Adhyaya 22: Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसापरिणयनं नामैकविंशोऽध्यायः । द्वाविंशोऽध्यायः । पुत्रावूचतुः । ततः काले बहुतिथे गते राजा पुनः सुतम् । प्राह गच्छाशु विप्राणां त्राणाय चर मेदिनीम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वाख्याने ‘मदालसाविवाह’नामैकविंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्वाविंशोऽध्याय आरभ्यते। पुत्रा ऊचुः। अथ बहुकालात् राजा पुनः पुत्रमुवाच—“ब्राह्मणरक्षणार्थं शीघ्रं गच्छ; भूमिं पर्यट।”

Verse 2

अश्वमेनं समारुह्य प्रातः प्रातर्दिने दिने । अबाधा द्विजमुख्यानामन्वेष्टव्या सदैव हि ॥

अश्वमेतमारुह्य प्रतिदिनं प्रातःप्रातः प्रयाहि। द्विजश्रेष्ठा ब्राह्मणर्षयः सर्वदा निरुपद्रवा अनाकुलाश्च भवेरन् इति त्वया नित्यं परिपालयितव्यम्।

Verse 3

दुर्वृत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः । तेभ्यो न स्याद्यथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु ॥

शतशो दुष्टा दानवा पापकुलसमुद्भवाः सन्ति। तैः कारणैः ऋषीणां किञ्चिदपि व्यसनं न भवेत्, तथा त्वया कर्तव्यम्।

Verse 4

स यथोक्तस्ततः पित्रा तथा चक्रे नृपात्मजः । परिक्रम्य महीं सर्वां ववन्दे चरणौ पितुः ॥

एवं पित्रा उपदिष्टः स राजपुत्रस्तथैव चकार। समग्रं देशं परिभ्रम्य पितुः पादयोः प्रणनाम।

Verse 5

अहन्यहन्यनुप्राप्ते पूर्वाह्ने नृपनन्दनः । ततश्च शेषं दिवसं तया रेमे सुमध्यया ॥

प्रतिदिनं पूर्वाह्णसमये राजपुत्रः स्वकर्म अकरोत्। ततः शेषे दिवसे स तया सुकटिमध्यया रमणीया सह क्रीडामकरोत्।

Verse 6

एकदा तु चारन् सोऽथ ददर्श यमुनातटे । पातालकेतोरनुजं तालकेतुं कृताश्रमम् ॥

कदाचित् परिभ्रमन् स यमुनातटे पातालकेतोरनुजं तालकेतुं ददर्श, येनाश्रमः प्रतिष्ठापितः आसीत्।

Verse 7

मायावी दानवः सोऽथ मुनिरूपं समास्थितः । स प्राह राजपुत्रं तं पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

स मायावी दानवः पूर्ववैरं स्मरन् मुनिवेषं समास्थाय राजपुत्रं प्रति वाक्यमब्रवीत्।

Verse 8

राजपुत्र ब्रवीमि त्वां तत् कुरुष्व यदीच्छसि । न च ते प्रार्थनाभङ्गः कार्यः सत्यप्रतिश्रव ॥

राजन्, एतदहं ते ब्रवीमि—इच्छसि चेत् कुरु; सत्यप्रतिज्ञ, याचनां तु मा व्यतिक्रमः।

Verse 9

यक्ष्ये यज्ञेन धर्माय कर्तव्याश्च तथेष्टयः । चितयस्तत्र कर्तव्या नास्ति मे दक्षिणा यतः ॥

धर्मार्थं यज्ञं करिष्ये, विधिवत् कर्माणि च कर्तव्यानि; तत्र चितयः कार्या, मम तु दक्षिणा नास्ति।

Verse 10

अतः प्रयच्छ मे वीर हिरण्यार्थं स्वभूषणम् । यदेतत् कण्ठलग्नं ते रक्ष चेमं माश्रमम् ॥

तस्माद् वीर, सुवर्णार्थं मे कण्ठलग्नं तवाभरणं देहि; ममाश्रमं च रक्षस्व।

Verse 11

यावदन्तर्जले देवं वरुणं यादसां पतिम् । वैदिकैर्वारुणैर्मन्त्रैः प्रजानां पुष्टिहेतुकैः ॥

यावत् सलेषु जलेषु स्थित्वा वरुणं देवं जलचराधिपतिं प्रजापुष्टिकरैर्वैदिकैर्वरुणमन्त्रैः पूजयेत्—

Verse 12

अभिष्टूय त्वरायुक्तः समभ्येमीति वादिनम् । तं प्रणम्य ततः प्रादात् स तस्मै कण्ठभूषणम् ॥

तं स्तुत्वा त्वरितप्रेरितः स उवाच— “अहं समीपमागमिष्यामि।” ततः प्रणम्य तस्मै कण्ठाभरणं हारं ददौ।

Verse 13

प्राह यैनं भवान् यातु निर्व्यलीकेन चेतसा । स्थास्यामि तावदत्रैव तवाश्रमसमीपतः ॥

स उवाच— “भवान् मायारहितचित्तः प्रयातु; अहं तावत् तवाश्रमसमीपेऽत्र स्थास्यामि।”

Verse 14

तवादेशान्महाभाग यावदागमनं तव । न ते 'त्र कश्चिदाबाधां करिष्यति मयि स्थिते । विश्रब्धश्चात्वरन् ब्रह्मन् कुरुष्व त्वं मनोगतम् ॥

भद्रं ते; तवाज्ञया तव प्रत्यागमनपर्यन्तं मय्यत्र स्थिते कश्चिदपि न त्वां बाधिष्यते। निःशङ्कोऽविलम्बं ब्राह्मण यदभिप्रेतं तत्कुरु।

Verse 15

पुत्रावूचतुः एकमुक्तस्ततस्तेन स ममज्ज नदीजले । ररक्ष सो 'पि तस्यैव मायाविहितमाश्रमम् ॥

तौ पुत्रावूचतुः; तत एकवाक्ये कृते स नदीतोये निमग्नः। स च मायानिर्मितमेव तदाश्रमं रक्षामास।

Verse 16

गत्वा जलाशयात् तस्मात् तालकेतुश्च तत्परम् । मदालसायाः प्रत्यक्षमन्येषाञ्चैतदुक्तवान् ॥

ततः तालाकेतुः तस्मात् तडागात् निर्गत्य सद्य एव मदालसायाः समक्षं तथा अन्येषां च पुरतः एतदवदत्।

Verse 17

तालकेतुरुवाच वीरः कुवलयाश्वो 'सौ ममाश्रमसमीपतः । केनापि दुष्टदैत्येन कुर्वन् रक्षां तपस्विनाम् ॥

तालकेतुरुवाच—अस्मन्मुन्याश्रमस्य समीपे स वीरः कुवलयाश्वोऽस्ति, यः तपस्विनां रक्षां करोति; किन्तु केनचित् दुष्टेन दैत्येन…

Verse 18

युध्यमानो यथाशक्ति निघ्नन् ब्रह्मद्विषो युधि । मायामाश्रित्य पापेन भिन्नः शूलेन वक्षसी ॥

यथाशक्ति स संग्रामे युध्यमानः, ब्रह्मद्विषः शत्रून् निहत्य; तेन पापेन मायामाश्रित्य त्रिशूलेन वक्षसि विद्धोऽभूत्।

Verse 19

म्रियमाणेन तेनिदं दत्तं मे कण्ठभूषणम् । प्रापितश्चाग्निसंयोगं स वने शूद्रतापसैः ॥

म्रियमाणः स ममैतत् कण्ठाभरणं दत्तवान्; तथा शूद्रतपस्विभिः स अरण्ये वह्निसंयोगं नीतः।

Verse 20

कृतार्तहरेषाशब्दो वै त्रस्तः साश्रुविलोचनः । नीतः सो 'श्वश्च तेनैव दानवेन दुरात्मना ॥

आक्रन्दनं तथा विषण्णहेषितं कुर्वन्, भीतः अश्रुपूर्णलोचनः; स अश्वश्च तेनैव दुष्टात्मना दानवेनापहृतौ।

Verse 21

एतन्मया नृशंसनेन दृष्टं दुष्कृतकारिणा । यदत्रानन्तरं कृत्यं क्रियतां तदकाळिकम् ॥

एतन्मया दृष्टं—निर्दयेन पापकर्मणा; अस्मिन् विषये यत्कर्तव्यं तत् सर्वं शीघ्रम्, अविलम्बेन क्रियताम्।

Verse 22

हृदयाश्वासनञ्चैतद् गृह्यतां कण्ठभूषणम् । नास्माकं हि सुवर्णेन कृत्यमस्ति तपस्विनाम् ॥

एष हारो हृदयस्य आश्वासनार्थं गृह्यताम्। वयं हि तापसाः सत्यं सुवर्णस्य न प्रयोजनम्॥

Verse 23

पुत्रावूचतुः इत्युक्त्वोत्सृज्य दत्त्वा भूमौ स जगाम यथागतम् । निपपात जनः सोऽथ शोकार्तो मूर्च्छयातुरः ॥

इत्युक्त्वा तौ सुतौ तं हारं विमुच्य भूमौ निधाय यथागतं तथैव जग्मतुः। ततः स जनो दुःखाभिहतः मूर्च्छापीडितश्च पतितः॥

Verse 24

तत्क्षणात् चेतनां प्राप्य सर्वास्ता नृपयोषितः । राजपत्नीश्च राजा च विलेपुरतिदुःखिताः ॥

तस्मिन्नेव क्षणे चेतनां प्राप्य ताः सर्वा राजयोषितः—राज्ञ्यश्च राजा च—शोकाकुलाः विललापुः॥

Verse 25

मदालसा तु द् दृष्ट्वा तदीयं कण्ठभूषणम् । तत्याजाशु प्रियान् प्राणान् श्रुत्वा च निहन्त पतिम् ॥

अथ मादालसा तं हारं दृष्ट्वा, पतिः हतः इति श्रुत्वा च, शीघ्रं प्रियान् प्राणान् त्यक्तवती॥

Verse 26

ततस्तथा महाक्रन्दः पौराणां भवनेष्वभूत् । यथैव तस्य नृपतेः स्वगेहे समवर्तत ॥

ततः पुरवासिनां गृहेष्वपि महती रुदितध्वनिः समुत्थितः, यथा राजगृहे तथैव॥

Verse 27

राजा च तां मृतां दृष्ट्वा विना भर्त्रा मदालसाम् । प्रत्युवाच जनं सर्वं विमृश्य सुस्थमानसः ॥

तदा राजा मादालसां पतिविहीनां मृतां दृष्ट्वा, स्थिरचित्तः सम्यक् विचार्य, सर्वेभ्यः प्रजाभ्यः प्रत्युवाच।

Verse 28

न रोदितव्यं पश्यामि भवतामात्मनस्तथा । सर्वेषामेव संचित्य सम्बन्धानामनित्यताम् ॥

युष्माकं स्वार्थेऽनेन प्रकारेण रोदितुं कारणं न पश्यामि; यतः सर्वेषां सर्वसम्बन्धाः क्षणभङ्गुराः इति विचार्यते।

Verse 29

किंनु शोचामि तनयं किंनु शोचाम्यहं स्नुषाम् । विमृश्य कृतकृत्यत्वाम्नम्येऽशोच्यावुभावपि ॥

कस्याहं शोचामि—पुत्रस्य वा स्नुषायाः? विचार्य सत्ये नमामि; उभौ कर्तव्यं कृत्वा न शोचनीयौ।

Verse 30

मच्छ्रु श्रुपुर्मद्वचनाद्द्विजरक्षणतत्परः । प्राप्तो मे यः सुतो मृत्युं कथं शोच्यः स धीमताम् ॥

मम वचनानुवर्ती द्विजरक्षणपरायणः पुत्रो मरणं प्राप्तः; कथं स पण्डितैः शोचनीयः?

Verse 31

अवश्यं याति यद्देहं तद्द्विजानां कृते यदि । मम पुत्रेण संत्यक्तं नन्वभ्युदयकारि तत् ॥

यदि देहस्य नित्यमेव विनाशोऽस्ति, तर्हि द्विजार्थं तां देहं त्यक्त्वा मम पुत्रेण कृतं श्रेय उन्नतिश्च न किम्?

Verse 32

इयञ्च सत्कुलोत्पन्ना भर्तर्येवमनुव्रताम् । कथन्नु शोच्या नारीणां भर्तुरन्यन्न दैवतं ॥

सा कुलीना सती चासौ पतिव्रता समुत्पन्ना। कथं तादृशी नारी शोक्या, यतो नारीणां पतिर् एव देवता नान्यः॥

Verse 33

अस्माकं बान्धवानाञ्च तथान्येषां दयावताम् । शोच्या ह्येषा भवेदेवं यदि भर्त्रा वियोगिनी ॥

अस्माकं बान्धवानां च दयालूनां च सर्वशः। एवं सा शोक्या स्यात् चेत् पत्या वियुज्येत वै॥

Verse 34

या तु भर्तुर्वधं श्रुत्वा तत्क्षणादेव भामिनी । भर्तारमनुयातेयं न शोच्यातो विपश्चिताम् ॥

सा तु धैर्यवती नारी पतिवधं निशम्य तत्। सद्यः पतिमनुगता, न शोक्या पण्डितैः स्मृता॥

Verse 35

ताः शोच्या या वियोगिन्यो न शोच्या या मृताः सह । भर्त्रा वियोगस्त्वनया नानुभूतः कृतज्ञया ॥

वियोगिन्यः स्त्रियो शोक्याः, सहमृताः न शोक्याः। कृतज्ञेयं नारी न पत्या वियोगमवाप हि॥

Verse 36

दातारं सर्वसौख्यानामिह चामुत्र चोभयोः । लोकयोः का हि भर्तारं नारी मन्येत मानुषम् ॥

इहामुत्र सुखप्रदः स सर्वलोकयोः। का नु नारी पतिं मनुष्यं मात्रं मन्येत?॥

Verse 37

नासौ शोच्यो न चैवेयं नाहं तज्जननी न च । त्यजता ब्राह्मणार्त्थाय प्राणान् सर्वे स्म तारिताः ॥

न शोच्यः स न च सा, नाहं शोच्या, न चास्य माता शोकहेतुतया। ब्राह्मणार्थं प्राणत्यागेन तेन सर्वे वयं परित्राताः।

Verse 38

विप्राणं मम धर्मस्य गतः स हि महामतिः । आनृण्यमर्धभुक्तस्य त्यागाद् देहस्य मे सुतः ॥

स महात्मा ब्राह्मणस्य मम धर्मस्य चाश्रयत्वं गतः। मम पुत्रोऽर्धायुषं भुक्त्वा देहत्यागेन ऋणमुक्तिमवाप।

Verse 39

मातुः सतीत्वं मद्वंशवैमल्यं शौर्यमात्मनः । संग्रामे संत्यजन् प्राणान् नात्यजद् द्विजरक्षणम् ॥

मातुः पतिव्रत्यम् कुलशुद्धिं च मम, स्ववीर्यं च स रक्षन्। रणमध्ये प्राणान् त्यक्त्वापि द्विजरक्षणं न जहौ।

Verse 40

पुत्रावूचतुः ततः कुवलयाश्वस्य माता भर्तुरनन्तरम् । श्रुत्वा पुत्रवधं तादृक् प्राह दृष्ट्वा तु तं पतिम् ॥

अथ तौ पुत्रौ प्राहतुः। ततः परं कुवलयाश्वमाता पत्यानन्तरं त्वरितं पुत्रवधं तादृशं श्रुत्वा पतिं दृष्ट्वा वाक्यमब्रवीत्।

Verse 41

मातोवाच न मे मात्रा न मे स्वस्त्रा प्राप्ता प्रीतिर्नृपेदृशी । श्रुत्वा मुनिपरित्राणे हतं पुत्रं यथा मया ॥

माता उवाच—नाहं कदाचिद् मातृत्वात् न भ्रातृत्वाद् अपि, राजन्, एतादृशं सुखं प्राप्तवती; यत् मम पुत्रः मुनिरक्षणे हतः इति श्रुत्वा।

Verse 42

शोचतां बान्धवानां ये निःश्वसन्तोऽतिदुःखिताः । म्रियन्ते व्याधिना क्लिष्टास्तेषां माता वृथाप्रजा ॥

ये स्वबान्धवशोककाले दुःखेन म्रियन्ते निःश्वसन्तोऽतिदुःखिताः। रोगपीडिताः सन्तस्तेषां नराणां मातृत्वं मातुः वृथा भवति॥

Verse 43

संग्रामे युध्यमाना येऽभीता गोद्विजरक्षणे । क्षुण्णाः शस्त्रैर्विपद्यन्ते त एव भुवि मानवाः ॥

ये गवां ब्राह्मणानां च रक्षणार्थं रणाङ्गणे निर्भयाः सम्यग्युध्यन्ति। शस्त्रैश्छिन्ना निपतन्ति ये ते एव पृथिव्यां पुरुषा मताः॥

Verse 44

अर्थिनां मित्रवर्गस्य विद्विषाञ्च पराङ्मुखः । यो न याति पिता तेन पुत्री माता च वीरसूः ॥

यो पिता याचकेभ्यः स्वमित्रवर्गात् शत्रुभ्यश्च विमुखो न निष्क्रामति। तस्य वीरप्रसूता माता च दुहिता च निष्फला इव नश्यतः॥

Verse 45

गर्भक्लेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा । यदारिविजयी वा स्यात् संग्रामे वा हतः सुतः ॥

गर्भधारणक्लेशो मे मते स्त्रीणां तदा एव सफलो भवति। यदा पुत्रो वा शत्रुजयी भवति वा रणमध्ये निहन्यते॥

Verse 46

पुत्रावूचतुः ततः स राजा संस्कारं पुत्रपत्नीमलम्भयत् । निर्गम्य च बहिः स्नातो ददौ पुत्राय चोदकम् ॥

ततः पुत्रौ तौ प्राहतुः। अनन्तरं राजा पुत्रवध्वाः संस्कारान् अकारयत्। बहिर्गत्वा स्नात्वा च पुत्रायोदकं ददौ॥

Verse 47

तालकेतुश्च निर्गम्य तथैव यमुनाजलात् । राजपुत्रमुवाचेदं प्रणयान्मधुरं वचः ॥

ततः तालकेतुरपि यमुनाजलात् समुत्थाय स्नेहात् तस्मै राजपुत्राय मधुराणि वचनानि प्रोवाच।

Verse 48

गच्छ भूपालपुत्र ! त्वं कृतार्थोऽहं कृतस्त्वया । कार्यं चिराभिलषितं त्वय्यत्राविचले स्थिते ॥

गच्छ राजपुत्र; त्वया अहं कृतार्थः। यत् चिराभिलषितं कर्म, त्वयि धैर्येण स्थितेऽत्र, सिद्धं जातम्।

Verse 49

वारुणं यज्ञकार्यञ्च जलेशस्य महात्मनः । तन्मया साधितं सर्वं यन्ममासीदभीप्सितम् ॥

वरुणसम्बद्धं यज्ञकर्म—महाजलाधिपतेः क्रिया—मया सम्यक् समापितम्; यदभिलषितं सर्वं सिद्धं मम।

Verse 50

प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्रः पुरं पितुः । समारुह्य तमेवाश्वं सुपर्णानिलविक्रमम् ॥

तं प्रणम्य राजपुत्रः पितुः पुरीं प्रति निर्जगाम; स एव अश्वः गरुडवातवेगसमः, तमारुह्य शीघ्रं जगाम।