Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच सम्यगेतनमाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितृपुत्रसंवादे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ‘जडप्रसङ्ग’ इति नाम समाप्तः। जैमिनिरुवाच—भवता मे सम्यगाख्यातं द्विजश्रेष्ठ। वैदिकं कर्म द्विविधं—प्रवृत्तिमार्गो निवृत्तिमार्गश्च।

Verse 2

अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः ॥

अहो पितृप्रसादात् तवैतादृशी विद्या जाता, यया पशुभावमपि प्राप्तस्य मोहः परित्यक्तः।

Verse 3

धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः ॥

धन्योऽसि, यत् पूर्वमेव सिद्ध्युपायसन्नद्धोऽभूः; विषयोत्थैर्मोहैस्ते मनो न विचाल्यते।

Verse 4

दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः ॥

सौभाग्याद् भवता धन्येन बुद्धिमता मार्कण्डेयेन सम्यगुपदिष्टोऽसि; स सर्वसन्देहतमोनाशकः।

Verse 5

संसारेऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम् ॥

अस्मिन् भयङ्करे संसारे यत्र मनुष्याः प्रमादेन भ्रमन्ति, तपस्विनां न स्वयम् तपस्विनां जनानां भवद्भिरिव मुनिसङ्गो न सुलभः।

Verse 6

यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मेऽन्यत्र कृतार्थता ॥

यद्यपि ज्ञाननिष्ठदृष्टेः भवतः सङ्गं प्राप्यापि अहं न तृप्येयम्, तर्हि मम अन्यत्र क्वापि तृप्तिः नूनं न स्यात्।

Verse 7

प्रवृत्ते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥

प्रवृत्तिनिवृत्त्योः उभयोः, भवतः ज्ञाने कर्मणि च, अहं भवतः बोधं निर्मलं मन्ये—अन्यस्य कस्यचित् इव न।

Verse 8

यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः ॥

यदि त्वं द्विजश्रेष्ठ मयि प्रसन्नोऽसि, तर्हि एतत् सर्वं मम सम्यक् अशेषतः व्याख्यातुमर्हसि।

Verse 9

कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥

कथं चराचरात्मकं जगदिदं समुत्पन्नम्? प्रलयकाले च कथं पुनरपि लयं गमिष्यति, हे धर्मश्रेष्ठ?

Verse 10

कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत् ॥

देवैर्मुनिभिः पितृभिर्भूतैश्चान्यैश्च ये वंशाः प्रवृत्ताः, ते कथं समुत्पन्नाः? मन्वन्तराणि कथं वर्णनीयानि, तथा तेषां वंशानुचरितानि इतिहासाश्च के?

Verse 11

यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिḥ ॥

सर्गाः कियन्तो भवन्ति, तथा प्रलयाः कियन्तः; कल्पानां विभागाः कथं; मन्वन्तरस्य च कालमानं स्वरूपं च किम्—एतत् मे ब्रूहि।

Verse 12

यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च ॥

पृथिव्याः संनिवेशः कः, प्रमाणं चास्य किं पुनः; समुद्र-पर्वत-नदी-वनानां च व्यवस्था कथं—एतद् ब्रूहि।

Verse 13

भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि ॥

भूर्लोकादारभ्य स्वर्गलोकपर्यन्तं लोकव्यवस्था, पाताले प्रतिष्ठिताश्च अधोलोकाः; सूर्य-चन्द्र-ग्रह-नक्षत्र-दीप्तिमतां च गतयः—एतत् व्याख्याहि।

Verse 14

श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसम्प्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति ॥

एतत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि—आहूत-प्रलयविषये च; जगति संहृते सति, अस्मिन् विश्वे कः शेषोऽवशिष्यते?

Verse 15

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने ॥

पक्षिण ऊचुः—हे मुनीन्द्र, त्वया पृष्टस्य प्रश्नस्य भारोऽतुल्यः। वयं ते तद्व्याख्यास्यामः; इह शृणु, हे जैमिने।

Verse 16

मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते ॥

यथा पुरा मार्कण्डेयेन क्रौष्टुकये कथितं—शान्ताय ब्राह्मणसुताय व्रतपालकाय धीमते।

Verse 17

मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो ॥

क्रौष्टुकिः पृष्टवान् महात्मानं मार्कण्डेयम्, श्रेष्ठैर्ब्राह्मणैः सेव्यमानं—तदेव विषयं यत् पृष्टं, हे प्रभो।

Verse 18

तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम ॥

यच्च तं मुनिः भृगुवंशहर्षः स्नेहेनावदत्—तदिदानीं वयं ते वक्ष्यामः। शृणु, हे द्विजश्रेष्ठ।

Verse 19

प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम् ॥

जगदीश्वरं प्रणम्य—पितामहं पद्मयोनिं जगद्गर्भं; सृष्टौ ब्रह्मरूपेण स्थितं, पालनकाले विष्णुरूपिणं, प्रलये रुद्ररूपं घोरान्तकं।

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्योऽनुविनिः सृताः ॥

मार्कण्डेय उवाच—पुरा ब्रह्मणि अव्यक्तजन्मनि नवोत्थिते तस्य मुखेभ्यः पुराणं वेदाश्च प्रववृते।

Verse 21

पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ॥

परमर्षयः बहूनि पुराणसंग्रहाणि चक्रुः, वेदानां च विभागान् अपि सहस्रशः प्रकारैः कृतवन्तः।

Verse 22

धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम् ॥

धर्मो ज्ञानं विरागश्च ऐश्वर्यं च यथार्थतः—तस्य महात्मनः उपदेशं विना एषा चतुर्विधा सिद्धिर्न सिध्यति।

Verse 23

वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः ॥

तस्मात् सप्तर्षयः वेदान् मनसः पुत्रत्वेन लेभिरे; आद्याः ऋषयश्च पुराणं तथा मनोजं लेभिरे।

Verse 24

भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥

च्यवनो भृगोरधीत्य द्विजेभ्यः प्रावोचत्; महात्मभिः ऋषिभिश्च दक्षायापि तदुपदिष्टम्।

Verse 25

दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम् ॥

एतदपि मे पूर्वं दक्षेण कथितम्। कलियुगमलनाशकं तदेवोपदेशं त्वां प्रति इदानीं प्रवक्ष्यामि॥

Verse 26

सर्वमेतन्महाभाग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने ॥

शुभभाग्यवन्, एकाग्रचित्तः सर्वमेतन्मत्तः शृणु; यथा पूर्वं दक्षवक्त्रात् मया श्रुतं, हे मुनि॥

Verse 27

प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदम् ॥

जगत्कारणं योनिं नमस्कृत्य—अजामव्ययां शरण्यां—चराचरजगत्पोषकं परमं पदं च॥

Verse 28

ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्तिस्थितिसंयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

ब्रह्माणं आदिपुरुषं नमामि—सृष्टिस्थितिप्रलयेषु यस्य कारणशक्तिः प्रवर्तते—अद्वितीयं, यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्॥

Verse 29

तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम् ॥

तं हिरण्यगर्भं सम्यक् प्रणम्य—धीरं लोकधर्मनियन्तारम्—अहं इदानीं भूतवर्गान् अनुपमान् यथावत् वर्णयिष्यामि॥

Verse 30

महताद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्रोतॊभिः षड्भिरन्वितम् ॥

एष सिद्धान्तो महदादिविशेषान्तपरम्पराविषयः, नानाविधभेदलक्षणसम्पन्नः; पञ्चप्रमाणैर्ज्ञेयः, षट्स्रोतःसम्बद्धश्च।

Verse 31

पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥

नित्येऽपि पुरुषाधिष्ठितेऽपि तदनित्यवत् प्रतीयते; तच्छृणु, आर्य, परमैकाग्र्येण।

Verse 32

प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम् ॥

यत् कारणतत्त्वं प्रधानेति कथ्यते, अव्यक्तमिति चाभिधीयते; यत् महर्षयः प्रकृतिरिति वर्णयन्ति—सूक्ष्मं नित्यं सदसदात्मकम्।

Verse 33

ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥

तत् स्थिरम् अजरम् अयस्कम् अपरिमेयम् अनन्याधीनम्; गन्धरूपरसवर्जितं शब्दस्पर्शविवर्जितं च।

Verse 34

अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणोत्पत्तिलयाश्रयम्; तदा तदप्रत्यक्षं न ज्ञेयम्, ब्रह्मणः पूर्वमेव तदासीৎ।

Verse 35

प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ॥

प्रलयानन्तरं सर्वमिदं जगदव्यक्ततत्त्वेन तेनैव समन्तात् परिपूर्णं व्याप्तम्। ततः, हे मुने, क्षेत्रज्ञस्याध्यक्षसन्निधौ गुणानां साम्यावस्थातः सृष्टिः प्रवर्तते।

Verse 36

गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् ॥

अथ पुनः सृष्टिकाले गुणेषु व्यक्तिमापन्नेषु प्रधानेति संज्ञितं तत्त्वमुदेति; तत् च महत्तत्त्वं समन्तादावृणोति।

Verse 37

यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः ॥

यथा बीजं त्वचा आवृतं भवति, तथा महत्तत्त्वमव्यक्तेनावृतम्। तत् च त्रिविधं प्रोक्तं—सात्त्विकं राजसं तामसमिति।

Verse 38

ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः ॥

तस्मादेव त्रिविधोऽहङ्कारः प्रसूयते—वैकारिकस्तैजसो भूतादिश्च, यः स्वभावतः तामसः।

Verse 39

महताचावृतः सोऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः ॥

सोऽहङ्कारोऽपि महता आवृतो भवति, यथा महदव्यक्तेनावृतम्। ततः भूतादिः परिणाम्य शब्दतन्मात्रं जनयति।

Verse 40

ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः ॥

शब्दतन्मात्रस्य सूक्ष्मसारात् स आकाशं ससर्ज, यत् शब्दलक्षणम्। ततः शब्दमात्रगुणवद् आकाशं भूतादिः समन्तात् पर्यवृत्णोत्।

Verse 41

स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥

अत्र स्पर्शतन्मात्रं सूक्ष्मं जन्यते—नात्र संशयः। ततः स्पर्शगुणो महान् वायुः प्रादुर्भवति, इति स्मृतम्।

Verse 42

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥

वायुरपि विकारं गत्वा रूपतन्मात्रं सूक्ष्मं ससर्ज। वायोर्ज्योतिः प्रादुर्भवति; तस्य गुणो रूपमिति कथ्यते।

Verse 43

स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

स्पर्शमात्रगुणो वायुः रूपेण समन्तात् पर्यवृतः। ज्योतिरपि विकारं गत्वा रसतन्मात्रं सूक्ष्मं ससर्ज।

Verse 44

सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ता ह्यापो रूपमात्रं समावृणोत् ॥

तस्मादेव खल्वापः सम्भवन्ति, रसस्वभावाः। ता आपोऽपि रसगुणवत्यो रूपं समन्तात् पर्यवृत्णते।

Verse 45

आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ॥

आपोऽपि विकारं गत्वा गन्धतन्मात्रं प्रसूयन्ते। तस्माद् घनभूतसमुदायः सम्भवति; तस्माद् गन्धोऽस्य गुण इति परिगण्यते॥

Verse 46

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः च ते ॥

प्रत्येकस्मिन् भूततत्त्वे तत्तत्सम्बद्धं तन्मात्रं विद्यते; तस्मात् ‘तन्मात्रत्व’ इति स्मृतम्। अविशेषप्रकाशकत्वाच्च तानि तन्मात्राण्यविशेषाणि कथ्यन्ते॥

Verse 47

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात् ॥

न शान्तानि न घोराणि न च मोहात्मकानि; अविशेषस्वभावत्वात्। स्थूलभूतानां तन्मात्रसृष्टिरियं तामसादहङ्कारात् प्रवर्तते॥

Verse 48

वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते ॥

सत्त्वप्रधानात् वैकारिकादहङ्कारात् सात्त्विकात् वैकारिकी सृष्टिः प्रवर्तते, सा च युगपत् समुत्पद्यते॥

Verse 49

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च। इन्द्रियाणि तैजसानि प्रोक्तानि, देवतास्तु वैकारिकसम्भवाः—इति दश॥

Verse 50

एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिका: स्मृता: । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥

तत्र मन एकादशं स्मृतम्; तस्याध्यक्षदेवताः वैकारिकाः स्मृताः। ज्ञानेंद्रियाणि—श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्॥

Verse 51

शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत् ॥

ते बुद्ध्या सह संबद्धा इति कथ्यन्ते शब्दाद्युपलब्धये। कर्मेन्द्रियाणि—पादौ गुदं मेढ्रं हस्तौ वाक् च पञ्चमी॥

Verse 52

गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत् ॥

गमनं विसर्जनं रतिः शिल्पं वाक् च तेषां क्रियाः। ततः शब्दमात्रात्मकम् आकाशं स्पर्शमात्रतन्मात्रेण प्रविष्टम्॥

Verse 53

द्विगुणो जायते वायुः तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥

वायुः द्विगुणः संजायते; तस्य गुणः स्पर्श इति परिकीर्तितः। ततः रूपमपि प्रविष्टं, यथा शब्दस्पर्शौभयगुणं भवेत्॥

Verse 54

द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रस मात्रं समाविशत् ॥

ततोऽग्निः शब्दस्पर्शरूपगुणवान् उदेति। शब्दस्पर्शरूपाणि च रसतन्मात्रे एकस्मिन् प्रविष्टानि॥

Verse 55

तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत् ॥

तस्माद् आपः स्वरसात्मिकाः चतुर्गुणाः परिज्ञेयाः। शब्दस्पर्शरूपरसाः क्रमशः गन्धे प्रविष्टाः, तस्य कारणभूताः अभवन्।

Verse 56

संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥

गन्धमात्रेण संहते ते पृथिवीम् इमां छादयामासुः। तस्मात् पृथिवी पञ्चगुणा, भूतानां मध्ये स्थूलतमा दृश्यते।

Verse 57

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् ॥

तस्मात् ते विशेषा उपशान्ता घोरा मोहाश्च स्मृताः। परस्परानुप्रवेशेन तेऽन्योन्यं धारयन्ति।

Verse 58

भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः ॥

पृथिव्यां हि इदं सर्वं लोकालोकं घनपिण्डेन आच्छादितम्। विशेषाश्च इन्द्रियग्राह्याः परिगण्यन्ते, नियतत्वात् स्वरूपस्य।

Verse 59

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरॊत्तरम् । नानावीऱ्याः पृथग्भूताḥ सप्तैते संहतिं विना ॥

प्रत्येकः परः परस्य पूर्वस्य गुणं प्राप्नोति। एते सप्त विविधशक्तयः पृथग्भूताः असंमिश्राः सृष्ट्यकर्मणि निष्फलाः आसन्।

Verse 60

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते ॥

यावत् ते सम्यग् न समागच्छन् तावत् प्रजाः स्रष्टुं नाशक्नुवन्। समवेत्य तु परस्परसंयोगं प्रविविशुः, अन्योन्याश्रयभावेन।

Verse 61

एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ॥

एकसंघलक्षणं वहन्तः, एकत्वं सम्यग् अवाप्य च; पुरुषाधिष्ठितत्वात् अव्यक्तानुग्रहसमर्थनाच्च।

Verse 62

महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम् ॥

महताद्याः तत्त्वानि विशेषान्तानि च तदण्डं जगदुत्पादयन्। तत्र तत् शनैः प्रववृधे, जलोपरि बुद्बुद इव।

Verse 63

भूतेभ्यो 'ण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते 'ण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥

भूतैः समुत्थितं तदण्डं महात्मन्, विपुलं सलिलाश्रयम्। तस्मिन् प्राकृतेऽण्डे वर्धिते क्षेत्रज्ञोऽभ्युदपद्यत, ब्रह्मेति नाम्ना प्रसिद्धः।

Verse 64

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

स एव प्रथमः सशरीरः, पुरुष इति कथ्यते। आदिकर्ता भूतानां ब्रह्मा चादौ समभवत्।

Verse 65

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसंभूतो जरायुश्चापि पर्वताः ॥

तेन तत्त्वेन सर्वमिदं त्रैलोक्यं चराचरं व्याप्तम्। तस्मादण्डात् मेरुरुदपद्यत, पर्वताश्च तस्य जरायुरिवाभवन्॥

Verse 66

समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥

समुद्रा महाण्डस्य तस्य गर्भोदका बभूवुः। तस्मिन्नण्डे जगत्सर्वं देवासुरनरैः सह॥

Verse 67

दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ॥

द्वीपादयः पर्वताः सागराश्च लोकालोकव्यवस्था च तेजोभिर्भुवनैः सह। बहिस्ततो जलवाय्वग्निखानि क्रमशोऽभवन्, ततः परं भूतादिभिः आरभ्य च॥

Verse 68

वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः ॥

तैरेवावरणैर्लोकमण्डलं परिवेष्टितम्। प्रत्येकं पूर्वतो दशगुणं क्रमशो भवति; तेन महता प्रमाणेनैतत् सर्वं समावृतमेव॥

Verse 69

महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम् ॥

महत्तत्त्वं तैः सर्वैः सहाव्यक्तेनावृतम्। एतैः सप्तभिः प्राकृतैः आवरणैर्महाण्डं परिवेष्टितम्॥

Verse 70

अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः ॥

परस्परं आवृत्य ताः अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः। एषा सा नित्या प्रकृतिः; अन्तःस्थितः स एव पुरुषः॥

Verse 71

ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रूयतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः ॥

यद् ‘ब्रह्मा’ इति कथ्यते तद् वो मया संक्षेपतः कथितम्। इदानीं पुनर्विस्तरेण शृणुत। यथा जलनिमग्नः कश्चिद् उद्गच्छति, जलादिव जातः—॥

Verse 72

जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

यथा ब्रह्मा जलं त्यजति तथैव महती प्रकृतिरपि (तत्) विसृजति। अव्यक्तं ‘क्षेत्रम्’ इति निर्दिश्यते; ब्रह्मा तु ‘क्षेत्रज्ञ’ इति कथ्यते॥

Verse 73

एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥

एतत् सर्वं क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणं बोध्यम्। इति एषा प्राकृता सृष्टिः क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता; सा प्रथमा बुद्धेः पूर्वमेवोत्पन्ना, विद्युत इव सहसा प्रादुर्भूता॥