Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
अध्यायेऽस्मिन् ग्राममुख्यः, दशग्रामाधिपः, शतग्रामाधिपः, जनपदाध्यक्ष इति क्रमशः प्रशासनव्यवस्था निरूप्यते। वेतनं कर्मफलानुरूपं, आचारः सततं निरीक्षणेन परीक्ष्यः। शासनस्य मूलं रक्षणम्—रक्षिते राष्ट्रे राजसमृद्धिः; अरक्षणे राजधर्मोऽपि दम्भत्वं याति। अर्थो धर्मकामयोः साधनं, किन्तु स शास्त्रोक्तकरैर्दुष्टनिग्रहेण चोपार्जनीयः। दण्डविधानं (मिथ्यासाक्ष्यादि), अनाथधनस्य त्रिवर्षनिक्षेपः, स्वामित्वप्रमाणनियमाः, बालानां कन्यानां विधवानां दुर्बलस्त्रीणां च बान्धवैः अन्यायापहरणनिवारणं च कथ्यते। सामान्यचौर्ये राजा प्रतिदद्यात्; प्रमादिनो रक्षकाधिकारिणोऽपि प्रत्याहार्याः; गृहान्तःचौर्ये दायित्वं मर्याद्यते। शुल्कनियमाः—वणिजां न्यायलाभसाधनं, तीर्थनौकास्थाने स्त्रीसंन्यासिनां छूटिः, धान्यवन्यपशुसुवर्णवस्त्रादिषु विभागः; तथा क्षुधार्तश्रोत्रियान् न करयेत्, अपि तु जीविकोपायं दद्यात्—तेषां क्षेमे राज्यस्य क्षेमः।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम एकविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तान्न हिंस्याद्यदैव तु इति ज सत्यवान् सुव्रतेन चेति घ , ञ च अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं
आग्नेये महापुराणे ‘राजधर्म’नामैकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः आरभ्यते; पाठचिह्नानि च। अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘राजधर्माः’। पुष्कर उवाच—नृपो ग्रामस्याधिपतिं कुर्यात्, दशग्रामाधिपं, शतग्रामाधिपं चान्यं, तथा विषयेश्वरं नियोजयेत्।
Verse 2
तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं
तेषां भोगविभागश्च कर्मानुरूपतः कार्यः। नित्यमेव तेषां चारैः परीक्षणं च विधेयम्।
Verse 3
ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत् अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्
ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत्। अशक्तो दशपालस्य स गत्वा निवेदयेत्।
Verse 4
श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्
श्रुत्वापि दशपालोऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत्। वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्।
Verse 5
धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा
धनवान् धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते। अर्थविहीनैः क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे सरिदिवोच्छिद्यन्ते॥
Verse 6
विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति
विशेषो नास्ति लोकेषु पतितस्याधनस्य च। पतितान्न न गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति॥
Verse 7
धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं
धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी। राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरम्॥
Verse 8
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी। या स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्॥
Verse 9
विना ह्य् अर्थमिति घ , ञ च नैव स्याद्वशवर्तिनीति ख , ट च नैव स्याद्वशवर्तिनीति घ , ज , ञ च सुखमाहरेदिति ज , ट च किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः
‘विना ह्यर्थम्’ इति केचित्; ‘नैव स्याद्वशवर्तिनी’ इति केचित्; ‘सुखमाहरेत्’ इति केचित्। किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः? सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः॥
Verse 10
अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि
यस्मिन् राजनि प्रजाः अरक्षिताः स्युः, तस्य नरकमेव मन्दिरं भवति। राजा प्रजानां सुकृतात् दुष्कृतादपि षड्भागं गृह्णाति।
Verse 11
धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात् सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः
रक्षणात् धर्मागमः सिद्ध्यति, अरक्षणात् तु पापमाप्नोति। यथा सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः अपि त्रस्यति।
Verse 12
भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः
भक्ष्यमाणाः प्रजाः रक्ष्याः, कायस्थैश्च विशेषतः।
Verse 13
रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाअप्_२२२०१२च्दरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्
तद्भयेभ्यः प्रजा रक्षिता चेत् सा राज्ञः एव भवति; अरक्षिता तु सा तेषामेव इह भोजनं भवति। तस्मात् दुष्टसम्मर्दनं कुर्यात्, शास्त्रोक्तं करं च आददेत्।
Verse 14
कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत् निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा
अर्धं कोषे प्रवेशयेत्, नित्यं च अर्धं द्विजे ददेत्। निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य तथा सकलं गृह्णीयात्।
Verse 15
चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः
द्विजः वर्णक्रमेण धर्मतः पात्रे निधिं दद्याद्—चतुर्थभागं, अष्टमभागं, तथा षोडशभागं च।
Verse 16
अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्
अनृतं वदन् दण्ड्यः; सुवित्तस्यांशमष्टमं दण्डं दद्यात्। प्रणष्टस्वामिकं मृक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत्।
Verse 17
अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि
अर्वाक् त्र्यब्दात् स्वामी हरेत्; परेण नृपतिः हरेत्। ‘ममेदम्’ इति यो ब्रूयात् स यथाविधि अर्थयुक्तो भवेत्।
Verse 18
सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति सत्प्रजा इति घ , ञ च सुभगा विटभीतेवेत्यादिः, करमाददेदित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति द्विजे ऽर्पयेदिति ञ , ट च अमृतं वदतो ग्राह्यमिति ट बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्
रूपसङ्ख्यादिलक्षणानि सम्पाद्य स्वामी तद् द्रव्यमर्हति। बालदायादिकमृक्थं तावत् राजा अनुपालयेत् यावत् ते समर्था भवन्ति।
Verse 19
यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च
यावत् स समावृत्तो भवेत् यावत् चातीतशैशवः। बालपुत्रासु चैवं स्यात् रक्षणं निष्कलासु च।
Verse 20
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः
पतिव्रतासु विधवास्वातुरासु च स्त्रीषु यावत् ताः जीवन्ति, तासां स्वजनाः अपि ये तद्-धनं वा जीवनोपायं वा संहरेयुः, ते दण्ड्याः।
Verse 21
ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः
तान् चौरदण्डेन शिष्याद् धार्मिकः पृथिवीपतिः; सामान्यतो येन चौरैर्हृतं, तत् नृपः स्वयमेव दद्यात्।
Verse 22
चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात् अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः
चौररक्षाधिकारिभ्यः राजापि हृतमाप्नुयात्; अहृते यः ‘हृतम्’ इति ब्रूयात्, स निःसार्यो दण्ड्य एव च।
Verse 23
न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज
गृहे गृहगैर्यद् हृतं तद् राज्ञा न प्रदातव्यम्; स्वराज्यपण्यात् राज्ञा विंशतिमो भागो ग्राह्यः, हे द्विज।
Verse 24
शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्
परदेशागतपण्येष्वपि शुल्कांशं यथोचितं क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा शुल्कं संकल्पयेत्, यथा वणिक् लाभं सम्यगाप्नुयात्।
Verse 25
विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्
लाभस्य विंशांशं राजस्वरूपेण गृह्णीयात्; तदन्यथा कृत्ये दण्डनीयः स्यात्। स्त्रीणां प्रव्रजितानां च तरशुल्कं परित्यजेत्।
Verse 26
तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत् शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं
तरेषु दासदोषेण यन्नष्टं तत् दासैरेव दापनीयम्। शूकधान्येषु षड्भागः, शिम्बिधान्येषु तथाष्टमः।
Verse 27
राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः
राजा वन्यद्रव्येषु देशकालानुरूपं करं गृह्णीयात्। पशुहिरण्ययोश्च राजा पञ्चमं षष्ठं वा भागं गृह्णीयात्।
Verse 28
गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च बालदायादिकं युक्तमिति ख , ग , घ , ञ च स्त्रीणाञ्चैव द्विजातीनामिति ट पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां
गन्धौषधिरसानां पुष्पमूलफलस्य च करयोग्यता परिगण्या। बालदायाद्यादिकं यथायोग्यं विनियोज्यं, स्त्रीणां द्विजातीनां च विषयाश्च। पत्रशाकतृणानां वंशवैणवचर्मणां च गणना कार्या।
Verse 29
वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः
वैदलभाण्डानां सर्वेषामश्ममयानां च षड्भागमेव गृह्णीयात्। मधुमांससर्पिषां च षड्भागः।
Verse 30
म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा
म्रियमानोऽपि न ब्राह्मणेभ्यः करं गृह्णीयात्; यस्य राज्ञो विषये श्रोत्रियो ब्राह्मणः क्षुधा पीड्यते।
Verse 31
तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्
तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः; श्रुतं वृत्तान्तं विज्ञाय तस्य वृत्तिं प्रकल्पयेत्।
Verse 32
रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं
रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसम्; संरक्ष्यमाणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहम्।
Verse 33
तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः
तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च; मासेनैकं च शिल्पिनो नरेन्द्रस्य कर्म कुर्युः।
Verse 34
भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः
भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीविनः, तेऽपि यथाशक्ति राजकार्ये नियोज्याः।
Frequently Asked Questions
A tiered system: a village headman, an officer over ten villages (daśapāla), another over a hundred villages, and a district governor (viṣayeśvara), with ongoing oversight of conduct and performance-based emoluments.
Protection (rakṣaṇa) is primary: a king gains prosperity from a well-protected realm, incurs sin by failure to protect, and even shares responsibility for the subjects’ merit and demerit.
Taxes must follow śāstric limits (including sixth shares and other sectoral fractions), customs duties should be set after assessing costs so merchants retain fair profit, and certain tolls (e.g., ferries) are waived for women and renunciants.
Ownerless property is held in royal deposit for three years; claims require proper grounds and identification marks (form, number, etc.); after three years, the king may take legal custody per procedure.
The king must protect minors’ estates until maturity, safeguard daughters and unguarded women, punish relatives who unlawfully seize widows’ or sick women’s support, and ensure śrotriya Brahmanas are not taxed into hunger—providing livelihood support instead.