Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
अध्यायेऽस्मिन् राजधर्मस्य विस्तारः अन्तःपुरचिन्तायां निरूप्यते। धर्मार्थकामाः परस्पररक्षणेन यथोचितसेवाव्यवस्थया च साधनीयाः इति। त्रिवर्गः वृक्षरूपेण दृष्टान्तितः—धर्मः मूलम्, अर्थः शाखाः, कर्मफलम् फलम्; तस्य रक्षणेन स्वभागफलप्राप्तिः। ततः भोजननिद्रामैथुनविषये संयमः, अन्तःपुरसम्बन्धेषु स्नेहवैराग्यलज्जादोषलक्षणानि, कलहकूटनीतिनिवारणार्थं निर्दिश्यन्ते। उत्तरभागे अष्टविधा ‘अन्तःपुरविद्या’—शौचम्, आचमनम्, विरेचनम्, मर्दन/भावनम्, पाकः, उत्तेजनम्, धूपनम्, सुगन्धिकरणम्—वर्ण्यते। धूपद्रव्याणि, स्नानीयसुगन्धानि, सुगन्धितैलानि, मुखवासयोगाः, वटीप्रयोगाः, शौचोपायाश्च विस्तरेणोक्ताः। अन्ते नृपस्य विश्वासे रात्रिचर्यायां च सावधानता, रक्षणं च, धर्मराज्यस्य अविभाज्याङ्गत्वेन प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्ये ऽन्तःपुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः
इत्याग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः राजधर्माः आरभ्यते। पुष्कर उवाच—अन्तःपुरचिन्तां च वक्ष्ये; धर्मादयः पुरुषार्थाः परिरक्ष्याः। तेषामन्योन्यरक्षया स्त्रिया नृपैः सम्यक् सेव्या परिपाल्याश्च।
Verse 2
मासेनैकेनेति छ , ज च धर्ममूलो ऽर्थविटपस् तथा कर्मफलो महान् त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभागं भवेत्
धर्ममूलोऽर्थविटपस्तथा कर्मफलो महान्। त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभागं भवेत्॥
Verse 3
कामाधीनाः स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्ग्रहः सेव्यास्ता नातिसेव्याश् च भूभुजा विषयैषिणा
कामाधीनाः स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्ग्रहः। सेव्यास्ता नातिसेव्याश्च भूभुजा विषयैषिणा॥
Verse 4
आहारो मैथुनन्निद्रा सेव्या नाति हि रुग् भवेत् मञ्चाधिकारे कर्तव्याः स्त्रियः सेव्याः स्वरामिकाः
आहारो मैथुनं निद्रा सेव्या नाति हि रुग्भवेत्। मञ्चाधिकारे कर्तव्याः स्त्रियः सेव्याः स्वरामिकाः॥
Verse 5
दुष्टान्याचरते या तु नाबिनन्दति तत्कथां ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता
दुष्टान्याचरते या तु नाभिनन्दति तत्कथाम्। ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता॥
Verse 6
चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते
चुम्बिते सति सा वदनं मार्ष्टि; दत्तं भोजनं बहु न मन्यते। आदौ स्वपित्येव दृश्यते, पश्चात् तु विबुध्य सावधानतां गच्छति।
Verse 7
स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणद्धि या ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी
स्पृष्टा सती सा गात्राणि धुनोति, गात्रं च विरुणद्धि। ईषच्छृणोति वाक्यानि, प्रियाण्यपि, पराङ्मुखी भवति।
Verse 8
न पश्यत्यग्रदत्तन्तु जघनञ्च निगूहति दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वथ पराङ्मुखी
अग्रदत्तं न पश्यति; जघनं च निगूहति। दृष्टे सति विवर्णवदना भवति, मित्रेष्वपि पराङ्मुखी तिष्ठति।
Verse 9
तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं
तत्कामितासु स्त्रीषु स मध्यस्थ इव लक्ष्यते। ज्ञातमण्डनकालोऽपि मण्डनं न करोति च।
Verse 10
या सा विरक्ता तान्त्यक्त्वा सानुरागां स्त्रियम्भजेत् दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्मुखी
या सा विरक्ता, तां त्यक्त्वा सानुरागां स्त्रियम् भजेत्। सा दृष्ट्वैव हृष्टा भवति, वीक्षिते तु लज्जया पराङ्मुखी।
Verse 11
कामाधरा इति घ , ञ च लज्जाधिकारे इति ख , छ च सुवासिका इति क द्विष्टान्याचक्षते इति ञ न पश्यत्यग्रदत्तन्त्वित्यादिः, मित्रेष्वथ पराङ्मुखीत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्त्रियं व्रजेदिति घ , ञ च दृश्यमना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां तथाप्युपावर्तयितुं नैव शक्नोत्यशेषतः
‘कामाधरा’ इति घ-ञ-पाठः; ‘लज्जाधिकारे’ इति ख-छ-पाठः; ‘सुवासिका’ इति क-पाठः; ‘द्विष्टान्याचक्षते’ इति ञ-पाठः। ‘न पश्यत्यग्रदत्तन्त्वित्यादिः’ इत्यादि पाठो निर्दिष्टः; ‘मित्रेष्वथ पराङ्मुखी’ इत्यन्तः पाठो ज-पुस्तके नास्ति। ‘स्त्रियं व्रजेत्’ इति घ-ञ-पाठः। अर्थः—दृश्यमाना अपि सा चञ्चलां दृष्टिमन्यत्र क्षिपति; तथापि तामशेषतः प्रत्याहर्तुं न शक्नोति।
Verse 12
विवृणीति तथाङ्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव गर्हितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति
विवृणीते तथाङ्गानि स्वस्याः गुह्यानि भार्गव; गर्हितं च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति।
Verse 13
तद्दर्शने च कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनं आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च
तद्दर्शने च कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनम्; आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च।
Verse 14
स्पृष्टा पुलकितैर् अङ्गैः स्वेदेनैव च भुज्यते करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं
स्पृष्टा पुलकितैरङ्गैः स्वेदेनैव च भुज्यते; करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनम्।
Verse 15
ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं नामसङ्कीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते
ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदम्; नामसङ्कीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते।
Verse 16
करजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात्
करजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि, तत्प्रेषितं च हृदये आदरात् विन्यसत्यपि—तदपि भक्त्यर्पणरूपेण स्वीकृतं भवति।
Verse 17
आलिङ्गनैश् च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते
या आलिङ्गनेन गात्राणि अमृतेन इव लिम्पतीति दृश्यते; स सुप्ते प्रथममेव स्वपिति, तथा एव तस्य बोधनं भवति।
Verse 18
उरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तञ्चैनं विबुध्यते कपित्थचूर्णयोगेन तथा दघ्नः स्रजा तथा
उरू चात्यर्थं स्पृशति चेत् स सुप्तो भवति; कपित्थचूर्णयोगेन तं विबोधयेत्; तथा दध्नः स्रजा अपि तं प्रबोधयति।
Verse 19
घृतं सुगन्धि भवति दुग्धैः क्षिप्तैस् तथा यवैः भोज्यस्य कल्पनैवं स्याद्गन्धमुक्तिः प्रदर्श्यते
दुग्धैः क्षिप्तैः तथा यवैः घृतं सुगन्धि भवति; एवं भोज्यकल्पने गन्धमुक्तेः उपायः प्रदर्श्यते।
Verse 20
शौचमाचमनं राम तथैव च विरेचनं भावना चैव पाकश् च बोधनं धूपनन्तथा
शौचम्, आचमनं, तथा एव विरेचनम्, भावना, पाकः, बोधनम्, धूपनं च—एतानि कर्तव्यानि, हे राम।
Verse 21
वासनञ्चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं स्मृतं कपित्थबिल्वजम्वाम्रकरवीरकपल्लवैः
वासनं चापि निर्दिष्टं; इदं कर्माष्टकं स्मृतम्। कपित्थ-बिल्व-जम्बू-आम्र-करवीर-कोमलपल्लवैः सिद्ध्यति॥
Verse 22
कृत्वोदकन्तु यद्द्रव्यं शौचितं शौचनन्तु तत् तेषामभावे शौचन्तु मृगदर्पाम्भसा भवेत्
यद्द्रव्यं जलप्रयोगेण शुद्ध्यति, तदेव शौचनं स्मृतम्। तेषामभावे मृगदर्पाम्भसा शौचं भवेत्॥
Verse 23
नखं कुष्ठं घनं मांसी स्पृक्कशैलेयजं जलं तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुनीरदं
नखं कुष्ठं घनं मांसी स्पृक्कं शैलेयजं जलम्। कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनं चागुरु-नीरदं तथा॥
Verse 24
सरलं देवकाष्ठञ्च कर्पूरं कान्तया सह बालः कुन्दुरुकश् चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः
सरलं देवकाष्ठं च कर्पूरं कान्तया सह। बालः कुन्दुरुकश्चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः॥
Verse 25
सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया
सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः। अस्माद् धूपद्रव्यगणाद् एकविंशतिर् यथेच्छया॥
Verse 26
द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर् नियोजयेत् नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा
द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर्नियोजयेत्। नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा॥
Verse 27
धूपयोगा भवन्तीह यथावत् स्वेच्छया कृताः त्वचन्नाडीं फलन्तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थि प्रवर्तकं
धूपयोगा भवन्तीह यथावत् स्वेच्छया कृताः। त्वचन्नाडीं फलन्तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थि प्रवर्तकं॥
Verse 28
शैलेयन्तगरं क्रान्तां चोलङ्कर्पूरमेव च मांसीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत्
शैलेयन्तगरं क्रान्तां चोलङ्कर्पूरमेव च। मांसीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत्॥
Verse 29
एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनं
एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया। मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनं॥
Verse 30
त्वङ्मुरानलदैस्तुल्यैर् वालकार्धसमायुतैः स्नानमुत्पलगन्धि स्यात् सतैलं कुङ्कुमायते
त्वङ्मुरानलदैस्तुल्यैर्वालकार्धसमायुतैः। स्नानमुत्पलगन्धि स्यात् सतैलं कुङ्कुमायते॥
Verse 31
जातीपुषसुगन्धि स्यात् तगरार्धेन योजितं सद्ध्यामकं स्याद्वकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरं
तगरार्धेन योजितं जातिपुष्पसुगन्धि स्यात्; सद्ध्यामकं भवेत्, वकुलकुसुमतुल्यगन्धि मनोहरम्।
Verse 32
चन्दनागुरुशैलजमिति ख , छ च देवदारुश्चेति घ , ञ च ग्रन्थिपर्णकमिति ग , घ , ञ च सह सर्जरसेनेत्यादिः चोलं कर्पूरमेव चेत्यन्तः पाठः ट पुस्तके नास्ति मञ्जिष्ठातगरं चोलं त्वचं व्यघ्रनखं नक्खं गन्धपत्रञ्च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभं
मञ्जिष्ठातगरं चोलं त्वचं व्याघ्रनखं नक्खं गन्धपत्रं च विन्यस्य गन्धतैलं भवेत् शुभम्।
Verse 33
तैलं निपीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः वासनात् पुष्पसदृशं गन्धेन तु भवेद् ध्रुवं
तिलैः पुष्पाधिवासितैः निपीडितं तैलं, हे राम, वासनात् पुष्पसदृशं गन्धेन ध्रुवं भवेत्।
Verse 34
एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः जातीपत्रिकया सार्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः
एला लवङ्गं कक्कोलं जातीफलनिशाकरौ; जातीपत्रिकया सार्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः।
Verse 35
कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकं कक्कोलैलालवङ्गञ्च जातौ कोशकमेव च
कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकम्। कक्कोलैलालवङ्गं च जातौ कोशकमेव च॥
Verse 36
त्वक्पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः
त्वक्पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा। कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः॥
Verse 37
कटुकञ्च फलं राम कार्षिकाण्युपकल्पयेत् तच्चूर्णे खदिरं सारं दद्यात्तुर्यं तु वासितं
कटुकञ्च फलं राम कार्षिकाण्युपकल्पयेत्। तच्चूर्णे खदिरं सारं दद्यात्तुर्यं तु वासितम्॥
Verse 38
सहकाररसेनास्मात् कर्तव्या गुटिकाः शुभाः मुख न्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः
सहकाररसेनास्मात् कर्तव्या गुटिकाः शुभाः। मुखन्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः॥
Verse 39
पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर् वासितं मुखवासकं
पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा। शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर् वासितं मुखवासकम्॥
Verse 40
कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहं कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकं
कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहम्। कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकम्॥
Verse 41
त्वक्पथ्ययोः समावंशौ शशिभागार्धसंयुतौ नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः
त्वक्पथ्ययोः समभागौ गृहीत्वा, शशिभागार्धसंयुतौ कर्पूरार्धेन योजितौ; तयोः संयोगात् मुखवासो मनोहरः सञ्जायते, नागवल्लीसमो गन्धप्रदः।
Verse 42
कन्दुकञ्चेति ख , छ च दद्यात्तुर्थं तुलोन्मितमिति ट , छ च कक्कोलैलेत्यादिः गुटिकाः शुभा इत्य् अन्तः पाठः घ , ज पुस्तकद्वये नास्ति एवं कुर्यात् सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः
‘कन्दुकञ्चेति’ ख-छ-पाठः; ‘दद्यात् तुर्थं तुलोन्मितम्’ इति ट-छ-पाठः; ‘कक्कोलैलेत्यादिः गुटिकाः शुभाः’ इत्यन्तःपाठो घ-ज-परम्परायां दृश्यते, द्वयोः पुस्तके नास्ति। एवं पृथिवीपतिः सदा स्त्रीणां रक्षणं कुर्यात्; न चासां कदाचन विश्वसेत्, विशेषतः पुत्रमातुः विषये।
Verse 43
न स्वपेत् स्त्रीगृहे रात्रौ विश्वासः कृत्रिमो भवेत्
न रात्रौ स्त्रीगृहे स्वपेत्; तत्र विश्वासः कृत्रिमो भवेत्, अनिश्चितफलप्रदः।
Frequently Asked Questions
Palace order is framed as protection of the trivarga: dharma grounds the system, artha sustains it, and karmaphala is the outcome; therefore inner-household regulation is a dharmic duty, not merely private conduct.
A structured regimen of hygiene and perfumery: cleansing, ācamana, purgation, bhāvanā (impregnation/levigation), pāka (cooking/decoction), bodhana (stimulation), dhūpana (fumigation), and vāsana (perfuming), plus ingredient catalogues for incense, baths, oils, and mouth-perfumes.
By insisting that disciplined restraint, cleanliness, and prudent governance preserve dharma and social stability; such order supports ethical action and mental clarity, creating conditions for higher spiritual practice.
The ruler is advised to maintain protective vigilance and avoid naïve trust in sensitive domestic contexts, including the explicit warning against sleeping at night in a woman’s house due to unreliable ‘artificial’ trust.