Adhyaya 26: Madālasa Names Alarka and Reorients Him Toward Kshatriya Duty

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः । षड्विंशोऽध्यायः । जड उवाच वर्धमानं सुतं सा तु राजपत्नी दिने दिने । तमुल्लापादिना बोधमनयन्निर्ममात्मकम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः। षड्विंशोऽध्याय आरभ्यते। जड उवाच—दिने दिने पुत्रे वर्धमाने सा देवी राज्ञी लालनादिभिः तं बोधयामास, असङ्गभावं चकार।

Verse 2

यथायथं बलं लेभे यथा लेभे मतिं पितुः । तथा तथात्मबोधञ्च सोऽवापन्मातृभाषितैः ॥

स शनैः शनैः बलं प्राप्य पितृवंशोचितं च बोधं लब्ध्वा, मातुर्वचोभिः आत्मज्ञानमपि प्राप।

Verse 3

इत्थं तया स तनयो जन्मप्रभृति बोधितः । चकार न मतिं प्राज्ञो गार्हस्थ्यं प्रति निर्ममः ॥

एवं जन्मतः प्रभृति तया उपदिष्टः स बुद्धिमान् पुत्रः निरपरिग्रहः सन् गृहस्थाश्रमे मनो न न्यवेशयत्।

Verse 4

द्वितीयोऽस्याः सुतो जज्ञे तस्य नामाकरोत्पिता । सुबाहुरयमित्युक्ते सा जाहास मदालसा ॥

तस्याः पुनर्द्वितीयः पुत्रो जज्ञे। पिता तस्मै नाम ददौ; ‘अयं सुबाहुः’ इति नामोक्ते मदालसा हसत्।

Verse 5

तमप्येवं यथापूर्वं बालमुल्लापनादिना । प्राह बाल्यात् स च प्राप तथा बोधं माहामतिः ॥

तमपि पूर्ववत् बाल्यादेव लालनादिभिः संबोधयामास; स च महात्मा तद्वदेव बोधं प्राप।

Verse 6

तृतीयं तनयं जातं स राजा शत्रुमर्दनम् । यदाह तेन सा सुभ्रूर्जहासातिचिरं पुनः ॥

तृतीयपुत्रे जाते राजा तं “शत्रुमर्दन” इति नाम चकार। इति ब्रुवति सति सुभ्रूः रानी पुनश्चिरं जहास।

Verse 7

तथैव सोऽपि तन्वङ्ग्या बालत्वादवबोधितः । क्रियाश्चकार निष्कामो न किञ्चिदुपकारकम् ॥

तथैव स बालोऽपि तन्वङ्ग्या मातृया बाल्यादुपदिष्टः निष्कामकर्माणि चकार; लाभार्थं न किञ्चिदाचरत्।

Verse 8

चतुर्थस्य सुतस्याथ चिकीर्षुर्नाम भूमिपः । ददर्श तां शुभाचारामीषद्धासां मदालसाम् । तामाह राजा हसतीं किञ्चित् कौतूहलान्वितः ॥

अथ राजा चतुर्थस्य पुत्रस्य नाम कर्तुमिच्छन् सदाचारां मदालसां किंचित्स्मितां ददर्श। स कुतूहली सन् तस्या हसन्त्याः प्रति जगाद।

Verse 9

राजोवाच क्रियमाणेऽसकृन्नाम्नि कथ्यतां हास्यकारणम् । विक्रान्तश्च सुबाहुश्च तथान्यः शत्रुमर्दनः ॥

राजोवाच— यतो नामप्रदाने त्वं पुनःपुनर्हससि, तस्मात् मे हसितकारणं ब्रूहि। विक्रान्तं सुभाहुं चान्यं च शत्रुमर्दनमिति नामानि दत्तानि।

Verse 10

शोभनानीति नामानि मया मन्ये कृतानि वै । योग्यानि क्षत्रबन्धूनां शौर्याटोपयुतानि च ॥

एतानि नामानि मया दत्तानि नूनं सुन्दराण्येव; क्षत्रियवंशजाय योग्यानी, शौर्यवैभवसमन्वितानि च।

Verse 11

असन्त्येतानि चेद्भद्रे ! यदि ते मनसि स्थितम् । तदस्य क्रियतां नाम चतुर्थस्य सुतस्य मे ॥

हे शुभे, यदि ते मनसि एते नामानि न युक्तानीति, तर्हि अस्य मम चतुर्थस्य पुत्रस्य त्वयैव नाम विधीयताम्।

Verse 12

मदालसोवाच मयाज्ञा भवतः कार्याः महाराज ! यथात्थ माम् । तथा नाम करिष्यामि चतुर्थस्य सुतस्य ते ॥

मदालसोवाच—हे महाराज, यथा त्वया कथितं तथा तवाज्ञा मया कार्यैव; तदनुसारं तव चतुर्थस्य पुत्रस्य नाम दास्यामि।

Verse 13

अलर्क इति धर्मज्ञः ख्यातिं लोके प्रयास्यति । कनीयानेष ते पुत्रो मतिमांश्च भविष्यति ॥

अलर्क इति नामास्य भविष्यति। स धर्मज्ञो लोके कीर्तिं प्राप्स्यति। एष तव कनिष्ठः पुत्रो बुद्धिमान् भविष्यति।

Verse 14

तच्छ्रुत्वा नाम पुत्रस्य कृतं मात्रा महीपतिः । अलर्क इत्यसंबद्धं प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥

मातृदत्तं पुत्रनाम श्रुत्वा राजा ‘अलर्क’ इत्यसंबद्धं विचिन्त्य हसित्वा ततः प्रोवाच।

Verse 15

राजोवाच भवत्या यदिदं नाम मत्पुत्रस्य कृतं शुभे । किमीदृशमसंबद्धमर्थः कोऽस्य मदालसे ॥

राजोवाच—हे शुभे, त्वया मम पुत्राय दत्तं नाम किमर्थं एतादृशं विसदृशं? किमस्यार्थो, हे मदालसे?

Verse 16

मदालसोवाच कल्पनेयं महाराज ! कृता सा व्यावहारिको / त्वत्कृतानां तथा नाम्नां शृणु भूप ! निरर्थताम्

मादालसा उवाच—हे महाराज, एषा केवलं लोकव्यवहारकल्पिता परम्परा। शृणु राजन्, त्वया दत्तानां नाम्नां निरर्थकत्वम्।

Verse 17

वदन्ति पुरुषाः प्राज्ञा व्यापिनं पुरुषं यतः / क्रान्तिश्च गतिरुद्दिष्टा देशाद्देशान्तरं तु या

व्यापीति पुरुषं प्राज्ञाः प्राहुः, यतः ‘क्रान्तिः’ स्थानान्तरगमनरूपा गतिरिति कथ्यते।

Verse 18

सर्वगो न प्रयातीति व्यापी देहेश्वरो यतः / ततो विक्रान्तसंज्ञेयं मता मम निरर्थिका

यतो देहान्तर्वर्ती सर्वव्यापी प्रभुर्न कुत्रचिद्गच्छति, तस्मान्मम मते ‘विक्रान्त’ इति संज्ञा निरर्थिका।

Verse 19

सुबाहुरिति या संज्ञा कृतान्यस्य सुतस्य ते / निरर्था साप्यमूर्तत्वात् पुरुषस्य महीपते

अपरे तव पुत्रे दत्तं ‘सुबाहु’ इति नामापि हे नृप निरर्थकं, यतः पुरुषो निराकारः।

Verse 20

पुत्रस्य यद् कृतं नाम तृतीयस्यारिमर्दनः / मन्ये तदप्यसंबद्धं शृणु चाप्यत्र कारणम्

तृतीयाय तव पुत्राय दत्तं ‘अरिमर्दन’ इति नामाप्यहं विसंगतम् मन्ये। अस्यापि कारणं शृणु।

Verse 21

एक एव शरीरेषु सर्वेषु पुरुषो यदा / तदास्य राजन् ! कः शत्रुः को वा मित्रमिहेष्यते

यदा सर्वेषु देहेषु स एवैकः पुरुषो वर्तते, तदा राजन् कस्य शत्रुत्वं, कश्चात्र मित्रत्वेन परिगृह्येत?

Verse 22

भूतैर्भूतानि मृद्यन्ते अमूर्तो मृद्यते कथम् / क्रोधादीनां पृथग्भावात् कल्पनेयं निरर्थिका

भूतैर्भूतानि पीड्यन्ते; निराकारः कथं पीड्येत? क्रोधादयश्च पृथग्भावाः सन्ति, तस्मादेषा कल्पना निरर्थका।

Verse 23

यदि संव्यवहारार्थमसन्नाम प्रकल्प्यते / नाम्नि कस्मादलर्काख्ये नैरर्थ्यं भवतो मतम्

यदि लोकव्यवहारार्थं नामासत्यं कल्प्यते, तर्हि ‘अलर्क’ इति नाम्नि तव किमर्थं निरर्थकत्वं न मन्यते?

Verse 24

जड उवाच एवमुक्तस्तया साधु महीष्या स महीपतिः / तथे त्याह महाबुद्धिर्दयितां तथ्यवादिनीम्

जड उवाच—एवं तया आर्यया राज्ञ्या संबोधितो महीपतिः सुमतिः प्रियायै सत्यवादिन्यै प्रत्युवाच—“एवमस्तु।”

Verse 25

तञ्चापि सा सुतं सुभ्रूर्यथा पूर्वसुतांस्तथा / प्रोवाच बोधजननं तामुवाच स पार्थिवः

सा च सुभ्रूस्तमपि पुत्रं पूर्वपुत्रानिव बोधजनकैर्वाक्यैः शिक्षयामास; ततः राजा तामभाषत।

Verse 26

करोषि किमिदं मूढे ! ममाभावाय सन्ततेः । दुष्टावबोधदानेन यथापूर्वं सुतेषु मे ॥

मूढ, किं त्वं करोṣi—मम वंशस्योच्छेदं जनयन्? पूर्वं यथा मम पुत्रान् प्रति कुटिलाम् उपदेशं दत्तवान्, तथा पुनरपि विपरीतम् उपदिशसि।

Verse 27

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि ग्राह्यं वचो मम । तदेनं तनयं मार्गे प्रवृत्तेः सन्नियोजय ॥

यदि मे प्रियं कर्तुमिच्छसि, यदि मम वचनं ग्राह्यम्—तर्हि एनं पुत्रं दृढं प्रवृत्तिमार्गे, लोकधर्मकर्मणि, नियोजय।

Verse 28

कर्ममार्गः समुच्छेदं नैवं देवि ! गमिष्यति । पितृपिण्डनिवृत्तिश्च नैवं साध्वि ! भविष्यति ॥

देवि, एवं न प्रवृत्तिधर्ममार्गोच्छेदो भविष्यति। साध्वि, एवं पिण्डदानं पितॄणां नोपशमं गमिष्यति, न च निवर्तनीयम्।

Verse 29

पितरो देवलोकस्थास्तथा तिर्यक्त्वमागताः । तद्वन्मनुष्यतां याता भूतवर्गे च संस्थिताः ॥

पितरः देवलोके वसेयुः; तथैव तिर्यग्योनिं गताः स्युः; तथा मनुष्यत्वं प्राप्ताः, अथवा भूतगणेषु स्थिताः स्युः।

Verse 30

सपुण्यानसपुण्यांश्च क्षुत्क्षामान् तृट्परिप्लुतान् । पिण्डोदकप्रदानेन नरः कर्मण्यवस्थितः ॥

पुण्यवन्तोऽपि वा न स्युः, क्षुधया क्षीणाः पिपासया पीडिताः वा—पिण्डोदकप्रदानेन धर्मनिष्ठो नरः तान् धारयति।

Verse 31

सदाप्यायते सुभ्रु ! तद्वद्देवातिथोऽनपि । देवैर्मनुष्यैः पितृभिः प्रेतैर्भूतैः सगुह्यकैः ॥

हे सुश्रोणि, एवमेव देवाश्च अतिथयश्च नित्यं पोष्यन्ते—देवैर्मनुष्यैः पितृभिः प्रेतैर्भूतैर्गुह्यकैश्चापि।

Verse 32

वयोभिः कृमिकीडैश्च नर एवोपजीव्यते । तस्मात् तन्वङ्गि ! पुत्रं यत्कार्यं क्षत्रयोनिभिः ॥

मनुष्यः पक्षिभिरपि कृमिभिः कीटैश्चाधारितो जीवति। तस्मात् हे तन्वङ्गि, क्षत्रियजातिभिः पुत्रविषये कर्तव्यं यत् तत् कुरु।

Verse 33

ऐहिकामुष्मिकफलं तत् सम्यक् प्रतिपादय ॥

तत् सम्यक् प्रतिष्ठापय, यथा लौकिकं पारलौकिकं च फलं प्रसूयते।

Verse 34

जड उवाच तेनैवमुक्ता सा भर्त्रा वरनारी मदालसा । अलर्कं नाम तनयमुवाचोल्लापवादिनी ॥

जड उवाच—एवं भर्त्रा सम्बोधिताऽसौ वाग्मिता मृदुभाषिणी मदालसा नाम सा साध्वी अलर्कनामानं पुत्रं प्रत्युवाच।

Verse 35

पुत्र वर्धस्व मद्भर्तुर्मनो नन्दय कर्मभिः । मित्राणामुपकाराय दुर्हृदां नाशनाय च ॥

वत्स, वर्धस्व समृद्धिं च प्राप्नुहि; कर्मभिः पितुः हृदयं प्रहर्षय—सुहृदां हिताय च, द्वेष्टॄणां च विनाशाय।

Verse 36

धन्योऽसि रे यो वसुधामशत्रुरेकश्चिरं पालयितासि पुत्र । तत्पालनादस्तु सुखोपभोगो धर्मात्फलं प्राप्स्यसि चामरत्वम् ॥

धन्योऽसि त्वं देशे निर्वैरः। चिरं पुत्र पृथिवीं पालयिष्यसि। तस्याः पालनात् समृद्धिं भुङ्क्ष्व; धर्मात् फलम्, देवानां मध्येऽमरतामपि प्राप्स्यसि।

Verse 37

धरामरान् पर्वसु तर्पयेथाः समीहितं बन्धुषु पूरयेथाः । हितं परस्मै हृदि चिन्तयेथाः मनः परस्त्रीषु निवर्तयेथाः ॥

पुण्यकालेषु देवान् पितॄंश्च तर्पयेत्; बान्धवानां यथोचितं कामान् पूरयेत्; परहितं हृदि संकल्पयेत्; परदारात् मनः प्रत्याहरेत्।

Verse 38

यज्ञौरनेकैर्विबुधानजस्त्रमर्थैर्द्विजान् प्रीणय संश्रितांश्च । स्त्रियश्च कामैरतुलैश्चिराय युद्धैश्चारींस्तोṣयितासि वीर ॥

बहुभिर्यज्ञैः सततं देवान् प्रीतिं नय; धनेन द्विजान् आश्रितांश्च तोषय। अनुपमैः सुखैः पत्नीः चिरं तर्पय; युद्धैश्च शत्रून्, हे वीर, तर्पय (धर्म्ये समरे)।

Verse 39

बालो मनो नन्दय बान्धवानां गुरोस्तथाज्ञाकरनैः कुमारः । स्त्रीणां युवा सत्कुलभूषणानां वृद्धो वने वत्स ! वनॆचराणाम् ॥

बाल्ये बान्धवानां हृदयानि रञ्जय; यौवने ब्रह्मचारित्वे गुरोः आज्ञां समाचर। तरुणे कुलीनानां भूषणं भव; वृद्धे वने वस, पुत्र, वनवासिभिः सह।

Verse 40

राज्यं कुर्वन् सुहृदो नन्दयेथाः साधून् रक्षंस्तात ! यज्ञैर्यजेथाः । दुष्टान्निघ्रन् वैरिणश्चाजिमध्ये गोविप्रार्थे वत्स ! मृत्युं व्रजेथाः ॥

राज्यं प्रशासन् मित्राणि हर्षय; धर्मिष्ठान् रक्षन्, प्रियपुत्र, यज्ञान् आचर। दुष्टान् मर्दयन् रणमध्ये शत्रूंश्चाभिमुखः—गवां ब्राह्मणानां च हेतोः, बालक, मृत्युमपि गच्छ।