Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
अस्मिन्नध्याये राज्ञः प्रात्यहिकं कर्म निरूप्यते। स प्रभाते प्रबुध्य वाद्यघोषमध्ये गूढवेषधारिणः पुरुषान् परीक्ष्य ततः आयव्ययलेख्यं निरीक्षते, वित्तनियमं शासनस्य आदौ स्थापयन्। शौचस्नानानन्तरं सन्ध्योपासनं जपं वासुदेवपूजनं होमं पितृतर्पणं च कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो दानं ददाति, यतः राज्याधिकारः यज्ञदानधर्मे प्रतिष्ठितः। ततः वैद्योपदिष्टौषधसेवनं गुरोः आशीर्वादग्रहणं च कृत्वा सभां प्रविश्य ब्राह्मणैर्मन्त्रिभिः प्रमुखैश्च सह व्यवहारान् पूर्वन्यायेन मन्त्रेण च निर्णीयते। मन्त्ररक्षा विशेषेणोक्ता—नैकाकी नातिप्रकाशं वर्तेत, आकारीङ्गितैः रहस्यभेदं ज्ञात्वा सावधानः स्यात्। दिवसे सेनापरीक्षा रथाश्वशस्त्राभ्यासः अन्नरक्षणं च, सायं सन्ध्या पुनर्मन्त्रणा गुप्तचरप्रेषणं च, अन्तःपुरेऽपि रक्षितगमनं च—एवं धर्मनियन्त्रिता नित्यजागरूकता राजधर्मः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे उपायषड्गुणादिर्नाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः प्रात्यहिकराजकर्म पुष्कर उवाच अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत् द्विमुहूर्तावशेषायां रात्रौ निद्रान्त्यजेन्नृपः
इत्याग्नेये महापुराणे उपायषड्गुणादिर्नाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः प्रात्यहिकराजकर्म। पुष्कर उवाच—अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत्; द्विमुहूर्तावशेषायां रात्रौ निद्रां त्यजेन्नृपः।
Verse 2
वाद्यवन्दिस्वनैर् गीतैः पश्येद् गूढांस्ततो नरान् विज्ञायते न ये लोकास्तदीया इति केनचित्
वाद्यवन्दिस्वनैर्गीतैः गूढरूपान् नरान् पश्येत्; येषां लोकाः केनचित् ‘तदीया’ इति न विज्ञायन्ते।
Verse 3
आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्यं यथाविधि वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत्
ततः आयव्ययस्य श्रवणं यथाविधि कार्यम्; वेगोत्सर्गं कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत्।
Verse 4
स्नानं कुर्यान्नृपः पश्चाद्दन्तधावनपूर्वकं कृत्वा सन्ध्यान्ततो जप्यं वासुदेवं प्रपूजयेत्
पश्चान्नृपः स्नानं कुर्यात् दन्तधावनपूर्वकम्; ततः सन्ध्यां कृत्वा जप्यं जपेत्, वासुदेवं प्रपूजयेत्।
Verse 5
वह्नौ पवित्रान् जुहुयात् तर्पयेदुदकैः पितॄन् बहुक्षयव्ययायामिति ख , छ , ट च आसीनः कर्मविच्छेदमित्यादिः, राजा समाश्रयेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति दद्यात्सकाञ्चीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः
वह्नौ पवित्रान् जुहुयात्, उदकैः पितॄन् तर्पयेत्; ततः सकाञ्चीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः दद्यात्।
Verse 6
अनुलिप्तो ऽलङ्कृतश् च मुखं पश्येच्च दर्पणे ससुवर्णे धृते राजा शृणुयाद्दिवसादिकं
अनुलिप्तोऽलङ्कृतश्च दर्पणे मुखं पश्येत्; ससुवर्णे धृते राजा दिवसादिकं शृणुयात्।
Verse 7
औषधं भिषजोक्तं च मङ्गलालम्भनञ्चरेत् पश्चेद् गुरुं तेन दत्ताशीर्वदो ऽथ व्रजेत्सभां
भिषजा निर्दिष्टमौषधं सेवेत, मङ्गलालम्भनं चरेत। ततः गुरुमुपसृत्य तेन दत्ताशीर्वादं लब्ध्वा सभां व्रजेत्॥
Verse 8
तत्रस्थो ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस् तथा प्रकृतीश् च महाभाग प्रतीहारनिवेदिताः
तत्र स्थितो महाभाग, प्रतीहारेण निवेदितान् ब्राह्मणान् अमात्यान् मन्त्रिणश्च तथा प्रकृतीश्च पश्येत्॥
Verse 9
श्रुत्वेतिहासं कार्याणि कार्याणां कार्यनिर्णयम् व्यवहारन्ततः पश्येन्मन्त्रं कुर्यात्तु मन्त्रिभिः
इतिहासं श्रुत्वा कार्याणि च, कार्याणां निर्णयं कुर्यात्। व्यवहारं अन्ततः पश्येत्, मन्त्रिभिः सह मन्त्रं कुर्यात्॥
Verse 10
नैकेन सहितः कुर्यान्न कुर्याद्बहुभिः सह न च मूर्खैर् नचानाप्तैर् गुप्तं न प्रकटं चरेत्
नैकेन सहितः कुर्यात्, न बहुभिः सहापि च। न मूर्खैः न चानाप्तैः सह, गुप्तं न प्रकटं चरेत्॥
Verse 11
मन्त्रं स्वधिष्ठितं कुर्याद्येन राष्ट्रं न बाधते आकारग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता
मन्त्रं स्वाधिष्ठितं कुर्यात् येन राष्ट्रं न बाध्यते। राज्ञोऽङ्गलक्षणग्रहणे मन्त्ररक्षा परा मता॥
Verse 12
आकारैर् इङ्गितैः प्रज्ञा मन्त्रं गृह्णन्ति पण्डिताः सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः
आकारैः इङ्गितैश्च प्राज्ञाः मन्त्रमभिप्रायं गृह्णन्ति; पण्डितो जनः सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां च वचनेषु सदा रतः स्यात्।
Verse 13
राजा विभूतिमाप्नोति धारयन्ति नृपं हि ते मन्त्रं कृत्वाथ व्यायामञ्चक्रे याने च शस्त्रके
राजा विभूतिमाप्नोति; ते हि नृपं धारयन्ति। तस्मात् मन्त्रं कृत्वा व्यायामं चक्रे याने च शस्त्रके च आचरेत्।
Verse 14
निःसत्त्वादौ नृपः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितं हुतञ्च पावकं पश्येद्विप्रान् पश्येत्सुपूजितान्
निःसत्त्वादौ नृपः स्नातः सुपूजितं विष्णुं पश्येत्; हुतं पावकं पश्येत्; सुपूजितान् विप्रानपि पश्येत्।
Verse 15
गुप्तं चाप्रकटं चरेदिति ग , ज , ट च आकार ग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता इत्य् अस्य स्थाने आकारेङ्गिततत्त्वज्ञः कार्याकार्यविचक्षण इति ट पुस्तकपाठः राजाधिभूतिमाप्नोतीति ज भूषितो भोजनङ्कुर्याद् दानाद्यैः सुपरीक्षितं भुक्त्वा गृहीतताम्बूलो वामपार्श्वेन संस्थितः
गुप्तमप्रकटं चरेत्, यथा न स्वयमुद्भासते। राज्ञोऽाकारग्रहणे मन्त्ररक्षा परा मता; आकारेङ्गिततत्त्वज्ञः कार्याकार्यविचक्षणः। भूषितो भोजनं कुर्याद् दानाद्यैः सुपरीक्षितम्; भुक्त्वा गृहीतताम्बूलो वामपार्श्वे स्थितो भवेत्।
Verse 16
शास्त्राणि चिन्तयेद् दृष्ट्वा योधान् कोष्ठायुधं गृहं अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां कार्याणि च विचिन्त्य तु
योधान् कोष्ठायुधं गृहं च दृष्ट्वा शास्त्राणि चिन्तयेत्; पश्चिमां सन्ध्यामन्वास्य कार्याणि च विचिन्त्य तु।
Verse 17
चरान् सम्प्रेष्य भुक्तान्नमन्तःपुरचरो भवेत् वाद्यगीतैर् अक्षितो ऽन्यैर् एवन्नित्यञ्चरेन्नृपः
चरान् सम्प्रेष्य भुक्तान्नं कृत्वा नृपोऽन्तःपुरे विचरेत्। वाद्यगीतैः तथा अन्यैः रक्षोपायैः परिरक्षितो नित्यकर्मक्रमेणैव प्रवर्तेत्॥
Frequently Asked Questions
Mantra-rakṣā—protecting counsel and strategic intent—supported by disciplined conduct (avoiding extremes of solitude or publicity) and awareness that subtle gestures (ākāra/īṅgita) can reveal policy.
It sequences fiscal review and administrative duties alongside sandhyā, japa, Vāsudeva worship, homa, pitṛ-tarpaṇa, and dāna, presenting political authority as legitimate only when anchored in daily spiritual discipline and ethical responsibility.