SumatiVirtueDevotion31 Shlokas

Adhyaya 62: The Fire-God Enters the Brahmin Youth; Varuthini’s Love-Sickness and Kali’s Disguise

वरूथिनीकलिरूपान्तरप्रसङ्गः (Varūthinī–Kali–Rūpāntara-prasaṅgaḥ)

Sumati's Tale

अस्मिन्नध्यायेऽग्निदेवो ब्राह्मणयुवकस्य देहे प्रविश्य तस्य वाणीं तेजश्च प्रेरयति। वरूथिनी प्रेमविषादेन दह्यमाना विरहज्वरं प्राप्नोति। तदनन्तरं कलिः छद्मरूपेण प्रविश्य जनान् मोहयति, धर्ममार्गे विघ्नं जनयन् कथाप्रसङ्गं विस्तारयति।

Divine Beings

Agni/Pāvaka/Havyavāha (as gārhapatya fire, indwelling presence)

Celestial Realms

Gandharva sphere (implied by Kali’s identity)Deva context (implied by ‘devayoṣitaḥ’)

Key Content Points

Agni’s indwelling: the gārhapatya fire enters and ‘inhabits’ the brahmin youth, producing a luminous, quasi-divine appearance that transforms the scene’s affective economy.Varūthinī’s kāma-psychology: her love-sickness is depicted through breathlessness, weeping, self-blame, aversion to recreation, and the metaphor of desire as a consuming internal fire.Kali’s stratagem: the gandharva Kali, formerly refused, learns the cause of her distress via samādhi-like prabhāva and resolves to exploit it by taking the youth’s form and negotiating secret union.

Focus Keywords

Markandeya Purana Adhyaya 62Agni enters brahmin youth Markandeya PuranaVaruthini love sickness episodeKali gandharva disguise Markandeya PuranaPuranic psychology of kama as fireGārhapatya Agni in Purana narrative

Shlokas in Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ ब्राह्मणवाक्यम् नामैकषष्टितमोऽध्यायः । द्विषष्टितमोऽध्यायः—६२ मार्कण्डेय उवाच । एवंतु वदतस्तस्य द्विजपुत्रस्य पावकः । गार्हपत्यः शरीरे तु सन्निधानमथाकरॊत् ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं वदति तस्मिन् ब्राह्मणकुमारके गार्हपत्यरूपः पावकः तदा तस्यैव शरीरे स्वं स्थानं न्यधात्।

Verse 2

तेन चाधिष्ठितः सोऽथ प्रभामण्डलमध्यगः । व्यदीपयत तं देशं मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥

तेनाग्निना समाविष्टः स तदा तेजोमण्डले स्थित्वा तद् देशं सर्वं दीप्तवान्, यथाग्निरेव मूर्तिमान् अभवत्।

Verse 3

तस्यास्तु सुतरां तत्र तादृग्रूपे द्विजन्मनि । अनुरागोऽभवद्विप्रं पश्यन्त्या देवयोषितः ॥

सा तु दिव्या कन्या तत्र तं ब्राह्मणयुवानं तथारूपं दृष्ट्वा तस्मिन् तीव्रं रागम् आससाद।

Verse 4

ततः सोऽधिष्ठितस्तेन हव्यवाहेन तत्क्षणात् । यथापूर्वं तथा गन्तुं प्रवृत्तो द्विजनन्दनः ॥

ततः स तेनाग्निना समाविष्टः ब्राह्मणपुत्रः पूर्ववत् गन्तुं सहसा प्रचक्रमे।

Verse 5

जगाम च त्वरायुक्तस्तया देव्याः निरीक्षितः । आदृष्टिपातात्तन्वङ्ग्या निश्वासोत्कम्पिकन्धरम् ॥

स शीघ्रं जगाम; तया तु दिव्यकन्यया दृष्टः, तस्याः सुकुमाराङ्ग्याः कटाक्षपातेन, निःश्वासैः कण्ठोऽस्य कम्पितोऽभवत्।

Verse 6

ततः क्षणेनैव तदा निजगेहमवाप्य सः । यथाप्रोक्तं द्विजश्रेष्ठश्चकार सकलाः क्रियाः ॥

अथ क्षणेन स्वगृहं प्राप; स च श्रेष्ठो ब्राह्मणः सर्वान् विधीन् यथाविधि सम्यक् अकरोत्।

Verse 7

अथ सा चारुसर्वाङ्गी तत्रासक्तात्ममानसा । निश्वासपरमा निन्ये दिनशेषं तथा निशाम् ॥

अथ सा सुललिताङ्गी कन्या तत्रासक्तमनाः, दिनशेषं रात्रिं च प्रायो निःश्वासैरेव न्यवसत्।

Verse 8

निश्वसन्त्यनवद्याङ्गी हाहेति रुदती मुहुः । मन्दभाग्येति चात्मानं निनिन्द मदिरेक्षणा ॥

निःश्वसन्ती सा निर्दोषाङ्गी हरिणाक्षी कन्या पुनः पुनः ‘हा हा’ इति रुरोद; आत्मानं च निन्दन्ती ‘अहं दुर्भाग्या’ इत्यब्रवीत्।

Verse 9

न विहारे न चाहारे रमणीयॆ न वा वने । न कन्दरॆषु रम्यॆषु सा बबन्ध तदा रतिम् ॥

अथ क्रीडायां न भुक्तौ न रम्ये वने न मनोहरगुहासु च तस्या रतिः; क्वापि न बद्धा बभूव तस्याः प्रीतिः।

Verse 10

चकार रममाणे च चक्रवाकयुगे स्पृहाम् । मुक्ता तेन वरारोहा निनिन्द निजयौवनम् ॥

चक्रवाकयोः युगलं क्रीडन्तं दृष्ट्वा सा सुश्रोणी कामाकुला बभूव; तेन भावेन विमुक्ता स्वयौवनं प्रत्यगर्हयत्।

Verse 11

क्वागताहमिमं शैलं दुष्टदैवबलात्कृता । क्व च प्राप्तः स मे दृष्टेर्गोचरं तादृशो नरः ॥

क्वाहं आगता—अस्मिन् गिरौ—क्रूरदैवबलप्रेरिता? स च मम दृष्टिगोचरगतः सादृशो नरः क्व नु इदानीं गतः?

Verse 12

यद्यद्य स महाभागो न मे सङ्गमुपैष्यति । तत्कामाग्निरवश्यं मां क्षपयिष्यति दुःसहः ॥

यदि स महात्मा मया सह संयोगं न आगमिष्यति, तर्हि दुर्धर्षो मदनाग्निः मां नूनं भस्मसात्करिष्यति।

Verse 13

रमणीयमभूद्यत्तत्पुंस्कोकिलनिनादितम् । तेन हीनन्तदेवैतद्दहतीवाद्य मामलम् ॥

सा रम्या कूजितपुंकोकिलाकुला; तस्य वियोगात् तदेव रमणीयं अद्य मां पर्याप्तं दहति इव।

Verse 14

मार्कण्डेय उवाच इथ्थं सा मदनाविष्टा जगाम मुनिसत्तम । ववृधे च तदा रागस्तस्यास्तस्मिन् प्रतिक्षणम् ॥

मार्कण्डेय उवाच—एवं स श्रेष्ठमुनिश्रेष्ठ, सा प्रेमाविष्टा विललाप; ततश्च तस्यां तद्विषयः रागः क्षणक्षणं ववर्धे।

Verse 15

कलिर्नाम्ना तु गन्धर्वः सानुरागो निराकृतः । तया पूर्वमभूत्सोऽथ तदवस्थां ददर्श ताम् ॥

अथ काली नाम गन्धर्वः, पूर्वं तया प्रेम्णा याचितोऽपि निराकृतः, तां तादृशीं दशां प्राप्तां ददर्श।

Verse 16

स चिन्तयामास तदा किं न्वेषा गजगामिनी । निश्वासपवनम्लाना गिरावत्र वरूथिनी ॥

स चिन्तयामास—किमर्थं गजगामिनी सा नारी गिरौ अत्र निःश्रीका निःसत्त्वा च, निःश्वासवातेन शुष्का लम्बिता च?

Verse 17

मुनिशापकृता किंनु केनचित् किं विमानिता । वाष्पवारिपरिक्लिन्नमियं धत्ते यतो मुखम् ॥

किं मुनिशापेनाभिहता, उत केनचिदपमानिता? अश्रुजलैः सिक्तं हि तस्या मुखम्।

Verse 18

ततः स दध्यौ सुचिरं तमर्थं कौतुकात् कलिः । ज्ञातवांश्च प्रभावेण समाधेः स यथातथम् ॥

अथ काली कुतूहलात् तद्विषयं चिरं विचिन्त्य, समाधिबलेन यथावस्थितं सम्यगवबुबोध।

Verse 19

पुनः स चिन्तयामास तद्विज्ञाय मुनेः कलिः । ममोपपादितं साधु भाग्यैरेतत्पुराकृतैः ॥

पुनः काली तदवगम्य मुनिवाक्यादिव, चिन्तयामास—पुराकृतकर्मजन्यैर्भाग्यैर्ममेदं सुव्यवस्थितम्।

Verse 20

मयैषा सानुरागेण बहुशः प्रार्थिता सती । निराकृतवती सेयमद्य प्राप्या भविष्यति ॥

अहं पुनः पुनः स्नेहेनैतां साध्वीं स्त्रीं याचितवान्; सा मम प्रत्याख्यायापि, अद्य तु नूनं मया प्राप्यते।

Verse 21

मानुषे सानुरागेयं तत्र तद्रूपधारिणि । रंस्यते मय्यसंदिग्धं किं कालेन करोमि तत् ॥

यदा तत्र मानुषरूपं धारयामि, तदा सा स्नेहपूर्णा स्त्री मया सह नूनं रमिष्यते; कालस्य प्रतीक्षया किं प्रयोजनम्?

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच आत्मप्रभावेण ततस्तस्य रूपं द्विजन्मनः । कृत्वा चचार यत्रास्ते निषण्णा सा वरूथिनी ॥

मार्कण्डेय उवाच—ततः स स्वशक्त्या तस्य द्विजस्य रूपं धारयित्वा यत्र वरूथिनी निषण्णा तत्र जगाम।

Verse 23

सा तं दृष्ट्वा वरारोहा किञ्चिदुत्फुल्ललोचना । समेत्य प्राह तन्वङ्गी प्रसीदेति पुनः पुनः ॥

तं दृष्ट्वा सा पीनश्रोणी स्त्री किंचिद् विकसितेक्षणा उपसृत्य तन्वङ्गी पुनः पुनः उवाच—‘प्रसीद’।

Verse 24

त्वया त्यक्ता न सन्देहः परित्यक्ष्यामि जीवितम् । तत्राधर्मः कष्टतरोः क्रियालोपो भविष्यति ॥

यदि त्वया परित्यक्ता स्यां न संशयः प्राणान् त्यक्ष्यामि; ततः तत्र तीव्रतरमधर्मं प्रवर्तिष्यते, कर्माणि च लुप्यन्ते।

Verse 25

मया समेत्य रम्येऽस्मिन् महाकन्दरकन्दरे । मत्परित्राणजं धर्ममवश्यं प्रतिपत्स्यसे ॥

मया सहैतस्मिन् रम्ये महागुहागर्ते समागच्छ; मम रक्षणसमुद्भवं धर्मं त्वं निश्चयेन आचरिष्यसि।

Verse 26

आयुषः सावशेषं मे नृणमस्ति महामते । निवृत्तस्तेन नूनं त्वं हृदयाह्लादकारकः ॥

हे महात्मन्, यावत् मे प्राणाः तावत् मनुष्येभ्यः ऋणं ममावशिष्यते; अतस्त्वमेव नूनं मम हृदये हर्षकर्ताऽसि।

Verse 27

कलिरुवाच किं करोमि क्रियाहानिर्भवत्यत्र सतो मम । त्वमप्येवंविधं वाक्यं ब्रवीषि तनुमध्यमे ॥

काली उवाच—किं करोमि? अत्र मे धर्मिष्ठायाः अपि कर्महानिरुत्पद्यते; त्वमपि च सुकटि, एवंविधं वाक्यं ब्रूषे।

Verse 28

तदहं सङ्कटं प्राप्तो यद्ब्रवीमि करोṣi तत् । यदि स्यात् सङ्गमो मेऽद्य भवत्याः सह नान्यथा ॥

एवं मया क्लेशमापन्नम्; मम वचनं कुरु। अद्य त्वया सह मम संयोगो भवतु—अन्यथा न।

Verse 29

वरूथिनी उवाच प्रसीद यद्ब्रवीṣi त्वं तत्करोमि न ते मृṣā । ब्रवीम्येतदनाशङ्कं यत्ते कार्यं मयाधुना ॥

वरूथिनी उवाच—प्रसीद; यत् त्वं वदसि तत् करोमि—नैतदनृतम्। अहं ते निःसंशयं ब्रवीमि—इदानीं तव किं करोमि?

Verse 30

कालिरुवाच नाद्य संभोगसमये द्रष्टव्योऽहं त्वया वने । निमीलिताक्ष्याः संसर्गस्तव सुभ्रु मया सह ॥

काली उवाच—अद्य न वनसङ्गमकाले त्वया मां द्रष्टव्या। हे सुश्रोणि, निमीलितनेत्रा त्वं मया सह मैथुनं कुरु।

Verse 31

वरूथिन्युवाच एवं भवतु भद्रन्ते यथेच्छसि तथास्तु तत् । मया सर्वप्रकारं हि वशे स्थेयं तवाधुना ॥

वरूथिनी उवाच—एवमस्तु, आर्य; यथा तेऽभिलषितं तथा भवतु। सर्वथा खल्वहं सम्प्रति तव वशे स्थास्यामि।

Frequently Asked Questions

What is the primary philosophical or ethical inquiry of this Adhyaya?

The chapter stages a conflict between dharma (the brahmin youth’s prescribed rites and proper conduct) and kāma (Varūthinī’s overpowering desire), while also foregrounding the ethics of deception through Kali’s shapeshifting—raising the question of how desire distorts judgment and undermines righteous action.

How does this chapter advance the narrative of the Manvantaras (Ages of Manu)?

It does not develop Manvantara chronology directly; instead, it functions as an episodic moral-narrative unit within the broader Purāṇic discourse, emphasizing psychological causality (desire, rejection, opportunism) and ritual framing (gārhapatya/Agni) rather than dynastic or Manu-lineage transitions.

If applicable, how does this chapter contribute to the Devi Mahatmyam (Shakti tradition)?

This chapter is outside the Devi Mahatmyam (Adhyayas 81–93) and contains no stuti, battle narrative, or explicit Śākta theology; its ‘devayoṣit’ figure (Varūthinī) operates as a celestial character in an ethical-romance episode rather than as an epithet or manifestation of the Devī.