Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
अस्मिन्नध्याये दण्डप्रणयनविषयात् परं राज्ञो यात्रानिर्णयधर्मः कथ्यते। पुष्करः राजधर्म-नीतिशास्त्रानुसारं निर्णयलक्षणानि वदति—बलवता शत्रुणा पीड्यमाने, विशेषतः पार्ष्णिग्राहे लाभं गच्छति, राजा यायात्; किन्तु पूर्वं सज्जतां परीक्षेत—सुसंनद्धा योधाः, उपस्थातारः, पर्याप्तोपकरण-भोजनं, तथा मूलस्थानस्य रक्षणं सुनिश्चितम्। ततः निमित्तशास्त्रं योज्यते—शत्रोर्व्यसनानि, भूकम्पदिशा, केतुदूषणं च कालनिर्णये सूचकानि। शरीरस्फुरणानि, स्वप्नलक्षणानि, शकुनाश्च शत्रुदुर्गाभिगमनं जयात् परं प्रत्यावर्तनं च निर्देशयन्ति। ऋतुविशेषे बलविन्यासोऽपि—वर्षासु पदाति-गजप्राधान्यं, शिशिरे वसन्ते हेमन्ते वा प्रावृट्पूर्वे च रथाश्वबहुलता; निमित्तानि दक्षिण-वामपक्षभेदेन स्त्रीपुंसभेदेन च विविच्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दण्डप्रणयनं नाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः युद्धयात्रा पुष्कर उवाच यदा मन्येत नृपतिराक्रन्देन बलीयसा पार्ष्णिग्राहो ऽभिभूतो मे तदा यात्रां प्रयोजयेत्
इत्याग्नेये महापुराणे दण्डप्रणयनं नाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—युद्धयात्रा। पुष्कर उवाच—यदा नृपतिः मन्येत, बलीयसा शत्रुणा आक्रन्देन पीडितोऽस्मि, पार्ष्णिग्राहेण चाभिभूतः; तदा स यात्रां प्रयोजयेत्।
Verse 2
पुष्ता योधा भृटा भृत्याः प्रभूतञ्च बलं मम मूलरक्षासमर्थो ऽस्मि तैर् गत्वा शिविरे व्रजेत्
पुष्टा योधा भृटा भृत्याः प्रभूतं च बलं मम; मूलरक्षासमर्थोऽस्मि—तैर्गत्वा शिविरं व्रजेत्।
Verse 3
शत्रोर्वा व्यसने यायात् दैवाद्यैः पीडितं परं भूकम्पो यान्दिशं याति याञ्च केतुर्व्यदूषयत्
शत्रोर्वा व्यसने यायात् दैवाद्यैः पीडितं परम्; भूकम्पो यां दिशं याति यां च केतुर्व्यदूषयत्।
Verse 4
विद्विष्टनाशकं सैन्यं सम्भूतान्तःप्रकोपनं शरीरस्फुरणे धन्ये तथा सुस्वप्रदर्शने
विद्विष्टनाशकं सैन्यं सम्भूतान्तःप्रकोपनम्; शरीरस्फुरणे धन्ये तथा सुस्वप्रदर्शने।
Verse 5
निमित्ते शकुने धन्ये जाते शत्रुपुरं व्रजेत् पुनर्जित्वेति ग , घ , ज च तैर् वृत्वा इति साधुः सम्भूतान्तःकोपदमिति ख , छ च पदातिनागबहुलां सेनां प्रावृषि योजयेत्
निमित्ते शकुने धन्ये जाते शत्रुपुरं व्रजेत्; पुनर्जित्वा निवर्तेत—इति केषुचित् पाठेषु। तैर्वृत्वा यथायोग्यं साधु; प्रावृषि पदातिनागबहुलां सेनां योजयेत्।
Verse 6
हेमन्ते शिशिरे चैव रथवाजिसमाकुलां चतुरङ्गबलोपेतां वसन्ते वा शरन्म्मुखे
हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते वा शरन्म्मुखे । रथवाजिसमाकीर्णां चतुरङ्गबलोपेतां सेनां समादाय प्रयायात् ॥
Verse 7
सेना पदातिबहुला शत्रून् जयति सर्वदा अङ्गसक्षिणभागे तु शस्तं प्रस्फुरणं भवेत्
सेना पदातिबहुला शत्रून् जयति सर्वदा । अङ्गस्य दक्षिणभागे तु शस्तस्य प्रस्फुरणं शुभम् ॥
Verse 8
न शस्तन्तु तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च लाञ्छनं पिटकञ्चैव विज्ञेयं स्फुरणं तथा
वामे तु न तथा शस्तं पृष्ठे हृदयदेशके । लाञ्छनं पिटकं चैव स्फुरणं चाशुभं स्मृतम् ॥
Verse 9
विपर्ययेणाभिहितं सव्ये स्त्रीणां शुभं भवेत्
विपर्ययेण यदुक्तं सव्ये स्त्रीणां शुभं भवेत् । वामे तु स्त्रीणां शुभलक्षणं प्रकीर्तितम् ॥
Frequently Asked Questions
A practical threat-assessment: a stronger enemy’s aggressive pressure and the specific danger of a rear-assailing foe (pārṣṇigrāha) overpowering the king, combined with readiness in provisions and base security.
Cosmic and terrestrial indicators (earthquake-direction, comet/ketu-taint), auspicious dreams, śakuna (omen-bird) signs, and bodily sphuraṇa (twitching), with right/left-side rules and a noted reversal for women.
It recommends infantry-and-elephant-heavy forces in the rainy season, and chariot-and-horse-dense forces (within a fourfold army) in hemanta/śiśira, or alternatively in spring or early autumn.