Adhyaya 40: The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दृष्टे ह्यात्मनि योगिनः । ये तांस्ते संप्रवक्ष्यामि समासेन निबोध मे ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने ‘योग’नामाध्यायः प्रारभ्यते। दत्तात्रेय उवाच—योगी यदा आत्मानं साक्षात्करोति तदा उपसर्गा जायन्ते। तानहं ते संक्षेपेण वक्ष्यामि; शृणु मे॥

Verse 2

काम्याः क्रियास्तथा कामान् मानुषानभिवाञ्छति । स्त्रियो दानफलं विद्यां मायां कुप्यं धनं दिवम् ॥

स काम्यकर्माणि च मानुषभोगान् स्त्रीः दानपुण्यं च विद्याम् ऋद्धिं निधीन् धनं च स्वर्गं चाभिलषति।

Verse 3

देवत्‍वममरेशत्वं रसायनचयाः क्रियाः । मरुत्प्रपतनं यज्ञं जलग्न्यावेशनन्तथा ॥

स देवत्वं सुरेशत्वं रसायनसञ्चयान् क्रियाश्च वातगमनपतनं यज्ञवीर्यं जलाग्निप्रवेशं च निरुपद्रवं काङ्क्षति।

Verse 4

श्राद्धानां सर्वदानानां फलानि नियमांस्तथा । तथोपवासात् पूर्ताच्च देवताभ्यर्चनादपि ॥

स श्राद्धफलानि सर्वदानफलानि व्रतफलानि च तथा उपवासपुण्यं पूर्तकर्मपुण्यं देवपूजाफलं चेष्टे।

Verse 5

तेभ्यस्तेभ्यश्च कर्मभ्य उपसृष्टोऽभिवाञ्छति । चित्तमित्थं वर्तमानं यत्नाद्योगी निवर्तयेत् ॥

तैस्तैः कर्मभिराक्रान्तः स तान् कामयते पुनः। एवं चलितमानसं योगी यत्नेन निवारयेत्॥

Verse 6

ब्रह्मसङ्गिमनः कुर्वन्नुपसर्गात् प्रमुच्यते । उपसर्गैर्जितैरेभिरुपसर्गास्ततः पुनः ॥

ब्रह्मणि मनसः संलग्नत्वात् विघ्नैः स विमुच्यते। जितेषु तेषु विघ्नेषु भूय एवापरे विघ्ना जायन्ते ततः परम्॥

Verse 7

योगिनः संप्रवर्तन्ते सत्त्वराजसतामसाः । प्रातिभिः श्रावणो दैवो भ्रमावत्तौ तथापरौ ॥

योगिनां सत्त्व-रजस्-तमोभ्यः सम्भवन्त्यन्तरायाः—प्रातिभं श्रावणं दैवं च, तथा भ्रमोऽप्यावर्तश्चेति।

Verse 8

पञ्चैते योगिनां योगविघ्राय कटुकोदयाः । वेदार्थाः काव्यशास्त्रार्था विद्याशिल्पान्यशेषतः ॥

एते पञ्च तीव्रसमुत्थिता योगिनां योगं निरुणद्धि—वेदार्थानां काव्यशास्त्रार्थानां च, तथा सर्वविद्याकलानां निरवशेषतः (अकस्मादधिगमः)।

Verse 9

प्रतिभान्ति यदस्येति प्रातिभः स तु योगिनः । शब्दार्थानखिलान् वेत्ति शब्दं गृह्णाति चैव यत् ॥

यस्मात् तस्मै सर्वं प्रतिभाति, तस्माद् योगिनः प्रातिभमिति कथ्यते; स सर्वान् शब्दार्थान् वेत्ति, वाचोऽप्यर्थं गृह्णाति।

Verse 10

योजनानां सहस्रेभ्यः श्रावणः सोऽभिधीयते । ममन्ताद्वीक्षते चाष्टौ स यदा देवतोपमः ॥

सहस्रयोजनदूराद् यदा शृणोति तदा श्रावण इति; अङ्गुष्ठाग्रादिव दिगष्टकं पश्यति यदा, तदा स देवतुल्यो भवति।

Verse 11

उपसर्गान्तमप्याहुर्दैवमुन्मत्तवद् बुधाः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषेण योगिनः ॥

उन्मादसदृशं यदन्तरायं प्रादुर्भवति, तद् दैवमिति धीरा वदन्ति; दोषात् यदा योगिनो मनो निरालम्बं विचरति निराधारम्।

Verse 12

समस्ताचारविभ्रंशाद् भ्रमः स परिकीर्तितः । आवर्त इव तोयस्य ज्ञानावर्तो यदाकुलः ॥

सर्वधर्माचारविप्रतिपत्तिर्मोह इति कथ्यते। यदा ज्ञानवर्त्मा क्षोभं याति तदा जलावर्त इव भवति॥

Verse 13

नाशयेच्चित्तमावर्त उपसर्गः स उच्यते । एतैर्नाशितयोगास्तु सकला देवयोनयः ॥

योऽयं वर्त्मक्षोभो मनो नाशयति स ‘उपसर्ग’ इति संज्ञितः। एतैर्दिव्ययोनयः सर्वे योगभ्रंशं गताः॥

Verse 14

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्तन्ते पुनः पुनः । प्रावृत्य कम्बलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम् ॥

अतिभीषणैरुपसर्गैः पुनः पुनर्विवर्त्यन्ते। तस्माद्योगी मनोमयं श्वेतकम्बलमिवात्मानं संवृत्य तिष्ठेत्॥

Verse 15

चिन्तयेत् परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । योगयुक्तः सदा योगी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥

मनः तत्रैव निन्यस्य परं ब्रह्म चिन्तयेत्। योगे नित्यनियतो योगी लघ्वश्नीयाद् जितेन्द्रियः॥

Verse 16

सूक्ष्मास्तु धारणाः सप्त भूराद्या मूर्ध्नि धारयेत् । धरित्रीं धारयेद्योगी तत् सौक्ष्म्यं प्रतिपद्यते ॥

धारणा सूक्ष्मा सप्त स्युः पृथिव्याद्याः प्रकीर्तिताः। ताः शिरोमूर्ध्नि धारयेत्; पृथिवीं धारयन् योगी तां सूक्ष्मतामाप्नुयात्॥

Verse 17

आत्मानं मन्यते चोर्वोṃ तद्गन्धञ्च जहाति सः । यथैवाप्सु रसं सूक्ष्मं तद्वद्रूपञ्च तेजसि ॥

अथ स पृथिव्याः सूक्ष्मतरत्वं स्वात्मनि पश्यन् तस्य गन्धगुणं परित्यजति। यथा जले रसः सूक्ष्मः, तथा वह्नौ रूपं सूक्ष्मं भवति।

Verse 18

स्पर्शं वायो तथा तद्वद्विभ्रतस्तस्य धारणाम् । व्योम्रः सूक्ष्मां प्रवृत्तिञ्च शब्दं तद्वज्जहाति सः ॥

तथैव तां धारणां वहन् स वायोः स्पर्शगुणं परित्यजति। ततः खस्य सूक्ष्मेण चेष्टितेन शब्दगुणमपि तथैव त्यजति।

Verse 19

मनसा सर्वभूतानां मनस्याविशते यदा । मानसीं धारणां बिभ्रन्मनः सूक्ष्मञ्च जायते ॥

यदा मनसा सर्वभूतानां मनसि प्रविशति, तदा मानसीं धारणां धारयन् मनः सूक्ष्मं भवति।

Verse 20

तद्वद् बुद्धिमशेषाणां सत्त्वानामेत्य योगवित् । परित्यजति सम्प्राप्य बुद्धिसौक्ष्म्यमनुत्तमम् ॥

तथैव योगविद् सर्वभूतानां बुद्धिं प्राप्नोति; बुद्धेः परां सूक्ष्मतामासाद्य तामपि परित्यजति।

Verse 21

परित्यजति सूक्ष्माणि सप्त त्वेतानि योगवित् । सम्यग्विज्ञाय यो 'लर्क ! तस्यावृत्तिर्न विद्यते ॥

एतानि सप्त सूक्ष्माणि योगविद् परित्यजति। यः सम्यग् एतान्यवगच्छति—हे अलर्क—तस्य पुनरावृत्तिर्न विद्यते।

Verse 22

एतासां धारणानान्तु सप्तानां सौक्ष्म्यमात्मवान् । दृष्ट्वा दृष्ट्वा ततः सिद्धिं त्यक्त्वा त्यक्त्वा परां व्रजेत् ॥

एतासां सप्तधारणानां सूक्ष्मस्वभावं पुनः पुनः परिज्ञाय, आत्मसंयमी योगी तत्तत्सिद्धीः प्राप्य पुनः पुनस्ताः परित्यज्य परमं पदं प्रति प्रव्रजेत्।

Verse 23

यस्मिन् यस्मिंश्च कुरुते भूते रागं महीपते । तस्मिंस्तस्मिन् समासक्तिं संप्राप्य स विनश्यति ॥

राजन्, यस्मिन् यस्मिन् भूततत्त्वे वा रागं जनयति, तस्मिन्नेव विषयेषु आसक्त्या बद्धो भवति; तया आसक्त्या च विनाशं निगच्छति।

Verse 24

तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम् । परित्यजति यो देही स परं प्राप्नुयात् पदम् ॥

तस्मात् परस्परग्रथितान् सूक्ष्मतत्त्वान् अवगम्य, यः देही तान् परित्यजति स परमं स्थानं प्राप्नोति।

Verse 25

एतान्येव तु सन्धान्य सप्त सूक्ष्माणि पार्थिव । भूतादीनां विरागोऽत्र सद्भावज्ञस्य मुक्तये ॥

राजन्, एतेष्वेव सप्तसु सूक्ष्मतत्त्वेषु मनः सम्यक् निधाय, भूतादिषु वैराग्यं जायते; सद्भावविदः तेन मोक्षः सिध्यति।

Verse 26

गन्धादिषु समासक्तिं सम्प्राप्य स विनश्यति । पुनरावर्तते भूप स ब्रह्मापरमानुषम् ॥

गन्धादिषु विषयेषु तीव्ररागेण पतितः, विनश्यति; पुनश्च राजन्, ब्रह्मादिमनुष्यपर्यन्तं गतिचक्रे पुनरावर्तते।

Verse 27

सप्तैताः धारणाः योगी समतीत्य यदिच्छति । तस्मिंस्तस्मिंल्लयं सूक्ष्मे भूते याति नरेश्वर ॥

नराधिप, योगी यदा स्वेच्छया एताः सप्त धारणाः अतिक्रम्य, तदा तत्तत्सूक्ष्मभूतेषु लयं प्रविशति।

Verse 28

देवानामसुराणां वा गन्धर्वोरगरक्षसाम् । देहेषु लयमायाति सङ्गं नाप्रोति च क्वचित् ॥

देवानां देहेषु वा असुरगन्धर्वनागराक्षसानां मध्ये वा, यासु यासु मूर्तिषु स लयं प्रविशेत्; तथापि क्वचिदपि नासक्तिं लभते।

Verse 29

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथैशित्वं वशित्वञ्च तथापरम् ॥

अणिमा लघिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशितं वशिता तथा अष्टमी चापि शक्तिः—एताः सिद्धयोऽष्टौ प्रसिद्धाः।

Verse 30

यत्रकामावसायित्वं गुणानेतांस्तथैश्वरान् । प्राप्नोत्यक्ष्टौ नरव्याघ्र परं निर्वाणसूचकान् ॥

नरव्याघ्र, एताः अष्ट ऐश्वर्यगुणाः स्वेच्छानिर्णयपर्यन्ताः प्राप्यन्ते; किन्तु ते परं निर्वाणं प्रति सूचकाः केवलम्।

Verse 31

सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमोऽणीयान् शीघ्रत्वं लघिमा गुणः । महिमाशेषपूज्यत्वात् प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् ॥

अणिमा नाम सूक्ष्मातिसूक्ष्मत्वं; लघिमा शीघ्रलघुतागुणः; महिमा सर्वपूज्यत्वहेतुः; प्राप्तिश्च यस्य किञ्चिदपि नाप्राप्यं भवति।

Verse 32

प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वञ्चेश्वरो यतः । वखित्वाद्वशिमा नाम योगिनः सप्तमो गुणः ॥

सर्वव्याप्तत्वात् प्राकाम्यं भवति, ऐश्वर्यभावात् ईशित्वं च। वशीकरणसमर्थत्वात् योगिनः सप्तमो गुणो वशिता इति कथ्यते॥

Verse 33

यत्रेच्छास्थानमप्युक्तं यत्रकामावसायिता । ऐश्वर्यकारणैरेभिर्योगिनः प्रोक्तमष्टधा ॥

यत्र यत्र स इच्छति तत्तत् स्थानं तस्योपलभ्यते; यत्र च स नियोजयति तत्र कामः सिद्धिं गच्छति। एतैः कारणैः ऐश्वर्यस्य योगिनः सिद्धयोऽष्टविधा इति प्रकीर्तिताः॥

Verse 34

मुक्तिसंसूचकं भूप ! परं निर्वाणमात्मनः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति ॥

राजन्, आत्मनः परं निर्वाणं मोक्षलक्षणम्। ततः परं न जायते, न वर्धते, न विनश्यति॥

Verse 35

नापि क्षयमवाप्रोति परिणामं न गच्छति । छेदं क्लेदं तथा दाहं शोषं भूरादितो न च ॥

न चास्य क्षयोऽस्ति, न विकारोऽपि जायते। न च्छेद्यं न क्लेद्यं न दाह्यं न शोष्यं, पृथिव्यादिदुःखैः॥

Verse 36

भूतवर्गादवाप्नोति शब्दाद्यैः ह्रियते न च । न चास्य सन्ति शब्दाद्यास्तद्भोक्ता तैर् न युज्यते ॥

न भूतवर्गेण लभ्यते, न शब्दादिभिरपि ह्रियते। तस्य हि शब्दादयो न सन्ति; तदनुभोक्ता च तैर्न युज्यते॥

Verse 37

यथाहि कनकं खण्डमपद्रव्यवदग्निना । दग्धदोषं द्वितीयेन खण्डेनैक्यं व्रजेन्नृप ॥

यथा हि सुवर्णखण्डो वह्निना मलदोषदग्धः शुद्ध इव निष्कलङ्कः सन् अन्येन शुद्धसुवर्णखण्डेनैक्यं प्राप्नोति, राजन्।

Verse 38

न विशेषमवाप्रोति तद्वद्योगाग्निना यतिः । निर्दग्धदोषस्तेनैक्यं प्रयाति ब्रह्मणा सह ॥

तथैव योगाग्निना तपस्वी भेदलक्षणं न प्राप्नोति; मलदोषदग्धः सन् ब्रह्मणि एकत्वं गच्छति।

Verse 39

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत् । तदाख्यस्तन्मयो भूतो न गृह्येत विशेषतः ॥

यथा वह्निः वह्नौ क्षिप्तः तदात्मतामनुगच्छति; समान इति कथ्यते समानधर्मा च भवति, विशेषेण न पृथगवगम्यते।

Verse 40

परेण ब्रह्मणा तद्वत् प्राप्यैक्यं दग्धकिल्विषः । योगी याति पृथग्भावं न कदाचिन्महीपते ॥

तथैव परब्रह्मणि एकत्वं प्राप्य योगी पापदग्धः पुनर्न कदाचन भेदं गच्छति, भूमिपते।

Verse 41

यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति । तथात्मा साम्यमभ्येति योगिनः परमात्मनि ॥

यथा जलं जले क्षिप्तं एकत्वं याति, तथा योगिन आत्मा परमात्मना सह साम्यं प्राप्नोति।