Adhyaya 43: Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगधर्मे ओङ्कारध्यायो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते । येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगधर्मप्रकरणे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ‘ओंकारध्यानाध्याय’ इति समाप्तः। अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्याय आरभ्यते। दत्तात्रेय उवाच—महाराज, शृणु; येन दर्शनात् योगविदात्मनः स्वमरणं प्रबुध्यते, तानि निमित्तानि वक्ष्यामि।

Verse 2

देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् । यो न पश्येन्न जीवेत स नरः संवत्सरात् परम् ॥

यो देवपथं (आकाशगङ्गां) ध्रुवं शुक्रं चन्द्रमण्डलच्छायां च अरुन्धतीं च न पश्यति, स पुरुषः संवत्सरादूर्ध्वं न जीवति।

Verse 3

अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्निं चैवांशुमालिनम् । दृष्ट्वैकादशमासात् तु नरो नोर्धन्तु जीवति ॥

यदि कश्चित् पुरुषः सूर्यबिम्बं निःप्रभं पश्येत्, वह्निं च तेजोहीनं पश्येत्, तद् दृष्ट्वा स एकादशमासान् अतिक्रम्य न जीवति।

Verse 4

वान्ते मूत्रपुरीषे च यः स्वर्णं रजतं तथा । प्रत्यक्षं कुरुते स्वप्ने जीवेत स दशमासिकम् ॥

यः स्वप्ने वान्ते मूत्रे पुरीषे वा सुवर्णरजते स्पष्टं पश्यति, स पुरुषः दशमासान् एव जीवति।

Verse 5

दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्वनगराणि च । सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥

प्रेतान् पिशाचांश्चादीन् दृष्ट्वा, गन्धर्वनगराणि मायामयानि च, सुवर्णवर्णान् द्रुमांश्च पश्यन्, स नवमासान् जीवति।

Verse 6

स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते । प्रकृतेश्च निवर्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम् ॥

यद्यकस्मात् कारणवर्जितः स्थूलो भवति कृशः, कृशो वा स्थूलः, स्वप्रकृतिं च परित्यजति, तस्य आयुः अष्टमासाः।

Verse 7

खण्डं यस्य पदं पार्ष्ण्यां पादस्याग्रे च वा भवेत् । पांशुकर्दमयोर्मध्ये सप्त मासान् स जीवति ॥

यस्य पुरुषस्य पादः पृष्ठे वा पुरतः वा खञ्जो भवति, धूलिपङ्कयोर्मध्ये इव च दृश्यते, स सप्तमासान् जीवति।

Verse 8

गृध्रः कपोतः काकालो वायसो वापि मूर्धनि । क्रव्यादो वा खगो नीलः षण्मासायुः प्रदर्शकः ॥

गृध्रः कपोतः काकः श्येनो वा यदि कस्यचित् शिरसि निषीदति, अथवा नीलो मांसभक्षी पक्षी तत्रोपविशति, तदा षण्मासावशिष्टायुः इति कथ्यते।

Verse 9

हन्यते काकपङ्क्तीभिः पांशुवर्षेण वा नरः । स्वां छायामन्यथा दृष्ट्वा चतुः पञ्च स जीवति ॥

काकसमूहैः पांसुवृष्ट्या वा पुरुषो निहन्यते; स्वच्छायां च विकृतां पश्यन् स चतुर्भिः पञ्चभिर्वा दिनैरेव जीवति।

Verse 10

अनभ्रे विद्युतं दृष्ट्वा दक्षिणां दिशमाश्रिताम् । रात्राविन्द्रधनुश्चापि जीवितं द्वित्रिमासिकम् ॥

मेघाभावे विद्युतं पश्येत् विशेषतः दक्षिणदिशि स्थिताम्; रात्रौ च इन्द्रधनुः पश्येत्—तदा द्विमासत्रिमासावशिष्टायुः इति कथ्यते।

Verse 11

घृते तैले तथादर्शे तोये वा नात्मनस्तनुम् । यः पश्येदशिरस्कां वा मासादूर्ध्वं न जीवति ॥

घृते तैले दर्पणे तोये वा स्वशरीरं निरीक्ष्य यदि शिरोहीनं पश्येत्, तदा मासात् परं न जीवति।

Verse 12

यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमोऽपि वा । तस्यार्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम् ॥

राजन्, यदि कस्यचित् शरीरात् जीर्णवस्त्रगन्धो वा शवानुगन्धोऽपि जायते, तदा योगिनः प्राहुः—अर्धमासावशिष्टायुः ज्ञेयः।

Verse 13

यस्य वै स्त्रमात्रस्य हृत्पादमवशुष्यते । पिबतश्च जलं शोषो दशाहं सोऽपि जीवति ॥

अल्पप्रयासेनापि यस्य हृदयप्रदेशः पादौ च शुष्यतः, जलं पिबन्नपि शोषं अनुभवति—स दशदिनानि एव जीवति।

Verse 14

सम्भिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति । हृष्यते नाऽम्बुसंस्पर्शात् तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥

यस्य पुरुषस्य विकृतो वातः मर्माणि छिनत्ति, जलस्पर्शादपि न हर्षं लभते—तस्य समीपं मृत्युः आगता इति।

Verse 15

ऋक्षवानरयानस्थो गायन् यो दक्षिणां दिशम् । स्वप्ने प्रयाति तस्यापि न मृत्युः कालमिच्छति ॥

स्वप्ने यः दक्षिणां दिशं गच्छति, ऋक्षवानरयानारूढः गीतं गायन्—तस्यापि मृत्युः कालेनैव, न विलम्बते।

Verse 16

रक्तकृष्णाम्बरधरा गायन्ती हसती च यम् । दक्षिणाशान्नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति ॥

स्वप्ने या स्त्री रक्तकृष्णवस्त्रधारिणी, गायन्ती हसन्ती च, कञ्चिद् दक्षिणदिशं नयति—सोपि न जीवति; मृत्युः आसन्ना।

Verse 17

नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानाṃ महाबलम् । एकं संविक्ष्य वल्गन्तं विद्याद्मृत्युमुपस्थितम् ॥

स्वप्ने यः पश्यति नग्नं क्षपणकं, हसन्तं बलवन्तं एकाकिनं च, प्लवमानं विचरन्तं—मृत्युः आगता इति जानीयात्।

Verse 18

आमस्तकतालाद्यस्तु निमग्नं पङ्कसागरे । स्वप्ने पश्यत्यथात्मानं स सद्यो म्रियते नरः ॥

यदि कश्चित् पुरुषः स्वप्ने मृत्तिकापङ्कसमुद्रे शिरोमुकुटपर्यन्तं निमग्नं स्वात्मानं पश्यति, स पुरुषः सद्य एव म्रियते।

Verse 19

केशाङ्गारांस्तथा भस्म भुजङ्गान्निर्जलां नदीम् । दृष्ट्वा स्वप्ने दशाहात्तु मृत्युरेकादशे दिने ॥

यदि स्वप्ने केशान् अङ्गारभूतान् भस्मभूतान् वा सर्पभूतान् पश्यति, अथवा निर्जलां नदीं पश्यति, तदा दशदिनानन्तरम् एकादशे दिने मृत्युः आगच्छति।

Verse 20

करालैर्विकटैः कृष्णैः पुरुषैरुद्यतायुधैः । पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं लभेन्नरः ॥

यदि स्वप्ने पुरुषः भीषणैः विकृतैः कृष्णैः पुरुषैः आयुधोद्धृतहस्तैः पाषाणैः आहतः पश्यति, स सद्य एव मृत्युम् आप्नोति।

Verse 21

सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति संमुखम् । विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति ॥

सूर्योदयकाले यदि शृगाली (शिवा) क्रोशन्ती पुरुषं प्रति आगच्छति, प्रतिलोमदिशः वा परिभ्रमन्ती वा, स सद्य एव मृत्युम् आप्नोति।

Verse 22

यस्य वै भुक्तमात्रस्य हृदयं बाधते क्षुधा । जायते दन्तघर्षश्च स गतायुर्न संशयम् ॥

भुक्तमात्रस्य यदि पुरुषस्य हृदये क्षुधा जायते, दन्तानां च घर्षणं कटकटायितं वा प्रवर्तते, तस्य आयुः क्षीणं—न संशयः।

Verse 23

दीपगन्धं न यो वेत्ति त्रस्यत्यह्नि तथा निशि । नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति ॥

यः दीपस्य गन्धं (तैलधूमयोः) न वेत्ति, यो दिवा निशि च भीतः, यश्च स्वात्मानं परनेत्रस्थितमिव न पश्यति—स न जीवति।

Verse 24

शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा ग्रहगणं तथा । दृष्ट्वा मन्येत संक्षीणमात्मजीवितमात्मवित् ॥

यदि कश्चित् मध्यरात्रौ इन्द्रायुधं पश्येत्, अथवा दिवा ग्रहगणान् पश्येत्, तदा धीमान् जानीयात् स्वजीवितं क्षीयते इति।

Verse 25

नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्नमनॊन्नती । नेत्रञ्च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् ॥

यदि नरस्य नासिका वक्रा भवति, कर्णौ लम्बेते विषमं वा उन्नते, वामनेत्रं च स्रवति—तस्य आयुः प्रच्युतम्।

Verse 26

आरक्ततामेति मुखं जिह्वा वा श्यामतां यदा । तदा प्राज्ञो विजानीयान्मृत्युमासन्नमात्मनः ॥

यदा मुखं रक्तिमां याति, जिह्वा वा कृष्णवर्णा भवति, तदा धीमान् जानीयात् तस्य मृत्युः समीपे इति।

Verse 27

उष्ट्र-रासभयानेन यः स्वप्ने दक्षिणां दिशम् । प्रयाति तञ्च जानीयात् सद्योमृत्युं न संशयः ॥

यः स्वप्ने दक्षिणदिशं उष्ट्रमारूढो गर्दभारूढो वा याति—तं सद्योमरणभागिनं विद्धि, न संशयः।

Verse 28

पिधाय कर्णौ निर्घोषं न शृणोत्यात्मसम्भवम् । नश्यते चक्षुषोर्ज्योतिर्यस्य सोऽपि न जीवति ॥

यः पुरुषः कर्णौ पिधाय स्वात्मनः अन्तःसमुत्थितं नादं न शृणोति, यस्य च नेत्रयोः तेजः (शक्तिः) प्रशाम्यति—स न जीवति; तस्य मृत्युः समीपे।

Verse 29

पततो यस्य वै गर्ते स्वप्ने द्वारं पिधीयते । न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात्तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

यः स्वप्ने कूपे पतन्निव दृश्यते, द्वारं च पिधीयते, स च तस्मात् गर्तात् नोत्थायते—तदा तस्य आयुः पर्यवसितम्।

Verse 30

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ताः पुनः सम्परिवर्तमाना । मुखस्य चोष्मा शुषिरञ्च नाभेः शंसन्ति पुंसामपरं शरीरम् ॥

ऊर्ध्वदृष्टिः स्थैर्यहानिः; रक्ते चञ्चले च नेत्रे; मुखात् उष्णता-निष्क्रमणं, नाभौ च शून्यता—एतानि नराणां ‘अन्यदेहं’ (मृत्युपरिवर्तनं) घोषयन्ति।

Verse 31

स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यस्तु न च निष्क्रमते पुनः । जलप्रवेशादपि वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

यः स्वप्ने वह्निं प्रविश्य पुनर्न न निष्क्रामति—अथवा जलं प्रविश्य तथैव—तत् तस्य आयुषः अन्तं सूचयति।

Verse 32

यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा । स मृत्युम् सप्तरा्त्र्यन्ते नरः प्राप्रोत्यसंशयम् ॥

यः पापैः भूतैः रात्रौ वा दिवा वा ताड्यते पीड्यते वा—स पुरुषः सप्त-रात्र्यन्ते निःसन्देहं मृत्युम् आप्नोति।

Verse 33

स्ववस्त्रममलं शुक्लं रक्तं पश्यत्यथासितम् । यः पुमान् मृत्युमासन्नं तस्यापि हि विनिर्दिशेत् ॥

यः पुरुषः स्वकीयं शुद्धं श्वेतं वासः रक्तं वा कृष्णं वा पश्यति, तस्यापि समीपे मृत्युरिति विज्ञेयम्।

Verse 34

स्वभाववैपरीत्यन्तु प्रकृतेश्च विपर्ययः । कथयन्ति मनुष्याणां सदासन्नौ यमान्तकौ ॥

स्वभावविपर्ययः च प्रकृतिविकृतिश्च यस्य भवति, तस्य यममृत्यू समीपस्थाविति कथ्यते।

Verse 35

येषां विनीतः सततं येऽस्य पूज्यतमा मताः । तानेव चावजानाति तानेव च विनिन्दति ॥

येषु सदा विनीतः स्यात् ये च तेन परमपूज्यतमा मताः, तान् यदि स अवज्ञाति निन्दति च, तन्मृत्युसामीप्यलक्षणम्।

Verse 36

देवान्नार्चयते वृद्धान् गुरून् विप्रांश्च निन्दति । मातापित्रोर्न सत्कारं जामातॄणां करोति च ॥

न देवाञ् पूजयति, वृद्धाचार्यब्राह्मणान् निन्दति; मातापितृभ्यां यथोचितं न मानं ददाति, जामातॄन् च न समाद्रियते—एतद् घोरं लक्षणं विज्ञेयम्।

Verse 37

योगिनां ज्ञानविदुषामन्येषां च महात्मनाम् । प्राप्ते तु काले पुरुषस्तद्विज्ञेयं विचक्षणैः ॥

काले प्राप्ते योगिनः ज्ञानिनो महात्मानश्चान्यान् प्रति पुरुषः अवमानं करोति; एतद् विवेकिना अन्तलक्षणं ज्ञेयम्।

Verse 38

योगिनां सततं यत्नादरिष्टान्यवनीपते । संवत्सरान्ते तज्ज्ञेयं फलदानि दिवानिशम् ॥

हे भूमिपते, योगिनः सततप्रयत्नेन अरिष्टानि निरीक्षन्ते। संवत्सरान्ते तानि दिवा च रात्रौ च फलदानि इति बोधनीयानि॥

Verse 39

विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणाः । विज्ञाय कार्यो मनसि स च कालो नरेश्वर ॥

एतानि सुस्पष्टं निरीक्ष्य, तेषां फलक्रमः अतिभयानकः मनसि निश्चेतव्यः; तं कालं च, हे नराधिप, विज्ञेयम्॥

Verse 40

ज्ञात्वा कालञ्च तं सम्यगभयस्थानमाश्रितः । युञ्जीत योगी कालोऽसौ यथा नास्याफलो भवेत् ॥

तं कालं सम्यग्ज्ञात्वा, अभयपदं शरणं गत्वा, योगी योगे प्रवर्तेत—यथा अस्य स कालो निष्फलो न भवेत्॥

Verse 41

दृष्ट्वारिष्टं तथा योगी त्यक्त्वा मरणजं भयम् । तत्स्वभावं तदालोक्य काले यावत्युपागतम् ॥

एवं अरिष्टं दृष्ट्वा, योगी मृत्युभयजं भयम् उत्सृज्य, तस्य स्वभावं परीक्षेत, कियत् स कालः उपसर्पित इति पश्येत्॥

Verse 42

तस्य भागे तथैवाह्नो योगं युञ्जीत योगवित् । पूर्वाह्ने चापराह्ने च मध्याह्ने चापि तद्दिने ॥

तस्यैव दिवसविभागे योगविद् योगं समाचरेत—पूर्वाह्णे वा अपराह्णे वा मध्याह्ने वा, तस्मिन् दिने॥

Verse 43

यत्र वा रजनीभागे तदरिष्टं निरीक्षितम् । तत्रैव तावद्युञ्जीत यावत् प्राप्तं हि तद्दिनम् ॥

यदि वा रात्रेः कस्यचित् प्रहरभागे तद् अद्भुतं दृष्टं स्यात्, तस्मिन्नेव प्रहरभागे यावत् स एव दिवसः समुपैति तावत् साधनं कुर्यात्।

Verse 44

ततस्त्यक्त्वा भयं सर्वं जित्वा तं कालमात्मवान् । तत्रैवावसथे स्थित्वा यत्र वा स्थैर्यमात्मनः ॥

ततः सर्वभयं त्यक्त्वा तं कालं च जित्वा, आत्मवान् तस्मिन्नेव निवासे तिष्ठेत्—अथवा यत्रात्मनः स्थैर्यं भवति तत्र।

Verse 45

युञ्जीत योगं निर्जित्य त्रीन् गुणान् परमात्मनि । तन्मयश्चात्मना भूत्वा चिद्वृत्तिमपि सन्त्यजेत् ॥

परमात्मनि त्रिगुणान् जित्वा योगं साधयेत्। तद्रूपः स्वात्मना भूत्वा चित्तवृत्तीनपि परित्यजेत्।

Verse 46

ततः परमनिर्वाणमतीन्द्रियमगोचरम् । यद्बुद्धेर्यन्न चाख्यातुं शक्यते तत् समश्नुते ॥

ततोऽतीन्द्रियं सर्वविषयातीतं बुद्ध्यतीतं वाचामगोचरं परमं निर्वाणं प्राप्नोति।

Verse 47

एतत् सर्वं समाख्यातं तवालर्क ! यथार्थवत् । प्राप्स्यसे येन तद्ब्रह्म संक्षेपात्तन्निबोध मे ॥

एतत् सर्वं तेऽलर्क सत्येन व्याख्यातम्। इदानीं मत्तः संक्षेपेण तद् अवगच्छ येन त्वं तद् ब्रह्म प्राप्स्यसि।

Verse 48

शशाङ्करश्मिसंयोगाच्छन्द्रकान्तमणिः पयः । समुत्सृजति नायुक्तः सोपमा योगिनः स्मृता ॥

चन्द्रकिरणसंस्पर्शात् चन्द्रकान्तमणिर्द्रवं स्रवति; अयुक्तसंयोगे तु न स्रवति। एषा योगिनः दृष्टान्तस्मृतिः।

Verse 49

यच्चार्करश्मिसंयोगादर्ककान्तो हुताशनम् । आविष्करोति नैकः सन्नुपमा सापि योगिनः ॥

तथा अर्ककान्तमणिः सूर्यकिरणसंयोगात् अग्निं जनयति; न च स बह्वग्निरूपः। एषापि योगिनः दृष्टान्तोपमा।

Verse 50

पिपीलिकाखु-नकुल-गृहगोधा-कपिञ्जलाः । वसन्ति स्वामिवद् गेहे ध्वस्ते यान्ति ततोऽन्यतः ॥

पिपीलिका मूषिका नकुला गृहगोधा तित्तिरयश्च गृहे स्वामिन इव वसन्ति; तद्भङ्गे नश्यति तेऽन्यत्र यान्ति।

Verse 51

दुःखन्तु स्वामिनो ध्वंसे तस्य तेषां न किञ्चन । वेश्मनो यत्र राजेन्द्र सोपमा योगसिद्धये ॥

तस्मिन् गृहे विनष्टे स्वामिनः शोकः; तेषां तु न किञ्चन। राजन्, एषा योगसिद्ध्यधिगमाय दृष्टान्तोपमा।

Verse 52

मृद्वाहिकाल्पदेहापि मुखाग्रेणाप्यणीयसाः । करोति मृद्भारचयमुपदेशः स योगिनः ॥

पृथिवीवाहिनी पिपीलिकापि सूक्ष्मदेहा, मुखाग्रातिसूक्ष्मा सती, गुरुपृथिवीराशिं करोति। एषा योगिने उपदेशः।

Verse 53

पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम् । वृक्षं विलुप्यमानन्तु दृष्ट्वा सिध्यन्ति योगिनः ॥

पल्लवपुष्पफलोपेतं वृक्षं पशुपक्षिमनुष्यादिभिः परिमृज्यमानं दृष्ट्वा तस्मादुपदेशं गृहीत्वा योगिनः सिद्धिमवाप्नुवन्ति।

Verse 54

रुरुशावविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम् । सह तेन विवर्धन्तं योगी सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

नवीनरुरुमृगस्य शृङ्गाग्रं तिलकचिह्नाकारं यथा सहैव वर्धते तदवलोक्य, क्रमवृद्धितत्त्वं ज्ञात्वा योगी परिपूर्णतां प्राप्नुयात्।

Verse 55

द्रवपूर्णमुपादाय पात्रमारोहतो भुवः । तुङ्गमार्गं विलोक्योच्चैर्विज्ञातं किं न योगिना ॥

द्रवपूर्णं पात्रं गृहीत्वा तीव्रमार्गे भूमितः समारुह्यन्तं जनं दृष्ट्वा, सावधानसमत्वारोहणतत्त्वं योगिना किं न बोध्यते?

Verse 56

सर्वस्वे जीवनायालं निखाते पुरुषस्य या । चेष्टा तां तत्त्वतो ज्ञात्वा योगिनः कृतकृत्यता ॥

जीवनार्थं यदा नरः सर्वं धनं निहितं करोति, यत्किञ्चिदुद्यमं करोति; तस्य यथार्थतत्त्वं विदित्वा योगी कृतार्थो भवति।

Verse 57

तद्गृहं यत्र वसतिः तद्भोज्यं येन जीवति । येन सम्पद्यते चार्थस्तत्सुखं ममतात्र का ॥

एष एव वासगृहः यत्र वसति; एतदेव अन्नं येन जीवति; एष एव धनं येनार्थः सिद्ध्यति; एष एव सुखम्—एतेषु किं ममत्वम्?

Verse 58

अभ्यार्थितोऽपि तैः कार्यं करोति करणैर्यथा । तथा बुद्ध्यादिभिर्योगी पारक्यैः साधयेत्परम् ॥

यथा पुरुषः तैः प्रेरितोऽपि करणैः कर्म करोति, तथा योगी बुद्ध्यादिभिः करणैः स्वात्मनः बहिर्भूतानिव मन्वानः परं ब्रह्म साधयेत्।

Verse 59

जड उवाच ततः प्रणम्यात्रिपुत्रमलर्कः स महीपतिः । प्रश्रयावनतो वाक्यमुवाचातिमुदान्वितः ॥

जड उवाच—ततः स राजा अलर्कोऽत्रेः सुतं प्रणम्य, महाहर्षसमन्वितः, विनयगौरवयुक्तैर्वाक्यैः प्राह।

Verse 60

अलर्क उवाच दिष्ट्या देवैरिदं ब्रह्मन् ! पराभिभवसम्भवम् । उपपादितमत्युग्रं प्राणसन्देहदं भयम् ॥

अलर्क उवाच—दैवात् खलु देवैरेव मम पराभवावमानजं घोरतमं भयमिदं समुत्पादितं, येन मे प्राणेष्वपि संशयोऽभवत्।

Verse 61

दिष्ट्या काशिपतेर्भूरि-बलसम्पत्पराक्रमः । यदुच्छेदादिहासयातः स युष्मत्सङ्गदो मम ॥

दैवात् काशिराजो महाबलः समृद्धिसाहससमन्वितः; तेन कृतक्षयात् अहमिहागतः, तच्च मे भवद्भिः सह सङ्गमं दत्तम्।

Verse 62

दिष्ट्या मन्दबलश्चाहं दिष्ट्या भृत्याश्च मे हताः । दिष्ट्या कोशः क्षयं यातो दिष्ट्याहं भीतिमागतः ॥

दैवात् मे बलं क्षीणं जातम्; दैवात् भृत्याः निहताः; दैवात् कोशो विनष्टः; दैवात् भयमापन्नोऽहम्।

Verse 63

दिष्ट्या त्वत्पादयुगलं मम स्मृतिपथं गतम् । दिष्ट्या त्वदुक्तयः सर्वा मम चेतसि संस्थिताः ॥

सौभाग्येन ते पादयुगलं मम स्मृतिपथे प्रविष्टम्; सौभाग्येन च तव सर्वोपदेशा मम मनसि सुप्रतिष्ठिताः।

Verse 64

दिष्ट्या ज्ञानं ममोत्पन्नं भवतश्च समागमात् । भवता चैव कारुण्यं दिष्ट्या ब्रह्मन् ! कृतं मम ॥

सौभाग्येन तव सङ्गमात् मयि ज्ञानम् उदपद्यत; सौभाग्येन च, हे ब्राह्मण, त्वया मयि करुणा प्रदर्शिता।

Verse 65

अनर्थोऽप्यर्थतां याति पुरुषस्य शुभोदयॆ । यथेदमुपकाराय व्यसनं सङ्गमात्तव ॥

यदा शुभो बोधः प्रादुर्भवति तदा विपत्तिरपि पुरुषस्य अर्थवती लाभरूपा भवति; यथा एषा दुर्दशा तव सङ्गमात् ममोपकारिणी जाता।

Verse 66

सुबाहुरुपकारी मे स च काशिपतिः प्रभो । ययोः कृतेऽहं संप्राप्तो योगीश ! भवतोऽन्तिकम् ॥

सुबाहुः ममोपकारी आसीत्—तथा काशीराजोऽपि, हे प्रभो; तयोर्द्वयोः कारणात्, हे योगिनां नाथ, अहं तव सन्निधिं प्राप्तवान्।

Verse 67

सोऽहं तव प्रसादाग्नि-निर्दग्धाज्ञानकिल्बिषः । तथा यतिष्ये येनेदृङ् न भूयां दुःखभाजनम् ॥

एवं अहं—तव प्रसादाग्निना दग्धाज्ञानपापः—एवं यतिष्ये यथा पुनः कदाचिदपि एतादृशदुःखपात्रं न भवामि।

Verse 68

परित्यजिष्ये गार्हस्थ्यमार्तिपादपकाननम् । त्वत्तोऽनुज्ञां समासाद्य ज्ञानदातुर्महात्मनः ॥

अहं गृहस्थाश्रमं परित्यजिष्यामि—पादप्रदर्शनमात्रमुखं दुःखमयं च—महात्मन् ज्ञानप्रद! तव अनुज्ञां प्राप्य।

Verse 69

दत्तात्रेय उवाच गच्छ राजेन्द्र ! भद्रं ते यथा ते कथितं मया । निर्ममो निरहङ्कारस्तथा चर विमुक्तये ॥

दत्तात्रेय उवाच—गच्छ राजश्रेष्ठ; शुभं ते भवतु। मोक्षार्थं मया यथोपदिष्टं तथा एव वस—निर्ममः निरहङ्कारश्च।

Verse 70

जड उवाच एवमुक्तः प्रणम्यैनमाजगाम त्वारान्वितः । यत्र काशिपतिर्भ्राता सुबाहुश्चास्य सोऽग्रजः ॥

जड उवाच—एवं शिक्षितः स तं प्रणम्य शीघ्रं जगाम यत्र तस्य भ्राता काशीनाथः ज्येष्ठभ्राता च सुबाहुः आस्ते।

Verse 71

समुत्पत्य महाबाहुं सोऽलर्कः काशिभूपतिम् । सुबाहोरग्रतो वीरमुवाच प्रहसन्निव ॥

अलर्कः उत्थाय सुबाहोः पुरतः किञ्चित्स्मितपूर्वं महाबाहुं वीरं काशीराजं संबभाषे।

Verse 72

राज्यकामुक काशीश ! भुज्यतां राज्यमूर्जितम् । तथा च रोचते तद्वत् सुबाहोः संप्रयच्छ वा ॥

हे काशीनाथ! राज्यकाम! इदं बलवत् राज्यं भुङ्क्ष्व। अथ वा यदि ते रोचते, तर्हि सुबाहवेऽपि तथैव समर्पय।

Verse 73

काशिराज उवाच किमलर्क ! परित्यक्तं राज्यं ते संयुगं विना । क्षत्रियस्य न धर्मोऽयं भवांश्च क्षत्रधर्मवित् ॥

काशीराज उवाच— किमलर्क! युद्धं विना राज्यं त्यक्तवानसि? न एष क्षत्रियस्य धर्मः; त्वं च क्षत्रियधर्मविद् असि।

Verse 74

निर्जितामात्यवर्गस्तु त्यक्त्वा मरणजं भयम् । सन्दधीत शरं राजा लक्ष्यं उद्दिश्य वैरिणम् ॥

मन्त्रिमण्डलं वशीकृत्य मृत्युभयसमुद्भवं भयम् अपास्य, राजा शत्रुं लक्ष्यीकृत्य बाणं सन्धानयेत्।

Verse 75

तं जित्वा नृपतिर्भोगान् यथाभिलषितान् वरान् । भुञ्जीत परमं सिद्ध्यै यजेत च महामखैः ॥

तं जित्वा राजा यथेष्टं श्रेष्ठान् भोगान् परमार्थसिद्धये भुञ्जीत; महायज्ञान् अपि च कुर्यात्।

Verse 76

अलर्क उवाच एवमीदृशकं वीर ! ममाप्यासीन् मनः पुरा । साम्प्रतं विपरीतार्थं शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

अलर्क उवाच— वीर! ममापि मनः पूर्वं तथैव आसीत्; इदानीं तु विपरीतं निश्चयं तस्य कारणं च शृणु।

Verse 77

यथायं भौतिकः सङ्घस्तथान्तः करणं नृणाम् । गुणास्तु सकलास्तद्वदशेषेष्वेव जन्तुषु ॥

यथा एष देहः भौतिकः संघातः, तथा मनुष्याणाम् अन्तःकरणमपि; तथा च सर्वे गुणाः सर्वेषु भूतेषु निरपवादं समन्तात् सन्ति।

Verse 78

चिच्छक्तिरेक एवायं यदा नान्योऽस्ति कश्चन । तदा का नृपते ज्ञानान्मित्रारिप्रभुभृत्यता ॥

यदा खलु सा एका एव चैतन्यशक्तिः केवलं विद्यते, नान्या काचिदपि; तदा, राजन्, ज्ञानोदये सति ‘मित्र’ ‘शत्रु’ इति वा ‘स्वामी’ ‘दास’ इति वा कल्पनानां कः अवकाशः?

Verse 79

तन्मया दुःखमासाद्य त्वद्भयोद्भवमुत्तमम् । दत्तात्रेयप्रसादेन ज्ञानं प्राप्तं नरेश्वर ॥

तव भयजनितं परमं शोकं, हे नराधिप, समासाद्य; दत्तात्रेयप्रसादेन अहं तत्त्वज्ञानं प्राप्तवान्।

Verse 80

निर्जितेन्द्रियवर्गस्तु त्यक्त्वा सङ्गमशेषतः । मनो ब्रह्मणि सन्धाय तज्जये परमो जयः ॥

इन्द्रियगणं जित्वा, निरवशेषं आसक्तिं परित्यज्य, मनो ब्रह्मणि निधाय—तस्य जयः परमा जयः।

Verse 81

संसाध्यमन्यत्तत्सिद्ध्यै यतः किञ्चिन्न विद्यते । इन्द्रियाणि च संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥

तस्य सिद्धेः प्राप्तये नान्यत् किञ्चित् कर्तव्यं विद्यते; इन्द्रियनिग्रहात् एव सिद्धिं लभते।

Verse 82

सोऽहं न तेऽरिर्न ममासि शत्रुः सुबाहुरेषो न ममापकारी । दृष्टं मया सर्वमिदं यथात्मा अन्विष्यतां भूप ! रिपुस्त्वयान्यः ॥

नाहं तव शत्रुः, न त्वं मम वै रिपुः। नायं सुबाहुः मम अपराधी। सर्वमेतदात्मतया मया दृष्टम्। राजन्, अन्वेषय—शत्रुरन्योऽस्ति (यथा त्वं मन्यसे तदन्यः)।

Verse 83

इत्त्थं स तेनाभिहितो नरेन्द्रो हृष्टः समुत्थाय ततः सुबाहुः । दिष्ट्येति तं भ्रातरमाभिनन्द्य काशीश्वरं वाक्यमिदं बभाषे ॥

एवं तेनाभिहितो राजा हृष्टः समुत्थाय । ततः सुभाहुः ‘स्वस्ति’ इति भ्रातरं नमस्कृत्य काशीनाथं प्रति इदं वचनमब्रवीत् ॥