Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
अध्यायेऽस्मिन् ‘दैवम्’ इति पूर्वकर्मशेषरूपं पुनर्व्याख्यायते, तेन राजकार्ये पौरुषं निर्णायकसाधनं प्रतिपाद्यते। तथापि यथाकाले अनुकूलोपपत्तिसहितेन प्रयत्नेन फलसिद्धिः, वृष्टिसहायेन कृषिवत्, इति यथार्थसमन्वयः दर्श्यते। नीतिशास्त्रे राज्ञः कार्योपायाः—सामदानभेददण्डाः, तथा माया, उपेक्षा, इन्द्रजालं च—इति सप्तप्रयोगाः निरूप्यन्ते। परस्परविरोधिषु पक्षेषु भेदस्य प्रयोगः, शत्रुसंमुखे पूर्वं मित्रामात्यबान्धवकोशादिसाधनसंपादनं च उपदिश्यते। दानं प्रभावस्य परमं साधनं स्तूयते; दण्डः तु लोकधर्मव्यवस्थायाः स्तम्भः, सूक्ष्मन्याययुक्तप्रयोग्यः। अन्ते राजा सूर्यचन्द्रयोर्महिमासौम्ययोः, वायोरिव गूढचरबुद्ध्या, यमस्येव दोषनिग्रहेण च उपमीयते, धर्मकौस्मिकसम्बन्धः प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘राजधर्म’नाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘राजधर्माः’ आरभ्यते। पुष्कर उवाच—स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितम्; तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः॥
Verse 2
प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते सात्त्विकात् कर्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना
प्रतिकूलमपि दैवं तु पौरुषेण विहन्यते। सात्त्विकात् पूर्वकर्मणः सिद्धिः स्यात् पौरुषं विना॥
Verse 3
पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव दैवं पुरुषकारश् च द्वयं पुंसः फलावहं
पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव। दैवं पुरुषकारश्च द्वयं पुंसः फलावहम्॥
Verse 4
कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान्
कृषेर्वृष्टिसमायोगात् यथा काले फलसिद्धयः स्युः, तथा सर्वकार्येषु कालेनैव सिद्धिः। तस्माद् धर्मानुगुणं पौरुषं कुर्यात्—नालसः स्यात्, न च केवलं दैवपरः।
Verse 5
सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ
सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः। साम चोपप्रदानं च भेददण्डौ तथापरौ॥
Verse 6
मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च
मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु। द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च॥
Verse 7
तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते महाकुलीना ह्य् ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः
तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते। महाकुलीना ह्यृजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः॥
Verse 8
सामसाध्या अतथ्यैश् च गृह्यन्ते राक्षसा अपि तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं
सामसाध्या अतथ्यैश्च गृह्यन्ते राक्षसा अपि। तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनम्॥
Verse 9
परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं
परस्परद्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताश्च ये, तेषां मध्ये भेदं प्रयुञ्जीत; परमं भयदर्शनं च कारयेत्।
Verse 10
आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः
आत्मीयान् येन दोषेण बिभ्यति तेनैव दोषेण तेषाम् आशां दर्शयेत्; तेनैव ते भेद्याः। ज्ञातिभेदकः प्रेरकश्च रक्ष्य एव।
Verse 11
सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन् शत्रोश् च तं जयेत्
सामन्तादयः सहायकसम्पदश्च, मन्त्रामात्यात्मजादयश्च—एष बाह्यः कोषः। अन्तःकोषं चोपशाम्य सुरक्षितं कृत्वा, ततः शत्रुं जयेत्।
Verse 12
उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते
उपायेषु श्रेष्ठं दानं; दानाद् उभयलोकभाक् भवति। दानेन वशगो न जायते—नैव कश्चनास्ति।
Verse 13
परस्मादर्शयेद्भयमिति ञ मन्त्रामात्यानुजादिक इति ञ दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च
“परस्माद् दर्शयेद् भयम्” इति; “मन्त्रामात्यानुजादिकम्” इति च। दानवान् एव संहतान् परान् भेदितुं शक्नोति। त्रयैरसाध्यं तु दण्डेन कृतेन च साधयेत्।
Verse 14
दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन्
दण्डे सर्वं जगत्स्थितं; दुष्प्रणीतो दण्डो राज्यं विनाशयति। अदण्ड्यान् दण्डयन् नश्यति; दण्ड्यान् अदण्डयन् राजा अपि नश्यति।
Verse 15
दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत्
दैवा दैत्याः उरगाः नराः सिद्धा भूताः पतत्रिणश्च—यदि दण्डान् न पालयेत्—स्वस्वमर्यादाम् उत्क्रमेयुः।
Verse 16
यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः
यतोऽयं अदान्तान् दमयति, अदण्ड्यान् अपि दण्डयति; दमनात् दण्डनाच्चैव—तस्माद् ‘दण्ड’ इति बुधा विदुः।
Verse 17
तेजसा दुर् निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः
तेजसा राजा दुर्-निरीक्ष्यः स्यात् भास्करवत्; दर्शनाद् लोकप्रसादं गच्छेत् चन्द्रवत्।
Verse 18
जगद्व्याप्नोति वै चारैर् अतो राजा समीरणः दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः
चारैः स जगद्व्याप्नोति; अतः राजा ‘समीरणः’ इति कथ्यते। दोषनिग्रहकारित्वात् राजा प्रभुः ‘वैवस्वतः’ इति।
Verse 19
यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः
यदा दुर्बुद्धिं दहति तदा पावकवत् पावकः भवति। यदा द्विजातिभ्यः दानं दद्यात् तस्मात् कर्मणः स धनैश्वर्यवान् भवति।
Verse 20
धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः क्षमया धारयंल्लेकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत्
धनधाराः प्रवर्षयति इति हेतोः देवेषु आदौ वरुणः स्मृतः। क्षमया लोकान् धारयन् पार्थिवः खलु पार्थिवो भवेत्।
Verse 21
उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः
उत्साह-मन्त्र-शक्त्यादिभिः यस्मात् रक्ष्यते, तस्मात् हरिः ‘रक्षकः’ इति (स्मृतः)।
Frequently Asked Questions
Daiva is defined as one’s own past action from previous embodiment; therefore present effort is primary, though results mature in time and are strengthened when circumstances/divine favor align.
It begins with the four upāyas—sāma, dāna, bheda, daṇḍa—and extends to seven by adding māyā, upekṣā, and indrajāla, with sāma itself described as truthful or untruthful depending on context.
Daṇḍa sustains order, but misapplied punishment destroys the realm; both punishing the undeserving and failing to punish the deserving are portrayed as ruinous to the king.
The king should be formidable in tejas like the Sun (awe-inspiring authority) yet accessible in audience like the Moon (public goodwill through darśana).