Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
अध्यायेऽस्मिन् शकुनशास्त्रं राजधर्मे नीतिशास्त्रे च योज्यते, यत् राज्ञां सेनापतीनां यात्रिकाणां च कार्योपयोगि बुद्धिसाधनं भवति। आरम्भे काकशकुनाः दुर्गरोधननगरग्रहणादिषु निर्दिश्यन्ते; ततः शिबिरयात्रासु वामदक्षिणस्थितिः, पुरतः आगमनम्, रुतभेदाः च लक्षणानि कथ्यन्ते। द्वारसमीपे काकवत् संशयचर्या दाहकपटसूचना इति सामाजिकचेतावनी, तथा द्रव्यलाभहान्यादिषु चिह्नप्रमाणपरिग्रहविधिः अपि। अनन्तरं श्वशकुनाः—भाषणहूङ्कारौ, घ्राणेन वामदक्षिणग्रहणम्—देहव्यवहारलक्षणानि—कम्पः, रक्तस्रावः, स्वप्ननिद्राभेदाः—च। वृषभाश्वगजेषु मदमैथुनप्रसूतोत्तरावस्थादिलक्षणैः राजभाग्यं सूच्यते। दिग्वायुग्रहस्थित्यादिभिः, छत्रपतनादिविघ्नैः च, रणयात्राफलनिर्णयः; अन्ते हृष्टसेना शुभग्रहगति विजयलक्षणं, गृध्रकाकादिभिः योद्धृणां आक्रमणे राज्यक्षयशकुनं इति, शकुनविचारः धर्मयुक्ते रणनीतौ निबध्यते।
Shlokas
Verse 1
मल्लब्धेषु नवपुस्तकेषु प्रायः समान एव तेषामेकतमस्यापि साहाय्येन शोधितुं न स शक्यते अभिधानादिष्वपि तत्रत्यशब्दो नोपलभ्यन्ते अतस्तत्र विरतिः अथैकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच विशन्ति येन मार्गेण वायसा बहवः पुरं तेन मार्गेण रुद्धस्य पुरस्य ग्रहणं भवेत्
नवप्राप्तेषु पाण्डुलिपिषु पाठः प्रायः सम एव; तेषामेकस्यापि साहाय्येन सम्यक् संशोधनं न शक्यते। अभिधानादिष्वपि तत्रस्थः शब्दो नोपलभ्यते; अतस्तत्र विरम्यते। अथैकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—शकुनानि। पुष्कर उवाच—येन मार्गेण बहवो वायसा नगरं विशन्ति, तेनैव मार्गेण रुद्धनगरस्य ग्रहणं भवेत्।
Verse 2
सेनायां यदि वासार्थे निविष्टो वायसो रुवन् वामो भयातुरस्त्रस्तो भयं वदति दुस्तरं
सेनायां वासार्थे निविष्टायां यदि वायसः वामतः रुवन् भयातुरः त्रस्तः उपविशेत्, स दुस्तरं भयं वदति।
Verse 3
छायाङ्गवाहनोपानच्छत्रवस्त्रादिकुट्टने मृत्युस्तत्पूजने पूजा तदिष्टकरणे शुभं
छायाङ्गवाहनोपानच्छत्रवस्त्रादिकुट्टने मृत्युलक्षणं; तेषां तु पूजने पूजा-फलप्राप्तिः, तदिष्टकरणे शुभं भवति।
Verse 4
प्रोषितागमकृत्काकः कुर्वन् द्वारि गतागतं रक्तं दग्धं गृहे द्रव्यं क्षिपन्वह्निवेदकः
प्रोषिते स्वामिनि काकवत् कृतकागमकृत् द्वारि गतागतं कुर्वन्, रक्तं दग्धं च द्रव्यं गृहे क्षिपन्, स वह्निवेदकः (वह्निसूचकः) भवति।
Verse 5
न्यसेद्रक्तं पुरस्ताच्च निवेदयति बन्धनं पीतं द्रव्यं तथा रुक्म रूप्यमेव तु भार्गव
पुरस्ताद् रक्तचिह्नं न्यसेत्, बन्धनं च निवेदयेत्—पीतं द्रव्यं तथा रुक्मरूप्ये एव, हे भार्गव।
Verse 6
यच्चैवोपनयेद् द्रव्यं तस्य लब्धिं विनिर्दिशेत् द्रव्यं वापनयेद्यत्तु तस्य हानिं विनिर्दिशेत्
यत् द्रव्यं पुरुषः स्वयम् उपनयति (आनयति) तस्यैव लाभः निश्चितव्यः। यत् तु द्रव्यं सः अपहरति वा अपहरयति, तस्य हानिः निश्चितव्या।
Verse 7
पुरतो धनलब्धिः स्यादाममांसस्य छर्दने भूलब्धिः स्यान् मृदः क्षेपे राज्यं रत्नार्पणे महत्
स्वप्ने वा निमित्ते पुरतः धनदर्शनात् धनलाभो भवति। आममांसच्छर्दने भूमिलाभः स्यात्। मृदः क्षेपे राज्यप्राप्तिः, रत्नार्पणे महत् ऐश्वर्यं भवति।
Verse 8
यातुः काको ऽनुकूलस्तु क्षेमः कर्मक्षमो भवेत् न त्वर्थसाधको ज्ञेयः प्रतिकूलो भयावहः
यात्रां कर्तुं प्रवृत्तस्य काकः अनुकूलः चेत् क्षेमं कर्मसिद्धिं च सूचयति; न तु अर्थलाभसूचकः ज्ञेयः। प्रतिकूलः तु भयावहः इति विज्ञेयः।
Verse 9
सम्मुखे ऽभ्येति विरुवन् यात्राघातकरो भवेत् वामः काकः स्मृतो धन्यो दक्षिणो ऽर्थविनाशकृत्
काकः सम्मुखे अभ्येति विरुवन् चेत् यात्राघातकरो भवति। वामतः स्थितः काकः धन्यः (शुभः) स्मृतः, दक्षिणतः स्थितः अर्थविनाशकृत्।
Verse 10
दुष्करमिति ख , छ च दक्षिणो ऽन्नविनाशकृदिति ग , घ , ञ च वामो ऽनुलोमगः श्रेष्ठो मध्यमो दक्षिणः स्मृतः प्रतिलोमगतिर्वामो गमनप्रतिषेधकृत्
ख-छ-वर्णयोः छेदः ‘दुष्कर’ इति कथ्यते; ग-घ-ङ-वर्णेषु ‘दक्षिणः’ अन्नविनाशकः इति कथ्यते। अनुलोमगः वामः श्रेष्ठः, दक्षिणः मध्यमः स्मृतः। प्रतिलोमगतिः वामः गमनप्रतिषेधकृत् (छन्दोगतौ बाधकः) भवति।
Verse 11
निवेदयति यात्रार्थमभिप्रेतं गृहे गतः एकाक्षरचरणस्त्वर्कं वीक्षमाणो भयावहः
गृहे प्रविश्य यात्रार्थं यदभिप्रेतं निवेदयति, तदा एकाक्षरचरणो जनः सूर्यं निरीक्षमाणः पथि आगच्छेत् चेत्—तद् भयावहं निमित्तं, आपद्सूचकं भवति।
Verse 12
कोटरे वासमानश् च महानर्थकरो भवेत् न शुभस्तूषरे काकः पङ्काङ्कः स तु शस्यते
कोटरे वासमानो जनो महानर्थकरो भवेत्। तुषरे स्थितः काको न शुभः; पङ्काङ्कितस्तु (पङ्कात् आगतः) काकः शस्यते।
Verse 13
अमेध्यपूर्णवदनः काकः सर्वार्थसाधकः ज्ञेयाः पतत्रिणो ऽन्ये ऽपि काकवद् भृगुनन्दन
अमेध्यपूर्णवदनः काकः सर्वार्थसाधकः इति ज्ञेयः। भृगुनन्दन, अन्येऽपि पतत्रिणः काकवदेव निमित्ततया ज्ञेयाः।
Verse 14
स्कन्धावारापसव्यस्थाः श्वानो विप्रविनाशकाः इन्द्रस्थाने नरेन्द्रस्य पुरेशस्य तु गोपुरे
स्कन्धावारे अपसव्यस्थाः श्वानो विप्रविनाशकाः इति कथ्यन्ते—नरेन्द्रस्य इन्द्रस्थाने, पुरेशस्य तु गोपुरे (एतन्निमित्तं दृश्यते)।
Verse 15
अन्तर्गृहे गृहेशस्य मरणाय भवेद्भषन् यस्य जिघ्रति वामाङ्गं तस्य स्यादर्थसिद्धये
अन्तर्गृहे गृहेशस्य श्वा भषन् मरणाय भवेत्। यस्य वामाङ्गं जिघ्रति, तस्य अर्थसिद्धये (धनलाभाय) भवतीति कथ्यते।
Verse 16
भयाय दक्षिणं चाङ्गं तथा भुजमदक्षिणं यात्राघातकरो यातुर्भवेत् प्रतिमुखागतः
यातुः दक्षिणाङ्गे भयलक्षणं स्यात्, वामभुजस्पन्दनमप्यशुभम्। तस्य प्रतिमुखागतः पुरुषो यात्राघातकरो विघ्नकरो भवेत्॥
Verse 17
मार्गावरोधको मार्गे चौरान् वदति भार्गव अलाभो ऽस्थिमुखः पापो रज्जुचीरमुखस् तथा
मार्गे मार्गावरोधको यः स्यात्, चौरान् वदति चापरः। भार्गव, अलाभोऽस्थिमुखः पापो रज्जुचीरमुखस्तथा॥
Verse 18
सोपानत्कमुखो धन्यो मांसपूर्णमुखो ऽपि च अमङ्गल्यमुखद्रव्यं केशञ्चैवाशुभं तथा
सोपानत्कमुखो धन्यः, मांसपूर्णमुखोऽपि च। अमङ्गल्यमुखद्रव्यं केशश्चैवाशुभं तथा॥
Verse 19
अवमूत्र्याग्रतो याति यस्य तस्य भयं भवेत् यस्यावमूत्र्य व्रजति शुभं देशन्तथा द्रुमं
अवमूत्र्याग्रतो याति यस्य तस्य भयं भवेत्। यस्यावमूत्र्य व्रजति शुभं देशं तथा द्रुमम्॥
Verse 20
नन्वर्थसाधक इत्य् आदिः, गृहे गत इत्य् अन्तःः पाठः ट पुस्तके नास्ति कोटरे इत्य् आदिः सर्वार्थसाधक इत्य् अन्तः पाठः टपुस्तके नास्ति मङ्गलञ्च तथा द्रव्यं तस्य स्यादर्थसिद्धये श्ववच्च राम विज्ञेयास् तथा वै जम्बुकादयः
“नन्वर्थसाधक…” इत्यादेः “गृहे गत…” इत्यन्तः पाठः टपुस्तके नास्ति; “कोटरे…” इत्यादेः “सर्वार्थसाधक…” इत्यन्तोऽपि पाठः टपुस्तके नास्ति। मङ्गलं तथा द्रव्यं तस्य स्यादर्थसिद्धये; श्ववच्च, हे राम, विज्ञेयास्तथा वै जम्बुकादयः॥
Verse 21
भयाय स्वामिनि ज्ञेयमनिमित्तं रुतङ्गवां निशि चौरभयाय स्याद्विकृतं मृत्यवे तथा
स्वामिनो भयहेतुत्वं ज्ञेयम् अनिमित्तं रुतं श्वनाम्। निशि चौरभयं सूच्याद् विकृतं तु मृत्यवे तथा॥
Verse 22
शिवाय स्वामिनो रात्रौ बलीवर्दो नदन् भवेत् उत्सृष्टवृषभो राज्ञो विजयं सम्प्रयच्छति
रात्रौ बलीवर्दो नदन् स्वामिनः शिवाय भवेत्। उत्सृष्टवृषभो राज्ञो विजयं सम्प्रयच्छति॥
Verse 23
अभयं भक्षयन्त्यश् च गावो दत्तास् तथा स्वकाः त्यक्तस्नेहाः स्ववत्सेषु गर्भक्षयकरा मताः
दत्ताः परकीयाः स्वकीयाश्च गावोऽभयां भक्षयन्त्यः। स्ववत्सेषु स्नेहत्यागिन्यो गर्भक्षयकरा मताः॥
Verse 24
भूमिं पादैर् विनिघ्नन्त्यो दीना भीता भयावहाः आर्द्राङ्ग्यो हृष्टरोमाश् च शृगलग्नमृदः शुभाः
पादैर्भूमिं विनिघ्नन्त्यो दीनाः भीताः भयावहाः। आर्द्राङ्ग्यो हृष्टरोमाश्च शृगलग्नमृदः शुभाः॥
Verse 25
महिष्यादिषु चाप्येतत् सर्वं वाच्यं विजानता आरोहणं तथान्येन सपर्याणस्य वाजिनः
महिष्यादिषु चाप्येतत् सर्वं वाच्यं विजानता। सपर्याणस्य वाजिनोऽन्येनारोहणं तथा॥
Verse 26
जलोपवेशनं नेष्टं भूमौ च परिवर्तनं विपत्करन्तुरङ्गस्य सुप्तं वाप्यनिमित्ततः
जलोपवेशनं न शुभं, भूमौ च परिवर्तनं न शुभम्। विपत्करन्तुरङ्गस्य चानिमित्ततः सुप्तं अपि अशुभलक्षणम्॥
Verse 27
यवमोदकयोर्द्वेषस्त्वकस्माच्च न शस्यते वदनाद्रुधिरोत्पत्तिर्वेपनं न च शस्यते
यवमोदकयोर्द्वेषः अकस्माच्च न शस्यते। वदनाद्रुधिरोत्पत्तिर्वेपनं च न शस्यते॥
Verse 28
क्रीडन् वैकः कपोतैश् च सारिकाभिर्मृतिं वदेत् साश्रुनेत्रो जिह्वया च पादलेही विनष्टये
क्रीडन् वैकः कपोतैश्च सारिकाभिर्मृतिं वदेत्। साश्रुनेत्रो जिह्वया च पादलेही विनष्टये॥
Verse 29
वामपादेन च तथा विलिखंश् च वसुन्धरां स्वपेद्वा वामपार्श्वेन दिवा वा न शुभप्रदः
वामपादेन वसुन्धरां विलिखन्, वामपार्श्वेन दिवा वा स्वपन्—एते न शुभप्रदाः॥
Verse 30
भयाय स्यात् सकृन्मूत्री तथा निद्राविलाननः सपर्यार्हस्येति साधुः विनाशकृदिति ज , ट च आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत्
सकृन्मूत्री तथा निद्राविलाननः भयाय स्यात्। ‘सपर्यार्हस्य’ इति वचनं शुभम्; ‘ज’ ‘ट’ इत्यक्षरौ विनाशकृदिति। आरोहणं न चेद्दद्यात्, प्रतीपं वा, गृहं व्रजेत्॥
Verse 31
यात्राविघातमाचष्टे वामपार्श्वं तथा स्पृशन् हेषमाणः शत्रुयोधं पादस्पर्शी जयावहः
अश्वो यदि वामपार्श्वं स्पृशति तदा यात्राविघातं सूचयति। हेषमाणः पादेन स्पृशन् शत्रुयुद्धं दर्शयति; पादस्पर्शी अश्वो जयप्रदः।
Verse 32
ग्रामे व्रजति नागश्चेन् मैथुनं देशहा भवेत् प्रसूता नागवनिता मत्ता चान्ताय भूपतेः
नागो यदि ग्रामं प्रविशेत् तदा देशहानिः सूच्यते; मैथुनस्थितौ तु देशक्षयः। प्रसूता नागवनिता मत्तो वा नागः—एते भूपतेरन्तलक्षणानि।
Verse 33
आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत् मदं वा वारणो जह्याद्राजघातकरो भवेत्
आरोहणं यदि न दद्यात्, प्रतीपभावेन वा गृहं प्रविशेत्, अथवा वारणस्य मदं जह्यात्—स राजघातकरो भवति।
Verse 34
वामं दक्षिणपादेन पादमाक्रमते शुभः दक्षिणञ्च तथा दन्तं परिमार्ष्टि करेण च
दक्षिणपादेन वामपादमाक्रमणं शुभं भवति; तथा दक्षिणदन्तान् करेण परिमार्ष्टिः अपि शुभा।
Verse 35
वृषो ऽश्वः कुञ्जरो वापि रिपुसैन्यगतो ऽशुभः खण्डमेघातिवृष्ट्या तु सेना नाशमवाप्नुयात्
वृषोऽश्वः कुञ्जरो वा यदि रिपुसैन्यं प्रविशेत् तदशुभं; खण्डमेघातिवृष्टौ तु सेना विनाशमवाप्नुयात्।
Verse 36
प्रतिकूलग्रहर्क्षात्तु तथा सम्मुखमारुतात् यात्राकाले रणे वापि छत्रादिपतनं भयं
प्रतिकूलग्रहर्क्षेषु तथा सम्मुखमारुते प्रवहति, यात्राकाले रणे वा छत्रादिपतनरूपं भयलक्षणं भवति।
Verse 37
हृष्टा नराश्चानुलोमा ग्रहा वै जयलक्षणं काकैर् योधाभिभवनं क्रव्याद्भिर्मण्डलक्षयः
हृष्टा नराः तथा ग्रहाणामनुलोमगतिर्जयलक्षणं; काकैः योधाभिभवने क्रव्याद्भिर्मण्डलक्षयः सूच्यते।
Verse 38
प्राचीपश्चिमकैशानी शौम्या प्रेष्ठा शुभा च दिक्
प्राची पश्चिमा चैशानी च दिक् शौम्या प्रेष्ठा शुभा च स्मृता।
Frequently Asked Questions
It treats omens as situational indicators for decisions in siege, travel, and war—e.g., crow-entry routes for capturing a besieged city, and adverse winds/planetary conditions as signals to anticipate danger or delay action.
A recurring rule is vāma (left) as auspicious in many contexts (e.g., crow on the left; dog sniffing the left side), while frontal obstruction, distorted howling, adverse winds, and certain elephant states (musth, mating, post-calving) are strongly inauspicious for royal security.