Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
अत्र रामो नीतिं राज्यस्य स्थितिवृद्ध्यर्थं शास्त्ररूपां निरूपयति, या राजमण्डलस्य यथार्थपरिज्ञानाधिष्ठिता। विजिगीषोः परितो द्वादशराजचक्रं निर्दिश्यते—अरिः, मित्रम्, तयोः परम्परामित्राणि, तथा पार्ष्णिग्राहः (पृष्ठतो बाधकः) आक्रन्दश्च (उपद्रवकर्ता) इत्यादयः। मध्यमराजः (अरिविजिगीष्वोर्मध्ये स्थितः) उदासीनश्च (बहिर्बलवान् तटस्थः) इति भूमिकाः विविच्य, संयुक्तान् अनुगृह्णीयात्, भिन्नान् निगृह्णीयादिति उपदिश्यते। सन्धि-विग्रह-यान-आसनादीनि उपायाः, तेषां भेदाः, अविश्वसनीयैः सह सन्धित्यागहेतवश्च कथ्यन्ते। युद्धे वर्तमान-भविष्यफलविचारः, वैरमूलपरिज्ञानं, द्वैधीभावः, बलवता सह संश्रयः च प्रशस्यते। अन्ते पराभवे महतां धर्म्यरक्षकाणां शरणगमनं निष्ठाचरणं च नीतिधर्मयोः संयोजनरूपेण प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं
इत्याग्नेये महापुराणे ‘राजधर्म’नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः। अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘षाड्गुण्यं’। राम उवाच—राजा मुख्यं द्वादशराजकं राजमण्डलं चिन्तयेत्: अरिः, अरिमित्रम्, अरेर्मित्रम्, मित्रम्, मित्रमित्रम्, ततः परं च क्रमशः।
Verse 2
राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं
‘राज्यं’ ‘राष्ट्रं’ चेति (ख-छ-ञ-चिह्नैः) लक्षयेत्। तथा अरिः अरिमित्रं मित्रं च विजिगीषोः पुरः स्मृताः। पार्ष्णिग्राहः पश्चात् स्मृतः, तदनन्तरम् आक्रन्दः।
Verse 3
आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः
एवं विजिगीषोः मण्डलं आसन्नराजभिः—मित्रैः शत्रुभिश्च—सम्पद्यते। अरेश्च विजिगीषोश्च मध्ये यस्य भूमिः अनन्तरा स मध्यमः।
Verse 4
अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः
अनुग्रहे संहतान् प्रति प्रभुः प्रवर्तेत; निग्रहे व्यस्तान् प्रति। मण्डलात् बहिः स्थित उदासीनो नृपः बलाधिकः।
Verse 5
अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते
हे बुध! संहतानां व्यस्तानां च रक्षणवृद्ध्यर्थं प्रभुः सन्धिं विग्रहं यानमासनादीनि नीत्युपायान् उपदिशति; तान् तेऽहं वदामि।
Verse 6
बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा
बलवद्विग्रहीतेनापि शिवाय सन्धिं कुर्यात्। कपालोपहारं च दद्यात्; सन्तानस्य निरन्तरता तथा सङ्गतस्य ऐक्यं च साधयेत्।
Verse 7
उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः
उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरम्। अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि चोपग्रहः—एते नीतिशास्त्रे पारिभाषिकभेदाः।
Verse 8
परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः
परिक्रमश्छिन्नश्च परदूषणं तथा। स्कन्धोपयेयः सन्धिश्च—एते सन्धेः षोडश भेदाः प्रकीर्तिताः।
Verse 9
परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः
परस्परोपकारः, मैत्री, सम्बन्धवर्धनं, उपहारदानं—एते चत्वारः तेषां मध्ये मुख्याः सन्धयः।
Verse 10
बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा
बालः, वृद्धः, दीर्घरोगी, बन्धुभिर्वहिष्कृतश्च; तथा मौरुकः, भीरुकः, लुब्धः, लुब्धजनसङ्गी च।
Verse 11
विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः
विरक्तप्रकृतिश्चैव, विषयेष्वतिशक्तिमान्; अनेकचित्तमन्त्रश्च, देवब्राह्मणनिन्दकः।
Verse 12
दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः
दैवोपहतकश्चैव, दैवनिन्दक एव च; दुर्भिक्षव्यसनोपेतो, बलव्यसनसङ्कुलः।
Verse 13
पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी
‘पुरःस्थिता’ इति ख-छ-पाठौ; ‘मैत्रः सुखकरस्तथा’ इति ग-पाठः। स्वदेशस्थो बहुरिपुः, कालेन मुक्तः, सत्यधर्मव्यपेतश्च—एतेऽमी विंशतिपुरुषेषु केचित्।
Verse 14
एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः
एतादृशैः सह सन्धिं न कुर्यात्; केवलं विग्रहमेव आचरितव्यम्। परस्परापकारात् पुंसां विग्रहः सम्भवति।
Verse 15
आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं
आत्मनोऽभ्युदयकामः परेण वा पीड्यमानः, देशकालबलोपेतः सन् अत्र विग्रहं प्रारभेत्।
Verse 16
राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा
राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च। अपहारी मदो मानः, पीडा वैषयिकी तथा॥
Verse 17
ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं
ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च। मित्रार्थञ्चापमानश्च तथा बन्धुविनाशनम्॥
Verse 18
भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः
भूतानुग्रहविच्छेदस्तथा मण्डलदूषणम्। एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः॥
Verse 19
सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्
सापत्न्यजं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं च—एतद्वैरं पञ्चविधं प्रोक्तम्; तत् साधनैः समुचितैः प्रशमं नयेत्।
Verse 20
किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं
किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव वा कर्म; तत् तदात्वे दोषजननं, आयत्यां च निष्फलमेव भवति।
Verse 21
आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा
आयत्यां तदात्वे च दोषसञ्जननं भवति; अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितोऽपि सन् न साहसं कुर्यात्।
Verse 22
परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च
परार्थं स्त्रीनिमित्तं च दीर्घकालं द्विजैः सह; अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च (सङ्गः बन्धनहेतुः)।
Verse 23
आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा
‘आत्मन’ इत्यादिः पाठः; ‘विग्रहम्’ इत्यन्तः पाठो गपुस्तके नास्ति। घपुस्तके ‘अवहार’ इति, ञपुस्तके ‘ज्ञानार्थशक्तिधर्माणाम्’ इति च पाठभेदः। तदात्वे फलसंयुक्तं आयत्यां फलवर्जितम्; आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा।
Verse 24
इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्
एवं षोडशविधं विचार्य राजा विग्रहं न कुर्यात्; तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म सदा आचरेत्।
Verse 25
हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः
हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा मित्रं विपरीतं गृह्णीयात्; आक्रन्दासारौ यदा स्युः, दृढभक्तेषु कर्तव्यम्।
Verse 26
परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः
परस्य विपरीते जाते तदा विग्रहमाचरेत्; विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयापि प्रसङ्गतः।
Verse 27
उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं
उपेक्षानयेन निपुणैः यानं पञ्चविधं स्मृतम्; परस्परसामर्थ्यविघातात् आसनं स्मृतम्।
Verse 28
अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्
अरेश्च विजगीषोश्च यानं पञ्चधा स्मृतम्; बलिनी द्विषतोर्मध्ये वाचा आत्मानं समर्पयेत्।
Verse 29
द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं
द्वैधीभावेन स्थित्वा काकाक्षिवद् अभिप्रायं गोपयेत्। उभयोरपि सम्पाते बलवत्तरं पक्षं सेवेत।
Verse 30
यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्
यदा द्वावपि जातसंविदौ संश्लेषं नेच्छेताम्, तदा तच्छत्रुम् उपसर्पेत; अथवा तस्मात् शत्रोः अधिकं बलवन्तं स्वयमेव व्रजेत्।
Verse 31
उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं
बलिना उच्छिद्यमानो निरुपायप्रतिक्रियः, कुलोद्धतं सत्यं आर्यं बलोत्कटम् आसेवेत।
Verse 32
तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं
तद्दर्शन-उपास्तिकता नित्यं तद्भाव-भाविता। तत्कारित-प्रश्रियता—एतत् संश्रयिणो वृत्तं श्रुतं परम्परया।
Frequently Asked Questions
It is the king’s geopolitical circle, mapped as a structured set of surrounding rulers (including enemy, ally, their allies, rear-threat, raider, intermediary, and neutral powers) used to decide alliance, war, and strategic posture.
The madhyama is the contiguous intermediary whose territory lies between the enemy and the aspirant conqueror; the udāsīna stands outside the circle and is often stronger, making him decisive for balancing power through alignment or neutrality.
It lists unreliable or destabilizing personality-types (e.g., immature, infirm, greedy, timid, fickle counsel, impious reviler, famine-struck, fate-disturbed) and recommends hostility or caution rather than binding alliances with them.
War is advised only when place, time, and strength are suitable, after weighing immediate vs future outcomes (tadātva/āyati), identifying roots of enmity, and avoiding rash action against an unassessed opponent.
It is a hedging posture: conceal intent, keep options open between two powers, and when forced by events, attach to the stronger side to preserve the state.