्मणेभ्यो मनीषिभिः । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चापि ययितं गृहे ॥

ब्राह्मणेभ्यो हि दानानि दद्यात् प्राज्ञः—यद् लोकेऽतिप्रियं वस्तु, यच्च स्वगृहेऽतिवल्लभम्।

Verse 53

तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता । पूर्णैस्तु दिवसैः स्पृष्ट्वा सलिलं वाहनायुधम् ॥

तत्तद् दानं पात्रे दद्यात्, अक्षयार्थी तदेवाक्षयम्। पूर्णदिवससंख्यायां चोदकं स्पृष्ट्वा यानायुधे पुनराददीत।

Verse 54

प्रतोददण्डौ च तथा सम्यग्वर्णाः कृतक्रियाः । स्ववर्णधर्मनिर्दिष्टमुपादानं तथा क्रियाः ॥

अङ्कुशदण्डयोश्चैव तथैव; वर्णाः कृतकृत्याः सम्यग् विधिं समाप्य, उपकरणानि गृहित्वा स्ववर्णधर्मानुसारं कर्माणि कुर्युः।

Verse 55

कुर्युः समस्ताः शुचिनः परत्रेह च भूतिदाः । अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता ॥

सर्वैः शुचिता कार्या, इहामुत्र च कल्याणप्रदा। त्रयो वेदाः प्रतिदिनं अध्ययनियाः, विवेकी च पण्डितो भवेत्।

Verse 56

धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यञ्चापि यत्नतः । यच्चापि कुर्वतो नात्मा जुगुप्सामेति पुत्रक ! ॥

धर्म्येण मार्गेण वित्तं संपाद्यं, यज्ञश्च प्रयत्नतः कर्तव्यः। यच्च कृतं स्वात्मा नात्मग्लानिं गच्छेत्, तत् कार्यं प्रियपुत्र।

Verse 57

तत्कर्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने । एवमाचरतो वत्स ! पुरुषस्य गृहे सतः । धर्मार्थकामसम्प्राप्त्या परत्रेह च शोभनम् ॥

यत्कर्म लोकात् न गोपनीयं, तत् निःशङ्कं कार्यम्। एवं गृहस्थस्य पुरुषस्य धर्मार्थकामसिद्धिः इहामुत्र च शुभां मान्यतां च जनयति, प्रिय शिशो।