Adhyaya 244

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्त्रीलक्षणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः चामरादिलक्षणम् अग्निर् उवाच चामरो रुक्मादण्डो ऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते हंसपक्षैर् विरचितं मयूरस्य शुकस्य च

इत्याग्नेये महापुराणे ‘स्त्रीलक्षणं’ नाम त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘चामरादिलक्षणम्’। अग्निरुवाच—रुक्मदण्डोऽग्र्यश्चामरः; राज्ञः छत्रं प्रशस्यते, हंसपक्षैर्विरचितं मयूरस्य शुकस्य च।

Verse 2

पक्षैर् वाथ बलाकाया न कार्यं मिश्रपक्षकैः न शथेति छ जठरमित्यादिः, ततो गुणा इत्य् अन्तः पाठः घ , ञ , पुस्तकद्वये नास्ति चतुरस्यं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश् च शुक्लकं

बलाकापक्षैर्वा कार्यं न मिश्रपक्षकैः; इति। केषुचित् पाण्डुलिपिषु ‘न शथेति… जठरमित्यादिः’ इत्यादि पाठभेदाः, तथा ‘ततो गुणाः’ इत्यन्तःपाठो द्वे पुस्तके नास्ति। एष दृष्टान्तः चतुरस्य ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश्च, ‘शुक्लक’ इति निर्दिश्यते।

Verse 3

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टपर्वश् च दण्डकः भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टपर्वयुक्तो दण्डकः कार्यः। भद्रासनं क्षीरवृक्षनिर्मितं पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयं भवेत्॥

Verse 4

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश् च चित्रितं धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं दारु द्विजोत्तम

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश्च चित्रितम्। धनुर्द्रव्यत्रयं—लोहं शृङ्गं दारु—द्विजोत्तम॥

Verse 5

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस् तथा दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं

ज्याद्रव्यत्रितयं चैव वंशभङ्गत्वचस्तथा। दारुचापप्रमाणं तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयम्॥

Verse 6

तदेव समहीनन्तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत्

तदेव समहीनं तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि। मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत्॥

Verse 7

स्वल्पकोटिस्त्वचा शृङ्गं शार्ङ्गलोहमये द्विज कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्या सुसंयुता

स्वल्पकोटिस्त्वचा शृङ्गं शार्ङ्गलोहमये द्विज। कामिनीभ्रूलताकारां कोटिं कुर्यात् सुसंयुताम्॥

Verse 8

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत् शार्ङ्गं समुचितं कार्यं रुक्मविन्दुविभूषितं

पृथग्लौहं वा विप्रमिश्रितलौहं वा शार्ङ्गधनुः कारयेत्। तत् शार्ङ्गं समुचितप्रमाणं कार्यं रुक्मबिन्दुविभूषितं च॥

Verse 9

कुटिलं स्फुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं

कुटिलं स्फुटितं चापं सच्छिद्रं च न प्रशस्यते। धनुषि सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायश्च स्मृतम्॥

Verse 10

माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहिषं वा धनुःशुभं चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्ककुभन्तरुः

माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहिषं वा धनुःशुभम्। चन्दनं वेतसं सालं धावललङ्ककुभन्तरवः॥

Verse 11

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर् गृहीतैः शरदि श्रितैः पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः

शरदि वंशैर्गृहीतैः श्रेष्ठैर्धनुर्दण्डान् समाहृत्य। धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः पूजयेत्॥

Verse 12

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च ऋत्विजो हेमवार्णाभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः

अयसः वंशस्य च तथा शरस्याप्यशरस्य च विधानम्। स्नायवः श्लिष्टाः सुदृढाः हेमवर्णाभाः सुपत्रकाः॥

Verse 13

चतुरस्रमित्यादिः, पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैर् इत्यन्तः पाठः जपुस्तके नास्ति द्विहस्तमिति ट पूजयेत्तद्धनुरिति ग , घ , ञ च रुक्मपुङ्खाः सुपङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वाणधनुर्मुखान्

“चतुरस्रम्” इत्यादिना आरभ्य “पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः” इत्यन्तः पाठो जपुस्तके न दृश्यते; अन्यत्र “द्विहस्तम्” इति पाठः। केषुचित् (ग, घ, ञ) “तद्धनुः पूजयेत्” इति। रुक्मपुङ्खाः सुपङ्काः तैलधौताः सुवर्णाभाः शराः; यात्रायाम् अभिषेकादौ च वाणधनुर्मुखानां पूजनं कुर्यात्।

Verse 14

सपताकास्त्रसङ्ग्राहसांवत्सरकरान्नृपः ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटे ऽयजत्

हे नृप, सपताकाख्यास्त्रसङ्ग्राहे सांवत्सरकरः ब्रह्मा मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटे यज्ञम् अयजत्।

Verse 15

लौहदैत्यं स ददृशे विध्नं यज्ञे तु चिन्तयन् तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषो ऽभूद्वली महान्

स यज्ञे विध्नं चिन्तयन् लौहदैत्यं ददर्श; तस्य चिन्तयतः वह्नेः पुरुषोऽभूद् वली महान्।

Verse 16

ववन्दे ऽजञ्च तन्देवा अभ्यनन्दन्त हर्षिताः तस्मात्स नन्दकः कड्गो देवोक्तो हरिरग्रहीत्

स अजं ववन्दे, देवाश्च हर्षिता अभ्यनन्दन्; तस्मात् स नन्दकः खड्गो देवोक्तो हरिरग्रहीत्।

Verse 17

तं जग्राह शनैर् देवो विकोषः सो ऽभ्यपद्यत खड्गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततो ऽभूच्छतबाहुकः

तं देवः शनैर्जग्राह; विकोषः सन् अभ्यपद्यत। खड्गो नीलो रत्नमुष्टिः; ततः स शतबाहुकः अभूत्।

Verse 18

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले

स दैत्यो गदापाणिर्वै रणे देवान् द्रावयामास; किन्तु विष्णुना खड्गेन छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले निपेतुः।

Verse 19

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं

पतितानि तानि तु नन्दकस्य संस्पर्शमात्रेण लोहभूतानि; तानि सर्वाणि हत्वा हरिः तस्मै वरं ददौ।

Verse 20

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं

स पवित्रं ददौ—अङ्गेषु धार्यं रक्षार्थम्; भुवि तदायुधं रक्षणोपायो भवति। हरिप्रसादात् ब्रह्मापि विघ्नं विना सिद्धिमाप्नोति, हरिः प्रभुः।

Verse 21

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्ये ऽथो खड्गलक्षणं खटीखट्टरजाता ये दशनीयास्तुते स्मृताः

स तं यज्ञेन पूजयामास। अथ खड्गलक्षणं वक्ष्ये; खटी-खट्टरजाताः खड्गा ये, ते ‘दशनीयाः’ इति स्मृताः, स्तुत्य।

Verse 22

कायच्छिदस्त्वाषिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्भवाः तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजाः

सूर्पारकोद्भवा आषिकाः दृढाः स्युः कायच्छिदश्च; वङ्गदेशजाः तीक्ष्णाः छेदसहा भवन्ति; अङ्गदेशजाश्च तीक्ष्णा एव स्मृताः।

Verse 23

शतार्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खद्गं प्रकीर्तितं लोहदैत्यमित्यादिः, हर्षिता इत्य् अन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति तस्मात्तु नन्दक इति घ , ञ च महादेव इति ज तदर्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत्

शतार्धमङ्गुलपरिमाणः खड्गः श्रेष्ठ इति प्रकीर्तितः। अत्र पाठभेदाः— ‘लोहदैत्यम्’ इत्यादयः; ‘हर्षिता’ इति पाठो ‘ज’ पुस्तके नास्ति; केषुचित् ‘नन्दक’ इति, ‘ज’ पुस्तके ‘महादेव’ इति। तस्यार्धं मध्यमं ज्ञेयं; ततो हीनं खड्गं न धारयेत्।

Verse 24

दीर्घं सुमधुरं शब्दं युस्य खड्गस्य सत्तम किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते

दीर्घः सुमधुरश्च शब्दो यस्य खड्गस्य, सत्तम, किङ्किणीसदृशः; तस्य धारणं श्रेष्ठम् उच्यते।

Verse 25

खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश् च शस्यते करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्प्रभः

खड्गः पद्मपलाशाग्रः मण्डलाग्रश्च शस्यते। करवीरदलाग्राभः घृतगन्धो वियत्प्रभः॥

Verse 26

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खद्गेषु लिङ्गवत् काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खड्गेषु लिङ्गवत्। काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः॥

Verse 27

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके

खड्गे न पश्येद्वदनम्; उच्छिष्टो न स्पृशेदसिम्। मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि; कुर्यान्न शीर्षके॥