Adhyaya 32: Rules for Parvana Śrāddha: Foods that Please the Ancestors and Items to Avoid

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽलर्कानुशासने पार्वणश्राद्धकल्पोनाम एकत्रिंशोऽध्यायः । द्वात्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच । अतः परं शृणुष्वेमं पुत्र ! भक्त्या यदाहृतम् । पितॄणां प्रीतये यद्वा वर्ज्यं वा प्रीतिकारकम् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अलर्कोपदेशे ‘पार्वणश्राद्धविधिः’ नामैकत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्वात्रिंशोऽध्याय आरभ्यते। मदालसोवाच—अतः परं शृणु मे पुत्र भक्त्या यदुपदिश्यते—यत्पितॄणां प्रीतिकरं, यच्च वर्जनीयं वा तेषां तृप्तिकरं च॥

Verse 2

मासं पितॄणां तृप्तिश्च हविष्यानेन जायते । मासद्वयं मत्स्यमांसैस्तृप्तिं यान्ति पितामहाः ॥

हविष्यन्नभोजनेन पितॄणां तृप्तिर्मासमात्रं भवति; मत्स्यमांसाभ्यां पितामहाः द्विमासं तृप्तिमाप्नुवन्ति॥

Verse 3

त्रीन् मासान् हारिणां मांसं विज्ञेयं पितृतृप्तये । चतुर्मासांस्तु पुष्णाति शशस्य पिशितं पितॄन् ॥

मृगमांसं त्रिमासान् पितॄन् तर्पयतीति श्रूयते। शशमांसं चतुर्मासान् पितॄन् पोषयति तर्पयति च।

Verse 4

शाकुनं पञ्च वै मासान् षण्मासान् शूकरामिषम् । छागलं सप्त वै मासान् ऐणेयं चाष्टमासिकीम् ॥

पक्षिमांसं पञ्चमासान् तर्पयति; वराहमांसं षण्मासान्; अजमांसं सप्तमासान्; कृष्णमृगमांसं अष्टमासान् पितॄन् तर्पयति।

Verse 5

करोति तृप्तिं नव वै रुरोर्मांसं न संशयः । गवयस्यामिषं तृप्तिं करोति दशमासिकीम् ॥

रुरुमृगमांसं नवं मासान् निश्चयेन तर्पणं जनयति। गवयमांसं दशमासान् तर्पणं जनयति।

Verse 6

तथैकादशमासांस्तु औरभ्रं पितृतृप्तिदम् । संवत्सरं तथा गव्यं पयः पायसमेव वा ॥

तथैव औरभ्रमांसं पितॄन् एकादशमासान् तर्पयति। गोसम्भवं क्षीरं वा क्षीरपाकं पायसं वा संवत्सरं पूर्णं तर्पयति।

Verse 7

वाद्ह्रीणसामिषं लौहं कालशाकं तथा मधु । दौहित्रामिषमन्यच्च यच्चान्यत् स्वकुलोद्भवैः ॥

वाध्रीणमांसं तथा लौहं कालशाकं मधु च; दौहित्रमांसं चान्यानि च—यत् किञ्चिद् स्वकुलसम्भवं तदपि पितृतृप्त्यर्थं अत्र निर्दिश्यते।

Verse 8

अनन्तां वै प्रयच्छन्ति तृप्तिं गौरीसुतस्तथा । पितॄणां नात्र सन्देहो गयाश्राद्धञ्च पुत्रक ॥

एते हि अनन्ततृप्तिं प्रयच्छन्ति—इति गौरीसुतोऽपि वदति। पितॄणां विषये नात्र संशयोऽस्ति, वत्स; तथा गयायां कृतं श्राद्धमपि।

Verse 9

श्यामाकराजश्यामाकौ तद्वच्चैव प्रसातिकाः । नीवाराः पौष्कलाश्चैव धान्यानां पितृतृप्तये ॥

श्यामाकं राजश्यामाकं तथा प्रसातिकाम्। नीवारं पौष्कलं चैव—एते धान्याः पितृतृप्तये प्रशस्याः॥

Verse 10

यवव्रीहिसगोधूमतिला मुद्गाः ससरषपाः । प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चातिशोभनाः ॥

यवो व्रीहिः गोधूमः तिलाश्च; मुद्गाः सर्षपसंयुताः। प्रियङ्गुः कोविदारश्च निष्पावाश्च—अत्युत्तमाः॥

Verse 11

वर्ज्या मर्कटकाः श्राद्धे राजमाषास्तथाणवः । विप्राषिका मसूराश्च श्राद्धकर्मणि गर्हिताः ॥

मरकटको राजामाषोऽणुर्विप्राषिका तथा। मसूराश्च श्राद्धे वर्ज्याः; श्राद्धकर्मणि निन्दिताः॥

Verse 12

लशुनं गृञ्जनञ्चैव पलाण्डं पिण्डमूलकम् । करम्भं यानि चान्यानि हीनानि रसवर्णतः ॥

लशुनं गृञ्जनं पलाण्डुं पिण्डमूलकमेव च। करम्भं च तथा अन्यानि रसवर्णहीनानि वर्जयेत्॥

Verse 13

गान्धारिकामलाबूनि लवणान्यूषराणि च । आरक्ताः ये च निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च ॥

गान्धारिकं लवणं चामलाबू-फलम्, लवणयुक्तानि द्रव्याणि, क्षारलवणद्रव्याणि, रक्तस्रावसदृशा रसाः, अतिलवणानि च—एतानि श्राद्धकर्मणि वर्जनीयानि।

Verse 14

वर्ज्यान्येतानि वै श्राद्धे यच्च वाचा न शस्यते । यच्चोत्कोचादिना प्राप्तं पतिताद्यदुपार्जितम् ॥

एतानि सर्वाणि श्राद्धे वर्जनीयानि; यच्च सम्यग्वाक्येन न प्रशस्यते, यच्च लाञ्छनादिभिः (लाञ्छन-लाभैः) प्राप्तं, यच्च पतिताशुचिजनसम्बन्धाद् उपार्जितं तत्सर्वं च वर्जयेत्।

Verse 15

अन्यायकन्याशुल्कोत्थं द्रव्यञ्चात्र विगर्हितम् । दुर्गन्धि फेनिलञ्चाम्बु तथैवाल्पतरोदकम् ॥

अत्र निन्द्यं च कन्याशुल्काद्यन्यायसमुद्भवं धनम्; तथा दुर्गन्धफेनिलं जलं, अल्पस्रोतःप्रवाहात् क्षीणं जलं च वर्जनीयम्।

Verse 16

न लभेद्यत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चाप्युपाहृतम् । यन्न सर्वापचोत्सृष्टं यच्चाभोज्यं निपानजम् ॥

यत्र गौर्न तृप्येत तज्जलं न प्रयोज्यम्; न च रात्र्याहृतं जलम्; न च पूर्णपाकिनोऽनिस्सृतं (असम्यक् परिशोधितं) जलम्; न चापानपात्रात् अयोग्यं जलं प्रयोज्यम्।

Verse 17

तद्वर्ज्यं सलिलं तात ! सदैव पितृकर्मणि । मार्गमाविकमौष्ट्रञ्च सर्वमैैकशपफञ्च यत् ॥

तस्माद् एतादृशं जलं प्रिय, पितृकर्मसु सदा वर्जयेत्। तथा हरिण-मेष-उष्ट्रादीनां मांसानि, एकशफानां सर्वेषां मांसं च वर्जनीयम्।

Verse 18

माहिषञ्चामरञ्चैव धेन्वा गोश्चाप्यनिर्दशम् । पित्रर्थं मे प्रयच्छस्वेत्युक्त्वा यच्चाप्युपाहृतम् ॥

महिषस्य उष्ट्रस्य च दुग्धं, तथा अनिर्दिष्टाया गोः दुग्धं, यच्च ‘पितृभ्यः देहि’ इति वदन् याचित्वा आनीतं—एतानि श्राद्धे वर्जनीयानि।

Verse 19

वर्जनीयṃ सदा सदिभस्तत्पयः श्राद्धकर्मणि । वर्ज्या जन्तुमती रूक्षा क्षितिः प्लुष्टा तथाग्निना ॥

श्राद्धे सदा वर्जनीयं ‘सदिभ’सम्बद्धं दुग्धम्। तथा बहुप्राणिसङ्कुलं रूक्षं शुष्कं च, अग्निदग्धा च भूमिः वर्जनीया।

Verse 20

अनिष्टदुष्टशब्दोग्रदुर्गन्धा चात्र कर्मणि । कुलापमानकाः श्राद्धे व्यायुञ्ज्य कुलहिंसकाः ॥

अस्मिन् कर्मणि अमङ्गलाः क्रूराश्च शब्दाः, तीव्रदुर्गन्धाश्च वर्जनीयाः। ये कुलदूषकाः, श्राद्धविघ्नकारिणः, वंशहिंसकाः च, ते दूरं नीयन्ताम्।

Verse 21

नग्नाः पातकिनश्चैव हन्युर्दृष्ट्या पितृक्रियाम् । अपुमानपविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामशूकरः ॥

नग्नाः पापिनश्च दर्शनादेव पितृकर्म दूषयेयुः। तथा कुक्कुटः ग्राम्यसूकरश्च, तथा ‘अपुमान-पविद्ध’ इति निन्दितोऽशुचिश्च जनः—एतेऽपि दूरं कार्याः।

Verse 22

श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि यातुधानाश्च दर्शनात् । तस्मात् सुसंवृतो दद्याद् तिलैश्चावकिरन् महीम् ॥

श्वा हि श्राद्धं विनाशयति, यातुधानाश्च दर्शनमात्रेण। तस्मात् सुसंवृतं रक्षितं च दद्यात्, भूमौ तिलान् विकिरेच्च।

Verse 23

एवं रक्षा भवेच्छ्राद्धे कृता तातोभयोरपि । शावसूतकसंस्पृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च ॥

एवं श्राद्धे कर्तुः पितॄणां चोभयोः परिरक्षणं प्रतिष्ठितं मन्यते। शावसूतकदूषितैः स्पृष्टं दीर्घरोगपीडितैश्च स्पृष्टं चान्नकर्म च वर्जयेत्।

Verse 24

पतितैर्मलिनैश्चैव न पुष्णाति पितामहान् । वर्जनीयं तथा श्राद्धे तथोदक्याश्च दर्शनम् ॥

पतिताशुचिसंसर्गात् पितॄणां नोपपोषणम्। तस्मात् श्राद्धे तान् वर्जयेत्; तथा उदक्यादर्शनं वर्जनीयम्।

Verse 25

मुण्डशौण्डसमाभ्यासो यजमानेन यादरात् । केशकीटावपन्नञ्च तथाश्वभिरवेक्षितम् ॥

यजमानोऽपि प्रमादात् मुण्डितेन सुरापेन वा संसृज्येत् चेत् दोषः। केशकीटोपहतं च, श्वदृष्टं च यदन्नादि तदपि वर्जयेत्।

Verse 26

पूति पर्युषितञ्चैव वार्ताक्यभिषवांस्तथा । वर्जनीयानि वै श्राद्धे यच्च वस्त्रानिलाहतम् ॥

दुर्गन्धं पर्युषितं चान्नं, वर्ताक्यादि च यत् किञ्चित्, सुरासवविकारांश्च—एतानि श्राद्धे वर्जनीयानि; वातधूतं च वस्त्रमपि।

Verse 27

श्रद्धया परया दत्तं पितॄणां नामगोत्रतः । यदाहारास्तु ते जातास्तदाहारत्वमेति तत् ॥

यत् परं श्रद्धया दत्तं पितॄन् नामगोत्रैः समाहूय, तदेव तेषां भोजनं भवति—यद्रूपं तेषामुपयुक्तं तद्रूपतामेव तदर्पणं गच्छति।

Verse 28

तस्मात् श्रद्धावता पात्रे यच्छस्तं पितृकर्मणि । यथावच्चैव दातव्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता ॥

अतः पितृकर्मणि श्रद्धया पात्रे दातव्यं; पितॄणां तृप्तिकामेन विधिवत् सम्यग् दानं कर्तव्यम्।

Verse 29

योगिनश्च सदा श्राद्धे भोजनीया विपश्चिता । योगाधारा हि पितरस्तस्मात् तान् पूजयेत् सदा ॥

श्राद्धे नित्यं प्राज्ञैः योगिभिः भोजनं दातव्यम्; योगेन हि पितरः प्रतिष्ठिताः, तस्मात् तान् योगिनो नित्यं पूजयेत्।

Verse 30

ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यो योगी त्वग्राशनी यदि । यजमानञ्च भोक्तॄंश्च नौरीवाम्भसि तारयेत् ॥

यदि श्राद्धे योगी प्रथमो भुङ्क्ते, तदा स नौकावद् जलमध्ये यजमानं भोज्यान् च उभयान् तारयति; सहस्रब्राह्मणेभ्योऽपि अधिकम्।

Verse 31

पितृगाथास्तथवात्र गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः । या गीताः पितृभिः पूर्वमैलस्यासीन् महीपतेः ॥

अत्रापि ब्रह्मवादिभिः पितृगाथाः गीयन्ते—या एव पुरा पितृभिः ऐलराजकाले गीता, हे राजन्।

Verse 32

कदा नः सन्ततावग्र्यः कस्यचिद् भविता सुतः । यो योगिभुक्तशोषान्नो भुवि पिण्डं प्रदास्यति ॥

पितर ऊचुः—“कदा नु कस्यांचिद् वंशेऽस्माकं श्रेष्ठः पुत्रो जनिष्यते, यो योगिभुक्तेषु पश्चात् अवशिष्टान्नात् भूमौ पिण्डं दास्यति?”

Verse 33

गयायामथवा पिण्डं खड्गमांसं महाहविः । कालशाकं तिलाढ्यं वा कृसरं मासतृप्तये ॥

गयायां पिण्डदानं कर्तव्यं; खड्गमृगमांसं महाहविरुच्यते। अथवा कृष्णशाकं वा, तिलबहुला कृत्सरा वा दातव्या—एते पितॄन् मासपर्यन्तं तर्पयन्तीति श्रूयते।

Verse 34

वैश्वदेवञ्च सौम्यञ्च खड्गमांसं परं हविः । विषाणवर्ज्यखड्गाप्त्या आसूर्यञ्चाश्नुवामहे ॥

वैश्वदेवे सौम्ये च कर्मणि खड्गमृगमांसं परमहविरिति निर्दिष्टम्। शृङ्गवर्जितं खड्गमृगं प्राप्य, सूर्यस्थितिपर्यन्तं पुण्यमवाप्नुमः।

Verse 35

दद्यात् श्राद्धं त्रयोदश्यां मघासु च यथाविधि । मधुसर्पिः समायुक्तं पायसं दक्षिणायने ॥

त्रयोदश्यां तिथौ श्राद्धं कर्तव्यं, तथा मघानक्षत्रे विधिपूर्वकम्। दक्षिणायने तु मधुघृतमिश्रं पायसं दातव्यम्।

Verse 36

तस्मात् सम्पूजयेत् भक्त्या स्वपितॄन् पुत्र मानवः । कामानभीप्सन् सकलान् पापाच्चात्मविमोचनम् ॥

तस्मात् पुत्र, सर्वकामसमृद्धिं पापविमोचनं च यः कामयते, स स्वपितॄन् भक्त्या पूजयेत्।

Verse 37

वसून् रुद्रांस्तथादित्यान् नक्षत्रग्रह तारकाः । प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥

श्राद्धतर्पणसन्तुष्टाः पितरो मनुजानाम्, वसून् रुद्रान् आदित्यान् च तर्पयन्ति; नक्षत्रग्रहताराश्चापि तैः प्रहृष्टाः भवन्ति।

Verse 38

आयुः प्रज्ञां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्ति तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥

श्राद्धतर्पणतुष्टाः पितरः दीर्घायुः मेधां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च, राज्यं च प्रददति।

Verse 39

एतत् ते पुत्र कथितं श्राद्धकर्म यथोदितम् । काम्यानां श्रूयतां वत्स श्राद्धानां तिथिकीर्तनम् ॥

एवं पुत्र, श्रुतिस्मृत्युक्तरीत्या श्राद्धविधिः ते व्याख्यातः। अधुना वत्स, काम्यश्राद्धार्थं तिथीनां पाठं शृणु।