Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
अध्यायेऽस्मिन् आन्तरदण्डात् परदण्डनीतौ संक्रमणं कृत्वा पुष्करः परशत्रून् प्रति निग्रहं वर्णयति, ततः षाड्गुण्यं राजनीतेः स्पष्टयति। दण्डः प्रकटः गूढश्चेति द्विधा; लुण्ठनं ग्रामक्षेत्रविनाशः दाहः विषप्रयोगः लक्षितवधः अपवादः जलदूषणं च शत्रोः आश्रयच्छेदाय निर्दिश्यते। अलाभे वा व्ययसङ्क्षये च उपेक्षा गणितं स्थानं कथ्यते। मायोपायाः—कृतकनिमित्तोत्पादनं, शकुनव्यवहारः (अग्निशलाकादि उल्कासदृशोपकरणैः), प्रचारः, रणनादाः, इन्द्रजालयुद्धमायाश्च—परबलोत्साहभङ्गाय स्वपक्षबलवर्धनाय च। अन्ते सन्धि-विग्रह-यान-आसन-द्वैधीभाव-संश्रय (सम्शय) इति षडुपायाः संहिताः; समबलवत्तरैः सह मैत्री, तथा कदा आसनं कदा यानं कदा द्वैधीभावः कदा पराश्रय इति स्थितिनिर्णयः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते
इत्याग्नेये महापुराणे ‘यात्रामण्डलचिन्तादि’नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘षाड्गुण्यम्’। पुष्कर उवाच—सामभेदौ मया प्रोक्तौ, दानदण्डौ तथैव च; दण्डः स्वदेशे कथितः, परदेशेऽधुना व्रवीमि ते।
Verse 2
शत्रुं जिहीर्षुरुच्छिन्द्यादिति घ , ञ च प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं
शत्रुं जिहीर्षुः तस्योपजीवनसहायादीन् उच्छिन्द्यात्—इति नियमः। दण्डः द्विविधः प्रोक्तः—प्रकाशश्चाप्रकाशश्च। तत्र लुण्ठनं ग्रामघातः शस्यघातोऽग्निदीपनं च (दण्डकर्माणि)।
Verse 3
प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं
प्रकाशोऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर्बधः। दूषणं चैव साधूनामुदकानां च दूषणम्॥
Verse 4
दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः
दण्डप्रणयणं प्रोक्तम्; उपेक्षां शृणु भार्गव। यदा मन्यते नृपतिः रणे—न मम विग्रहः॥
Verse 5
अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं
अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत्। सामलब्धास्पदं चात्र दानं चार्थक्षयङ्करम्॥
Verse 6
भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं
भेददण्डानुबन्धः स्यात् तदोपेक्षां समाश्रयेत्। न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवम्॥
Verse 7
न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्
न चाहमस्य विषये तत्रोपेक्षां समाश्रयितुं शक्नोमि; अवज्ञया आहतः सन् तत्र रिपुर्भवति, तस्मात् स राज्ञा रिपुवत् कार्यः।
Verse 8
मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत् शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः
मायोपायं प्रवक्ष्यामि—उत्पातैः अनृतैश्च चरन् शत्रोः उद्वेजनं कुर्यात्, विशेषतः शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः (वशीकृत्य) भयमुत्पादयेत्।
Verse 9
स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्
हे द्विज, तस्य स्थूलस्य पुच्छस्थां विपुलामुल्कां कृत्वा ततः विसृजेत्; एवम् ‘उल्कापात’ इति दृश्यं प्रदर्शयेत्।
Verse 10
एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां
एवमन्ये दर्शनीयाः उत्पाता बहवोऽपि; तथा कुहकैर्विविधैर्द्विषामुद्वेजनं कुर्यात्।
Verse 11
सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्
सांवत्सराः तापसाश्च यदि परस्य नाशं ब्रूयुः, तदा पृथिवीं जिगीषुः राजा तेन परानुद्वेजयेत्।
Verse 12
देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्
देवानां प्रसादं परस्य च कीर्तयेत्; आगतेऽमित्रबले नः, भीतवत् न, शत्रुसैन्यं प्रहरध्वम्।
Verse 13
एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा
एवं रणे प्रवृत्ते ब्रूयात्—“भग्नाः सर्वे परे” इति; क्ष्वेडकिलकिलाः कुर्यात्, तथा “शत्रुर्हतः” इति वाचयेत्।
Verse 14
देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्
देवाज्ञया वर्धितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति गच्छति; इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि—कालेन इन्द्रं दर्शयेत्।
Verse 15
चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ
दिवौकसां सहायार्थं राजा चतुरङ्गं बलं दर्शयेत्; इन्द्रध्वजसम्बद्धां रक्तवृष्टिं च प्राप्तां मन्येत।
Verse 16
छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ
छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत्; षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि—तत्र वरौ सन्धिविग्रहौ।
Verse 17
सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः
सन्धिः विग्रहश्च, यानम् आसनमेव च, द्वैधीभावः संशयश्च—इति राजधर्मे षड्गुणाः परिकीर्तिताः।
Verse 18
पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते
पणबन्धः स्मृतः सन्धिः; अपकारस्तु विग्रहः। जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते।
Verse 19
विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते
विग्रहे सति स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते; बलार्धेन प्रयाणं तु द्वैधीभावः स उच्यते।
Verse 20
उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा
उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात् संशयः स्मृतः; समेन सन्धिरन्वेष्योऽहीनेन च बलीयसा।
Verse 21
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा; तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्।
Verse 22
आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः
यदा नृपोऽऽसीन एव रिपोः कर्मविच्छेदं कर्तुं शक्तो भवति, तदा वसुधाधिपः विगृह्योपविष्टः अशुद्धपार्ष्णिः स्यात्।
Verse 23
अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः
अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् नृपो द्वैधीभावं समाश्रयेत्; बलिना विगृहीतस्तु पार्थिवोऽसन्देहेन तदनुवर्तेत्।
Verse 24
संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः प्रासादाग्रे प्रदर्शयेदिति ट विगृहीतस्तु इति ख बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं
तस्मात् संश्रयः वक्तव्यः; गुणानामधमो गुणः। ‘प्रासादाग्रे प्रदर्शयेत्’ इति ट-पाठः, ‘विगृहीतस्तु’ इति ख-पाठः। तेषां यानं बहुक्षयव्ययायासकरं प्रकीर्तितम्।
Verse 25
बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं
ततः पश्चाद् बहुलाभकरं संश्रयं राजा समाश्रयेत्; सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा नूनं संश्रयं कुर्यात्।
Frequently Asked Questions
Sandhi (treaty), vigraha (war/hostility), yāna (march/expedition), āsana (remaining stationed), dvaidhībhāva (dual policy/partial deployment), and saṃśraya (seeking refuge/overlordship; discussed alongside saṃśaya/neutral doubt).
It explicitly names daṇḍa as twofold—public (prakāśa) and secret (aprakāśa)—and associates it with disruptive acts such as plunder, arson, poisoning, targeted killing, defamation, and contamination of resources to cut off the enemy.
It advises seeking alliance with an equal, or—if not inferior—with one who is stronger, and frames saṃśraya (dependence/refuge) as a last-resort posture when power is depleted or a stronger force dominates.
Through māyopāya and Indrajāla: engineered portents, false reports, visible ‘meteor’ effects, proclamations of divine favor, and battlefield announcements designed to instill panic in the enemy and confidence in one’s own troops.