SuryaHymnSustainer32 Shlokas

Adhyaya 54: Cosmography of Jambudvipa: Continents, Oceans, Varshas, and Mount Meru

द्वीपसमुद्रवर्णनम् (Dvīpa-Samudra-Varṇanam) / जम्बूद्वीपमेरुवर्णनम् (Jambūdvīpa-Meru-Varṇanam)

Surya the Sustainer

अस्मिन्नध्याये जम्बूद्वीपस्य विश्ववर्णनं क्रियते। तस्य वर्षविभागाः, पर्वताः, नद्यः, तथा समुद्राः क्रमशः निरूप्यन्ते। मेरुपर्वतः जगतो मध्यभागे स्थितः, तस्मात् दिशासु लोकविभागाः प्रसृताः इति कथ्यते। द्वीपसमुद्राणां परिमाणस्वरूपं च धर्मदृष्ट्या संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।

Divine Beings

Viṣṇu (Aśvaśiras form in Bhadrāśva; Kūrma in Bhārata; Varāha in Ketumāla; Matsya in the northern region)BrahmāIndra and other Lokapālas (directional guardians)

Celestial Realms

Lokāloka (mentioned as a cosmological boundary to be measured/expounded)Brahma-sabhā (Brahmā’s assembly above/at Meru’s center)Nakṣatra-vinyāsa and graha-ordering (astral layout alluded to)

Key Content Points

Krauṣṭuki requests a systematic account of dvīpas, oceans, mountains, varṣas, rivers, cosmic measures (including Lokāloka), and the motions of the Sun and Moon (vv. 1–3).Mārkaṇḍeya outlines the seven dvīpas from Jambu to Puṣkara, each doubling in extent, and the seven encircling oceans characterized by successive substances (salt to sweet water) (vv. 5–7).Jambūdvīpa is measured and structured by seven principal varṣa-parvatas; Ilāvṛta lies centrally, described as crescent-like, with Meru at its heart (vv. 8–14).Mount Meru’s height, breadth, and fourfold coloration are given; above/around it are the eight directional cities of the Lokapālas and Brahmā’s assembly at the center (vv. 15–18).Directional mountains and sacred trees are enumerated (Mandara, Gandhamādana, Vipula, Supārśva; Kadamba, Jambu, Aśvattha, Vaṭa), along with boundary ranges (maryādā-parvatas) such as Himavān and Kailāsa (vv. 19–27).The Jāmbūnadī river is explained via the dripping of gigantic Jambu fruits; its waters generate the famed Jāmbūnada gold and circle Meru before flowing onward (vv. 28–30).Varṣa-regions are correlated with Viṣṇu’s distinctive forms (e.g., Aśvaśiras, Kūrma, Varāha, Matsya), and the placement of nakṣatras and grahas is briefly indicated as an ordering principle (vv. 31–32).

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 54Jambudvipa descriptionseven dvipas and seven oceansMount Meru dimensionsIlavrta varshaLokapala cities on MeruJambunadi and Jambunada goldPuranic cosmographyvarsha parvatas Markandeya Purana

Shlokas in Adhyaya 54

Verse 1

कrauष्टुकिरुवाच । कति द्वीपाः समुद्राः वा पर्वताः वा कति द्विज । कियन्ति चैव वर्षाणि तेषां नद्यश्च का मुने ॥

क्रौष्टुकिरुवाच—कियन्तो द्वीपाः कियन्तश्च समुद्राः कियन्तश्च पर्वताः, हे द्विज? कियन्ति च वर्षाणि, तेषां नद्यः काः, हे मुने?

Verse 2

महाभूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च । पर्यासं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः अपि ॥

महाभूतानां प्रमाणानि लोकालोकं च, जगतः परिधिं विस्तारं च, चन्द्रसूर्ययोश्च गतिपथानपि ब्रूहि।

Verse 3

एतत् प्रब्रूहि मे सर्वं विस्तरेण महामुने ॥

एतत्सर्वं विस्तरेण मे व्याख्याहि, हे महर्षे।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्रशो द्विज । तस्या हि स्थानमखिलं कथयामि शृणुष्व तत् ॥

मार्कण्डेय उवाच—पृथिव्याः समग्रविस्तारः शतं पञ्चाशत्कोटयः, हे द्विज। तस्याः सर्वं विन्यासं सम्यग्वर्णयिष्यामि—तच्छृणु।

Verse 5

ये ते द्वीपा मया प्रोक्ता जम्बूद्वीपादयो द्विज । पुष्करान्ता महाभाग शृण्वेषां विस्तरं पुनः ॥

ये द्वीपा मया पूर्वं निर्दिष्टाः—जम्बूद्वीपादारभ्य पुष्करान्ताः—हे द्विज, हे भाग्यवन्, तेषां विस्तरवर्णनं पुनः शृणु।

Verse 6

द्वीपात् तु द्विगुणो द्वीपो जम्बुः प्लक्षोऽथ शाल्मलः । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करद्वीप एव च ॥

प्रत्येकः द्वीपः पूर्वद्वीपस्य द्विगुणपरिमाणः—जम्बूद्वीपः, प्लक्षद्वीपः, ततः शाल्मलद्वीपः, कुशद्वीपः, क्रौञ्चद्वीपः, शाकद्वीपः, पुष्करद्वीपश्च।

Verse 7

लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलाब्धिभिः । द्विगुणैर्द्विगुणैर्वृद्ध्या सर्वतः परिवेष्टिताः ॥

ते सर्वतः परितः समुद्रैः परिवेष्टिताः—लवणसमुद्रेण, इक्षुरससमुद्रेण, सुरासमुद्रेण, घृतसमुद्रेण, दधिसमुद्रेण, क्षीरसमुद्रेण, मधुरजलसमुद्रेण च; प्रत्येकः परः परस्मात् द्विगुणवृद्ध्या वर्धते।

Verse 8

जम्बुद्वीपस्य संस्थानं प्रवक्ष्येऽहं निबोध मे । लक्षमेकं योजनानां वृत्तौ विस्तारदैर्घ्यतः ॥

अहं जम्बूद्वीपस्य संस्थानं वर्णयिष्यामि; मम वचनं शृणु। तस्य परिधिविस्तारः लक्षयोजनपरिमाणः, तथा विस्तारदीर्घ्ययोः अपि।

Verse 9

हिमवान् हेमकूटश्च ऋषभो मेरुरेव च । नीलः श्वेतस्तथा शृङ्गी सप्तास्मिन् वर्षपर्वताः ॥

हिमवान् हेमकूटो ऋषभो मेरुश्चैव, नीलः श्वेतः शृङ्गी च—एतेऽस्य (जम्बूद्वीपस्य) सप्त वर्षपर्वताः।

Verse 10

द्वौ लक्षयोजनायामौ मध्ये तत्र महाचलौ । तयोर्दक्षिणतो यौ तु यौ तथोत्तरतो गिरी ॥

मध्ये द्वौ महापर्वतौ स्तः, प्रत्येकः द्विलक्षयोजनदीर्घः। तयोः दक्षिणतः स्थिताः पर्वताः, तथा तयोः उत्तरतः स्थिताश्च—

Verse 11

दशभिर्दशभिर्न्यूनैः सहस्रैस्तैः परस्परम् । द्विसाहस्त्रोच्छ्रयाः सर्वे तावद्विस्तारिणश्च ते ॥

ते परस्परं दशसहस्र-योजनैर्विभक्ताः, प्रत्येकं दश-योजनैः न्यूनं क्रमशः। सर्वे च द्विसहस्र-योजन-उन्नताः, विस्तारतः समप्रमाणाः।

Verse 12

समुद्रान्तः प्रविष्टाश्च षडस्मिन् वर्षपर्वताः । दक्षिणोत्तरतो निम्ना मध्ये तुङ्गायता क्षितिः ॥

एतेषां वर्ष-पर्वतानां षट् समुद्रं प्रविशन्ति। भूमिः दक्षिणोत्तरतः नीचा, मध्ये तु उन्नता उच्चैः प्रसृता च।

Verse 13

वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे । इलावृतं तयोर्मध्ये चन्द्रार्धाकारवत् स्थितम् ॥

दक्षिणार्धे वेद्याः त्रयो देशाः, उत्तरार्धे च त्रयः। तयोर्मध्ये इलावृतं स्थितं, अर्धचन्द्राकार-संस्थानम्।

Verse 14

ततः पूर्वेण भद्राश्वं केतुमालञ्च पश्चिमे । इलावृतस्य मध्ये तु मेरुः कनकपर्वतः ॥

तस्य पूर्वे भद्राश्वः, पश्चिमे केतुमालः। इलावृतस्य मध्ये मेरुः सुवर्ण-पर्वतः।

Verse 15

चतुरशीतिसाहस्रस्तस्योच्छ्रायो महागिरेः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तीर्णः षोडशैव तु ॥

तस्य महापर्वतस्य उन्नतिः चतुरशीतिसहस्र-योजना। अधस्तात् षोडशसहस्र-योजनानि प्रविष्टः, विस्तारोऽपि षोडशसहस्र-योजनः।

Verse 16

शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । शुक्लः पीतो ’सितो रक्तः प्राच्यादिषु यथाक्रमम् ॥

शरावाकारत्वात् तस्य शिखरे द्वात्रिंशत्प्रमाणं विस्तारः। पूर्वादिषु दिशासु क्रमशः श्वेतः पीतः कृष्णः रक्तश्च वर्णः।

Verse 17

विप्रो वैश्यस्तथा शूद्रः क्षत्रियश्च स्ववर्णतः । तस्योपरि तथैवाष्टौ पुर्यो दिक्षु यथाक्रमम् ॥

दिक्षु स्वस्ववर्णानुसारं ब्राह्मणो वैश्यः शूद्रः क्षत्रियश्च स्थिताः। तदूर्ध्वं पुनर्दिक्षु यथाक्रमं अष्टौ पुर्यः सन्ति।

Verse 18

इन्द्रादिलोकपालानां तन्मध्ये ब्रह्मणः सभा । योजनानां सहस्राणि चतुर्दश समुच्छ्रिता ॥

इन्द्रादिलोकपालानां मध्ये ब्रह्मणः सभाभवनम्। तच्चतुर्दशसहस्रयोजनपर्यन्तं उन्नतं भवति।

Verse 19

अयुतोच्छ्रायास्तस्याधस्तथा विष्कम्भवर्वताः । प्राच्यादिषु क्रमेणैव मन्दरो गन्धमादनः ॥

तदधस्तात् दशसहस्रयोजनप्रमाणाः पर्वताः आधारभूताः सन्ति। पूर्वादिषु दिशासु क्रमशो मन्दरगन्धमादनादयः।

Verse 20

विपुलश्च सुपार्श्वश्च केतुपादपशोभिताः । कदम्बो मन्दरे केतुर् जम्बुवा गन्धमादने ॥

विपुलः सुपार्श्वश्च केतुवृक्षेण विभूषितौ। मन्दरे कदम्बवृक्षः, गन्धमादने जम्बुवृक्षः।

Verse 21

विपुले च तथाश्वत्थः सुपार्श्वे च वटो महान् । एकादशशतायामा योजनानामिमे नगाः ॥

विपुलेऽपि तथाऽश्वत्थो वृक्षः पवित्र उच्यते। सुपार्श्वे महावटः स्यात्। एते पर्वता एकादशशतयोजनविस्ताराः।

Verse 22

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । आनीलनिषधौ प्राप्तौ परस्परनिरन्तरौ ॥

पूर्वदिशि जठरदेवकूटौ द्वौ पर्वतौ स्मृतौ। तत्रैवानीलनिषधौ परस्परसंलग्नौ निरन्तरौ स्थितौ।

Verse 23

निषधः पारियात्रश्च मेरोः पार्श्वे तु पश्चिमे । यथा पूर्वौ तथाचैतावानीलनिषधायतौ ॥

मेरोः पश्चिमपार्श्वे निषधः पारियात्रश्च स्थितौ। यथा पूर्वे तौ द्वौ, तथैवैतौ अप्यानीलनिषधयोः समविस्तारौ।

Verse 24

कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणेन महाचलौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ ॥

दक्षिणे कैलासहिमवनौ द्वौ महापर्वतौ। एतौ पूर्वापरविस्तीर्णौ वर्णप्रदेशयोर्मध्ये व्यवस्थितौ।

Verse 25

शृङ्गवान् जारुधिश्चैव तथैवोत्तरपर्वतौ । यतैव दक्षिणे तद्वदर्णप्वान्तरव्यवस्थितौ ॥

उत्तरतोऽपि शृङ्गवान् जारुधिश्च द्वौ पर्वतौ स्मृतौ। यथा दक्षिणे तथा चैतौ वर्णप्रदेशयोर्मध्ये व्यवस्थितौ।

Verse 26

मर्यादापर्वताः ह्येते कथ्यन्तेऽष्टौ द्विजोत्तम । हिमवद्धेमकूटादिपर्वतानां परस्परम् ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, हिमवत्-हेमकूटाद्याः परस्परसम्बन्धेन स्थिताः एते अष्टौ मर्यादापर्वताः इति कथ्यन्ते।

Verse 27

नवयोजनसाहस्रं प्रागुदग्दक्षिणोत्तरम् । मेरोरिलावृते तद्वदन्तरे वै चतुर्दिशम् ॥

पूर्वोत्तरदक्षिणपश्चिमेषु नवसहस्रयोजनानि; तथा मेरुपरितः इलावृते मध्ये चतुर्दिक्षु अन्तरालेष्वपि तथैव।

Verse 28

फलानि यानि वै जम्ब्वाः गन्धमादनपर्वते । गजदेहप्रमाणानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥

गन्धमादनपर्वते जम्बूवृक्षस्य फलानि गजकायप्रमाणानि, तानि पर्वतशिखरे पतन्ति।

Verse 29

तेषां स्त्रावात् प्रभवति ख्याता जम्बूनदीति वै । यत्र जाम्बूनदं नाम कनकं सम्प्रजायते ॥

तेषां फलानां स्रवद्रसेन जम्बूनदी नाम प्रसिद्धा नदी जायते; तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णं निष्पद्यते।

Verse 30

सा परिक्रम्य वै मेरुं जम्बूमूलं पुनर्नदी । विशति द्विजशार्दूल पीयमाना जनैश्च तैः ॥

सा नदी मेरुं परिक्रम्य पुनर्जम्बूमूलं प्रतिनिवर्तते, तत्र प्रविशति; हे द्विजव्याघ्र, तत्रस्थैर्भूतैः सा पीयते।

Verse 31

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितिः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे ॥

भद्राश्वे विष्णुरश्वशिरा नाम्ना प्रादुर्भवति; भारते कूर्मरूपेण तिष्ठति; केतुमाले वराहरूपेण; उत्तरदेशे मत्स्यरूपधारी भवति।

Verse 32

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुष्वपि द्विजश्रेष्ठ ग्रहाभिभवपाठकाः ॥

तेषु देशेषु नक्षत्रविन्यासेन क्षेत्राणि क्रमशः प्रतिष्ठितानि; चतुर्ष्वपि, हे द्विजश्रेष्ठ, ग्रहाणामतिप्रभावं व्याचक्षते ये पाठकाः पण्डिताश्च सन्ति।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter’s inquiry is epistemic and cosmological: how the inhabited world is logically ordered—by measurable extents, concentric dvīpas and oceans, axial mountains, and sacred rivers—so that geography becomes a map of ritual and theological intelligibility rather than mere physical description.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

While not naming a specific Manu or lineage here, the chapter supplies the cosmographic framework (dvīpas, varṣas, Meru-centered world-structure) that Manvantara histories presuppose; it functions as a structural ‘world-map’ on which dynastic, ritual, and temporal accounts of successive ages are situated.

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

This Adhyaya is outside the Devi Mahatmyam (Adhyayas 81–93) and does not develop Śākta theology directly; its contribution is contextual, providing the Purāṇic cosmography and sacred geography that later frames devotional narratives, pilgrimage imaginaries, and theological localization.