Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः। राम उवाच—प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते; प्रभावोत्साहवान् काव्योऽपि देवपुरोधसा जितः।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

इह लोकेऽविश्वसनीयाः अविपश्चितश्च जनाः कार्याणि मन्त्रयन्ते; अशक्यकार्यप्रारम्भशीलानां तु क्लेशदुःखवर्जितं फलं कुतः स्यात्?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

अविज्ञातस्य ज्ञापनं विज्ञानम्, विज्ञातस्य च निश्चयः; अर्थद्वैधसमुत्थस्य सन्देहस्य छेदनं, तथा शेषस्य निर्णायकदर्शनं च।

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

सहायाः साधनोपायाः देशकालयोर्विभागः विपत्तेश्च प्रतीकारः—एतैः पञ्चभिरङ्गैर्मन्त्रः इष्यते।

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

मनःप्रसादः श्रद्धा च करणपाटवं तथा; सहायोत्थानसम्पच्च—एतानि कर्मसिद्धेर्लक्षणानि।

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

मदः प्रमादः कामश्च सुप्तप्रलपितानि च; मन्त्रं भिन्दन्ति, प्रच्छन्नाः कामिन्यश्च तथा रमताम्।

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

प्रगल्भः स्मृतिमान् वाग्मी शस्त्रशास्त्रयोः शास्त्रेषु च निष्ठितः। अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुमर्हति॥

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

निसृष्टार्थो मितार्थश्च तथा शासनहारकः। सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः॥

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं। नय इष्यते इति। शासनहारकः शासनशासक इति च। कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश्च निष्पतेत्॥

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

छिद्रं च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च। रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः॥

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोत्रं पक्षयोरुभयोरपि। तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्॥

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

चरः प्रकाशो दूतः स्यात्; अप्रकाशश् चरो द्विधा। बणिक्-कृषीबल-लिङ्गी-भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः॥

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते। प्रकृतव्यसनं यत् स्यात् तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्॥

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

अनयाद् व्यस्यति श्रेयस् तस्मात् तद् व्यसनं स्मृतम्। हुताशनो जलं व्याधिर् दुर्भिक्षं मरकं तथा॥

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परम्। दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्॥

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत्। मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः॥

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

आयव्ययविचारः, दण्डनीतिशास्त्रं, अमित्रप्रतिषेधः, व्यसनप्रतीकारः, राज्यस्य राज्ञश्चाभिरक्षणं—एतानि राजधर्मस्य मुख्यविषयाः।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

इत्येतद् अमात्यस्य कर्म निर्दिष्टम्। सव्यसनान्वितो हि स्वकार्यं नाशयति; ततः हिरण्यधान्यवस्त्रवाहनानि प्रजां च परिहीयते।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

तथान्येऽपि द्रव्यनिचयाः संरक्ष्याः; प्रजाः सव्यसनाः सन्तोऽपि निग्राह्याः। आपदिस्थानां प्रजानां रक्षणं कोषदण्डयोः अधीनम्।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैः’ इत्यनेन ग-घ-छ-झ-ञ वर्णाः; ‘स्वचरैः’ इत्यनेन ज-वर्णः; ‘विफले’ इत्यनेन घ-झ-ञ वर्णाः सूच्यन्ते। अपि च पौरादयः संश्रयहेतोः अत्रोपकुर्वन्ति—दुर्दिने, तूष्णींभावे, युद्धे, जनत्राणे, मित्रामित्रपरिग्रहे च।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

सामन्तादिकृते दोषे सति तं दोषं तदनुबन्धव्यसनं च प्रशमयेत्। भृत्यानां भरणं, दानप्रदानं, प्रजामित्रपरिग्रहश्च कर्तव्यः।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

धर्मकामादिभेदश्च दुर्गसंस्कारभूषणं च कोषेण धार्यते; कोषे व्यसने प्राप्ते तानि नश्यन्ति। कोषमूलो हि भूपतेर्बलप्रभावः।

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

दण्डेन राजा मित्रामित्रव्यवस्थाṃ कुर्यात्, अवनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं च; दूरकार्येष्वप्याशुकारित्वं स्यात्। दण्डव्यवस्थया तद्व्यसनं हरेत्।

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

धनादिभिः मित्राणि सस्तम्भयेत्, अमित्रं नाशयेत्; दानाद्युपकारैर्मित्रोपकारित्वं साधयेत्, मित्रस्य व्यसनं च हरेत्।

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

व्यसनीं जनं राजा दण्डयेत्—राजकार्यविघातकं, वाग्दण्डयोः पारुष्यकारिणं, अर्थदूषणकर्तारं च।

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः; आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता च।

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

इति पूर्वोपदिष्टं सचिवव्यसनं स्मृतम्; अनावृष्टिश्च पीडाद्यैः सह राष्ट्रव्यसनमुच्यते।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

व्ययीकृतः परिक्षिप्तोऽप्रजितोऽसञ्चितस्तथा दूषितो दरसंस्थश्च कोषव्यसनमुच्यते।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः; मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति। अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातं नवागतं च सहायेत्।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरं तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

कलत्रगर्भे निखातं शल्यं यथा, तथा विच्छिन्नवीवधासारं व्रणं, तथा शून्यमूलं च—एते सर्वे चिकित्साशून्याः, साध्यत्वरहिताः स्मृताः।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

अस्वाम्यसंहतं द्रव्यं, भिन्नकूटसमुद्भवं च, दुष्पार्ष्णिग्राहलभ्यं च अर्थं—एतद् ‘बलव्यसनम्’ इति कथ्यते।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

दैवोपपीडितं मित्रं, शत्रुबलेन ग्रस्तं च, कामक्रोधादिसंयुक्तं—स उत्साहदोषात् अरिभिर्भवेत्।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

क्रोधादर्थस्य दूषणं जायते, वाक्यदण्डयोः पारुष्यं च; कामजं मृगया द्यूतं, व्यसनानि पानकं स्त्रियश्च।

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

वाक्पारुष्यं लोके परं दोषं, उद्वेजनमनर्थकं च; असिद्धसाधनं दण्डं तस्मात् नृपो युक्त्या तत्र योजयेत्।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

दण्डपारुष्ययुक्तो नृपो भूतान्युद्वेजयति; उद्विग्नानि भूतानि तस्य द्विषतां संश्रयं यान्ति।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

विवृद्धाः शत्रवः खलु विनाशहेतवो भवन्ति; दूष्यस्य दूषणार्थं महीयसः परित्यागोऽपि महत्त्वं नीतिधर्मः।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

नीतितत्त्वविदोऽर्थदूषणानि वदन्ति—पानात् कार्याकार्यविवेकज्ञानहानिः, मृगयातोऽरितः क्षतिः, शत्रुभ्यः क्षयः।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

श्रमान्तस्य जित्यर्थं रक्षिते वने मृगयां विचरेत्; द्यूते तु आशादयः कलहादयश्च स्युः, धर्मार्थप्राणनाशकरं तत्।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

स्त्रीव्यसनात् कालातिपातो धर्मार्थपीडा च भवेत्; पानदोषात् प्राणनाशः, कार्याकार्याविनिश्चयश्च जायते।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

स्कन्धावारनिवेशे कुशलो निमित्तवित् च यो भवति, स रिपुं जयेत्। स्कन्धावारस्य मध्ये तु नृपतेर्गृहं सकोषं विनिवेशयेत्॥

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं मौलीभूतं कृत्वा, राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्॥

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

निशि सेनापतिपुरःसरः सन्नद्धः सैन्यैकदेशः मण्डलेन बहिः परिभ्रमेत्, चत्वरांश्च पर्यटेत्॥

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

स्वकैः दरसीमान्तचारिभिः वार्ताः विजानीयात्; निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः स्यात्॥

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

साम दानं भेदश्च दण्डोपेक्षा इन्द्रजालकं मायोपायाश्च—एते सप्त उपायाः; साधनाय तान् यथायोग्यं प्राज्ञो निक्षिपेत्॥

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

चतुर्विधं स्मृतं साम—उपकारानुकीर्तनात्, उपकारकर्मकथनात्, मिथःसम्बन्धकथनात्, मृदुपूर्वं च भाषणात्।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

आयाते दर्शनं दत्त्वा वाचा ‘तवाहम्’ इति चार्पणम्। यः सम्प्राप्तधनोत्सर्गं करोति स उत्तमाधममध्यमः॥

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

तदा तस्य प्रतिदानं कुर्यात्, गृहीतस्यानुमोदनं च। अपूर्वं द्रव्यदानं तथा स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं॥

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

देयश्च प्रतिमोक्षश्च दानं पञ्चविधं स्मृतम्। स्नेहरागापनयनं संहर्षोत्पादनं तथा॥

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

मिथो भेदश्च भेदज्ञैर्भेदश्च त्रिविधः स्मृतः। बधोऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः॥

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

प्रकाशेनाप्रकाशेन वा लोकद्विष्टान् जनैर्निन्दितान् परिहर्येत्। तेषां विनाशे लोकः प्रशाम्यति, तेषु कृतः पिण्डोऽपि प्रशस्यते॥

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

“परिवेशयेत्” इति ख-पाठः; तथा “सुप्रवर्तनम्” इति ज-ट-पाठौ। विशेषेणोपनिषद्योगैः शस्त्रादिभिर्द्विषो हन्यात्। जातिमात्रेण द्विजं नैव हन्यात्; स सामोत्तरैर्वशे नयेत्॥

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वा, असाधुं पिबन्निव च पश्यन्, अमृतं ग्रसन्निव साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः॥

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

मिथ्याभिशस्तः श्रीकामः आहूयाप्रतिमानितः। राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस्तथा॥

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः। अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरोऽपि सान्त्वितः॥

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

हृतद्रव्यकलत्रश्च पूजार्होऽप्रतिपूजितः। एतांस्तु शत्रुपक्षे स्थितान् नित्यं सुशङ्कितान् भेदाय प्रयोजयेत्॥

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

आगतान् कामैः पूजयेत् स्वजनांश्च प्रशमं नयेत्। साममेव अनुसन्धानं कुर्यात्, आवश्यकेऽत्युग्रभयदर्शनं प्रदर्शयेत्॥

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

साम दानं तथा मानं भेदश्चेति प्रकीर्तिताः उपायाः। हतं मित्रं घुणजग्धकाष्ठमिव विशीर्यते॥

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

त्रिशक्तिसम्पन्नो देशकालज्ञो दण्डेन अरिन् नयेत् नाशम्। मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं तु सान्त्वेन साधयेत्॥

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

लुब्धं क्षीणं च दानेन जयेत्; मित्रान् अन्योन्यशङ्कया नियच्छेत्। दण्डदर्शनाद् दुष्टान् निरोधयेत्; पुत्रभ्रातृप्रभृतीन् स्वजनान् सामतः प्रशमयेत्॥

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

दानभेदोपायैः चमूमुख्यान् योधान् जनपदसम्बद्धान् च नियोजयेत्; सामान्ताटविकान् च भेददण्डाभ्यां वशं नयेत्, अपराधिनः तु विभागेन दण्डेन च निगृह्यन्ताम्।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

देवताप्रतिमां यदा अन्तर्गतैर्नरैः पूज्यते, तदा पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि प्रादुर्भवति, अद्भुतदर्शनं प्रदर्शयन्।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

दानभेदैश्चैव मुख्यान् पौरानिति च वर्गीकरणं; एवं वेतालोल्कापिशाचानां तथा शिवानां स्वरूपाणि कथ्यन्ते। ते कामतो रूपधारिणः, शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणसमर्थाश्च।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

तमोऽनिलोऽनलो मेघ इति माया ह्यमानुषी; भीमः स्त्रीरूपतामास्थितः कीचकं जघान।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं यदुपेक्ष्यते, सा ‘उपेक्षा’ इति स्मृता दोषरूपा; हिडिम्बया च भ्राता उपेक्षित इति दृष्टान्तः।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

मेघोत्थितान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं, तथा सैन्यानां दरस्थानं ध्वजधारिणां च विचित्रदर्शनं—एतानि सर्वाणि निमित्तानि (शकुनानि) मन्येत।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

छिन्नपाटितभिन्नानां तथा संसृतानां (मृतानामपि) चलदिव दर्शनं यथा शत्रवो मन्येरन्—तादृशम् इन्द्रजालं द्विषतां मोहाय पराभवाय च उपकल्पयेत्।