Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः । विंशोऽध्यायः । जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयप्रकरणे एकोनविंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ विंशोऽध्याय आरभ्यते। जड उवाच—पूर्वं शत्रुजित् नाम महाबलो राजा आसीत्; तस्य सोमलाभेन यज्ञेषु पुरन्दरः प्रीतिमान् अभवत्।

Verse 2

तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः ॥

तस्य पुत्रोऽपि महाबलः शत्रुनाशनः; बुद्ध्या विक्रमेण सौन्दर्येण च बृहस्पतेरिन्द्रस्याश्विनोश्च समोऽभवत्।

Verse 3

स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः ॥

स राजपुत्रः समवयस्कैः राजपुत्रैः सदा परिवृतः, ये बुद्ध्या शौर्येण पराक्रमेण सदाचारैश्च तेन समाः, तेषां सन्निधौ नित्यं तिष्ठति स्म।

Verse 4

कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः ॥

कदाचित् शास्त्रसङ्ग्रहाणां विवेकयुक्तेन अध्ययननेन दृढनिश्चयान् अकरोत्; कदाचित् काव्ये, सुभाषितसंवादे, गीते नाट्ये च प्रवृत्तोऽभवत्।

Verse 5

तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यान्दनाभ्यासतत्परः ॥

तथैव अक्षक्रीडाभिः क्रीडति स्म; आयुधास्त्रविद्यायां च शिक्षां कृत्वा, यत् सम्यक्, तत् प्रयत्नतः अभ्यासयत्—गजाश्व-रथविधिषु।

Verse 6

रेमे नरेन्द्रपुत्रोऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रावपि मुदा युतः ॥

एवं स राज्ञः सुतः राजसुतैः सह क्रीडति स्म; यथा दिवा तथा रात्रौऽपि स हर्षेण संयुक्तोऽभवत्।

Verse 7

तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः ॥

तत्र क्रीडत्सु तेषु समवयस्काः ब्राह्मण-राज-वैश्यपुत्राः स्नेहेन बहवो जनाः क्रीडायै समागमन्।

Verse 8

कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥

अथ कालेनातिगते नागलोकात् भूतले द्वौ नागयुवानौ समायातौ—अश्वतरस्य तौ द्वौ पुत्रौ एव।

Verse 9

ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥

तौ द्वौ सुरूपौ युवानौ ब्राह्मणवेषगुप्तौ तैः राजकुमारैः सह तथा अन्यैश्च द्विजयुवभिः सहैकत्र न्यवसताम्।

Verse 10

विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥

तत्र स्नेहसमायुक्तौ नानाविहारमध्ये तौ स्थितौ; सर्वे च ते राजकुमाराः तथा ब्राह्मणवैश्यपुत्राश्च तस्मिन् सख्यसमूहे समवर्तन्त।

Verse 11

नागराजात्मजौ तौ च स्नानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम् ॥

नागराजपुत्रौ तौ स्नानाभ्यङ्गादिकं व्यवस्थाप्य वस्त्रगन्धान्वितं परिचर्यां चकारतुः।

Verse 12

अहन्यह्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥

प्रतिदिनं यथाकालं तौ नागयुवानौ हर्षस्नेहपरिपूर्णौ राजपुत्रं प्रति समागच्छताम्।

Verse 13

स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-सम्लापादिभिरेव च ॥

ताभ्यां स राजपुत्रः परमान्तःशान्तिं प्राप; हास्यक्रीडालापादिभिर्विविधविनोदोपायैः, मुक्तिसदृशीमिव।

Verse 14

विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये ॥

तयोर्विना न भुङ्क्ते, न वासो धारयति न शस्त्रं बध्नाति, न मद्यं पिबति; न रमते, न च स्वगुणवृद्धये शास्त्राण्यध्यैति।

Verse 15

रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥

रसायां तं महात्मानं विना ते रात्रिं निन्युः; निःश्वासमात्रेणैव तां व्यतीत्य, ततः प्रतिदिनं तमेव जग्मतुः।

Verse 16

मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ ॥

‘मर्त्यलोके केन युवां, मम पुत्रौ, एवमद्भुतस्नेहं प्राप्तौ?’ इति पिता तौ युवानौ नागौ पप्रच्छ।

Verse 17

दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ ॥

‘बहूनि दिनानि पातालेऽत्र युवां दिवा च रात्रौ च पश्यामि; दर्शनीयौ युवां, मनोहरौ’ इति।

Verse 18

जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यூचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ ॥

जड उवाच—एवं पितरि स्वयमेव तान् पृष्टवति, नागाधिपतेः तौ महाभागौ सुतौ कृताञ्जली प्रणम्य प्रत्यवदताम्।

Verse 19

पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः ॥

पुत्रावूचतुः—पितः, शत्रुजितः सुतो यः ऋतध्वज इति नाम्ना विख्यातः—सुरूपः, ऋजुत्वसमन्वितः, शूरः, महोत्साहः, मधुरभाषी च स एव।

Verse 20

अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः ॥

अनाहूतः न वदति; वाग्मी, विद्वान्, सुहृद्, गुणनिधिः; पूज्यपूजकः, बुद्धिमान्, विनीतः, सदाचारभूषितश्च।

Verse 21

तस्योपचारसम्प्रीति-सम्भोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः ॥

तस्य (राज्ञः) सत्कारस्नेहसहवासैः अपहृतं मनो न नागलोके न च भूमण्डले लोके किञ्चिदपि रमते।

Verse 22

तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा ॥

तस्माद्वियोगेन पितः, पातालमपि नः न शीतलं भवति। दिवा सूर्यः नः दहति; तस्य तु सङ्गमः हर्षं जनयति।

Verse 23

पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम् ॥

पिता उवाच—धन्यो हि स धर्मात्मा यस्य पुत्रोऽयमादृशः, यं विना अपि सत्पुरुषा गुणान् अस्य प्रशंसन्ति।

Verse 24

सन्ति शास्त्रविदोऽशीलाḥ सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम् ॥

केचित् शास्त्रविदोऽपि सदाचारवर्जिताः; केचिद् अशिक्षिता अपि सुशीलाः। विद्यां च शीलं च समं मन्ये; युवां तु उभाभ्याम् युक्त्वा तं पुरुषं अधिकं धन्यं कुरुतम्।

Verse 25

तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥

मित्राणि तस्य मैत्रीगुणान् वदन्ति, शत्रवोऽपि पराक्रमं वदन्ति; सदा सत्सु प्रकीर्तितः, तेन पिता तादृशेन पुत्रेण नूनं धन्यः।

Verse 26

तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥

किं युवां प्रियपुत्रौ तस्योपकारिणः किञ्चिद् इष्टं कृतवन्तौ, यत् तस्य हृदयं तुष्टिं नयेत्?

Verse 27

स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः ॥

धन्यं तस्य जीवनं धन्या च तस्य सज्जनस्य जातिः; यस्मात् शरणार्थिनो न निराशा निवर्तन्ते, यश्च मित्रार्थे न दुर्बलः।

Verse 28

मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया ॥

मम गृहे यत्किञ्चिदस्ति—सुवर्णादिकं रत्नानि रथवाहनानि आसनानि च अन्यच्च—तत्सर्वं तस्य तुष्ट्यर्थं निःशङ्कं दातव्यम्।

Verse 29

धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतीरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति ॥

यः पुरुषः सुहृद्भिः सहायितोऽपि यथोचितं प्रत्युपकारं न करोति, तथापि ‘सुखेन जीवामि’ इति मन्यते—तस्य जीवनं धिक्।

Verse 30

उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥

यः सुहृदां मण्डले हितं करोति, शत्रुषु च प्रत्यपकारं कर्तुं शक्नोति, स ‘मानुषमेघ’ इव लाभवृष्टिं वर्षति; तस्योन्नतिं समृद्धिं च पण्डिताः सदैव कामयन्ते।

Verse 31

पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥

तौ पुत्रौ ऊचतुः—यस्य कृत्यं कृतमेव, सर्वार्थसिद्धस्य, यस्य गृहम् सर्वयाचकैः सर्वकामोपेतैः सततं पूज्यते, तस्य किमन्यः कर्तुं शक्नोति?

Verse 32

यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च ॥

तस्य गृहे ये रत्ननिचयाः, ते पातालेष्विव; तादृशानि कथं लभेमहि? तथा वाहनानि आसनानि यानानि भूषणानि वस्त्राणि च सन्ति।

Verse 33

विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः ॥

तत्र या विवेकबुद्धिः सा अन्यत्र नोपलभ्यते। प्राज्ञैरपि प्रिय बाल, तत् सर्वसन्देहनाशनं परम्॥

Verse 34

एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीन् ईश्वरादृते ॥

तस्य कर्तव्यं हि एकं वस्तु असाध्यं—इति नः मतिः—हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादिभिरिव प्रभुभिः विना॥

Verse 35

पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यत् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम् ॥

पिता उवाच—मार्गेऽपि श्रोतुमिच्छामि तस्य परमं प्रयत्नम्। असाध्यं वा स साध्यं वा, किं च प्राज्ञैः साध्यते ध्रुवम्॥

Verse 36

देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसाहिनः ॥

दृढसंकल्पा मनुष्याः देवत्वमपि प्राप्नुवन्ति, अमराधिपत्यं, पूज्यभावं च; अथवा यदन्यदिष्टं तत् सर्वं लभन्ते॥

Verse 37

नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम् ॥

यतमानानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम्। न किञ्चिदज्ञेयमस्ति, न दुरापं न च दुर्लभम्—स्वर्गे वा इह वा भुवि॥

Verse 38

योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥

चलन्ती पिपीलिका सहस्रयोजनानि गच्छति; अचलन् तु वैनतेयोऽपि (गरुडः) पदमात्रमपि न गच्छति।

Verse 39

क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः ॥

कियान् विरोधो भूमेर्ध्रुवपदस्य च यत् ध्रुवेण प्राप्तम्—स राजोत्तानपादपुत्रोऽपि भूमौ चर एव आसीत्।

Verse 40

तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम् ॥

भद्रे, तद् ब्रूहि येन तौ पुत्रौ स्वकर्मणि सिद्धिं यास्यतः; तथा तं धर्मात्मानं कुमारं ब्रूहि येन युवयोः ऋणमोक्षः स्यात्।

Verse 41

पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृत्तं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः ॥

पुत्रावूचतुः—तात प्रिय, एष पूर्ववृत्तान्तः तेन महात्मना कथितः; कथं बाल्ये तस्य सदाचारस्य पुरुषस्य आचारो दृष्टः, किम् व्रतं तपश्च कृतम् इति।

Verse 42

तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्मः । गालवोऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम् ॥

अधुना तात प्रिय, पूर्वं शत्रुजित् नाम कश्चिद् द्विजश्रेष्ठो ब्राह्मण आसीत्। तं प्रति मेधावी गालवः श्रेष्ठाश्वं गृहीत्वा समाययौ।

Verse 43

प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत् ॥

स ममाश्रमं समुपेत्य राजानं प्रत्युवाच— “राजन्, दैत्येषु कश्चिदधमः पापिष्ठोऽयं दुष्टः अस्मदाश्रमं विनाशयति।”

Verse 44

तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहैभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात् ॥

सिंहगजादिवनचराणां रूपाणि तथा लघुशरीरिणामपि धृत्वा, स निरकारणं दिवानिशं तान् पीडयति।

Verse 45

समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्राणि यथा चलति मे मनः ॥

समाधिध्यानपरायणे मौनव्रतसमन्विते जनस्य, स एवमवरोधान् करोति यथा मे मनः चञ्चलं विचलति।

Verse 46

दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव ॥

त्वं तं क्रोधाग्निना सद्य एव दग्धुं समर्थः; वयं न। राजन्, दुःखार्जितं तपो मे व्यर्थं नश्यतु इति न इच्छामि।

Verse 47

एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत्क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्जहितः ॥

कदाचित् तु राजन्, यदा मे मनोऽतिश्रान्तम् आसीत्, तदा तेन मां पीडयता असुरेण त्यक्तं श्वासचिह्नमिव किञ्चिद् अहं ददर्श।

Verse 48

ततोऽम्बरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम् ॥

ततः सद्य एव स अश्वः खस्य पृष्ठात् पतितः। अथाशरीरा वाणी प्रोवाच— “हे नराधिप, शृणु तत्।”

Verse 49

अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥

अयम् उत्तमोऽश्वोऽनायासः कृत्स्नं भूमण्डलं परिभ्रमितुं समर्थः; अर्केण तेऽयं प्रदत्तः।

Verse 50

पातालाम्बरतॊयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि ॥

पाताले खगगते चाप्सु चास्य गतिर् न निरुध्यते; सर्वतो गच्छतः शैलैरपि नास्ति विघ्नः।

Verse 51

यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तोऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति ॥

यतोऽयं कृत्स्नं भूमण्डलं निरायासः परिभ्रमिष्यति, तस्माल्लोके ‘कुवलय’ इति नाम्ना प्रसिद्धो भविष्यति।

Verse 52

क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥

योऽसौ पापिष्ठो दानवानामधमो रात्रिन्दिवं त्वां पीडयति; तमप्येनमारुह्य, हे द्विजश्रेष्ठ, त्वं हनिष्यसि।

Verse 53

शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥

अस्ति राजा शत्रुजित् नाम, तस्य पुत्रोऽस्ति ऋतध्वजः। एतं रत्नमयं अश्वं प्राप्य तेन कीर्तिं प्राप्स्यति॥

Verse 54

सोऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः ॥

तस्मादहं तपोविघ्नकरं प्रति त्वां समागतः। निगृह्णीहि तं नृप; परभागहरो राजा दोषवान् भवति॥

Verse 55

तदेतदश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते ॥

एवं मया नृपाय तुभ्यं रत्नमयोऽश्वोऽयं समर्पितः। तथा पुत्रं शिक्षय यथा धर्मो न व्यतिक्रम्यते॥

Verse 56

स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम् ॥

तस्य वाक्ये नृपो हृष्टः शुभकर्माणि कारयन्। मङ्गलोत्सवसंयुक्तं रत्नमयेऽश्वे ऋतध्वजं न्यवेशयत्॥

Verse 57

अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सोऽपि तमादाय ययौ मुनिः ॥

ततः स धर्मराजो नृपः गालवेन सह तं प्रेषयामास। ऋषिश्च तं समादाय स्वाश्रमं जगाम॥