Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
पूर्वोक्तं पुरुष-लक्षणं समाप्य, अयं अध्यायः समुद्रवचनैः स्त्री-लक्षणं नीतिशास्त्र-लक्षणशास्त्ररूपेण प्रवर्तयति। भाविन्याः स्त्रियाः शुब्हत्वपरिक्षायां सुन्दराङ्ग-सम्पदः, मित-ललित-गमनम्, समस्थित-पाद-स्तनौ, दक्षिणावर्त-नाभ्यादि शुभाङ्गचिह्नानि निर्दिश्यन्ते। स्थूलता, असाम्यं, कलहशीलता, लोभः, कटुवाक्यता, नामसम्बन्धादयश्च अशुभलक्षणानि परिहर्तव्यानि इति, सामाजिक-सौहार्दं धर्ममानदण्डत्वेन दर्श्यते। बाह्यरूपात् आचार-गुणयोः श्रेष्ठता प्रतिपाद्यते—अलक्षणायामपि सत्शीलता शुभत्वं जनयति। अन्ते हस्तचिह्नविशेषः अपमृत्युनिवारक-दीर्घायुषः सूचकत्वेन उक्तः, राजधर्मव्यवस्थायां देहचिह्न-विश्वासस्य सम्बन्धं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
इत्याग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः स्त्रीलक्षणम्। समुद्र उवाच—शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी, गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा।
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
सुनीलकेशी तन्वङ्गी सम्यगङ्गी मनोहरा। शुभा स्त्री इति ज्ञेया, समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ।
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता, गुह्यं अश्वत्थपत्रवत्। गुल्फौ निगूढौ, नाभेर्मध्येऽङ्गुष्ठमानिका।
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
जठरं न प्रलम्बं स्यात्, रोमरूक्षा न शोभना। न ऋक्षवृक्षनदीनाम्नी, न सदा कलहप्रिया।
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
सा न लोलुपा न दुर्भाषा; शुभा देवादिभिः पूजिता। तस्याः गण्डौ मधूकपुष्पसदृशौ; सा न शिराला नातिलोमशा।
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
सा न संहतभ्रूकुटिला; पतिप्राणा पतिप्रिया। अलक्षणापि लक्षण्या; यत्राकारास्ततो गुणाः।
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
यस्याः भुवङ्कनिष्ठिका, सा मृत्युनापि न स्पृश्यते।
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.