Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
पूर्वं व्यूहविन्यासवर्णनं समाप्य, अयं प्रसङ्गः बाह्यनीतेः परित्यज्य अन्तःस्थितान् देहगतलक्षणान् प्रति प्रवर्तते, येन राजा पुरुषान् परीक्षेत। अग्निः शास्त्रपरम्परां निर्दिशति—समुद्रेण गर्गायोपदिष्टं सामुद्रिकं शास्त्रं, स्त्रीपुरुषयोः शुभाशुभचिह्नैः सह। समत्वसौष्ठवम्, चतुर्विधसमता, न्यग्रोधपरिमण्डलमानं (बाहुप्रसारः उन्नतिसमानः) इत्यादि प्रमाणानि, अङ्गुलकिष्कुमानैः मापनं, वक्षःप्रदेशादिषु रेखालक्षणानि, पद्मोपमाङ्गानि, युग्मसाम्यसम्बन्धाश्च निरूप्यन्ते। दया क्षान्तिः शौचं दानं शौर्यं च देहपरीक्षया सह योज्यन्ते, राजधर्मे रूपचरित्रविवेकस्यावश्यकत्वं सूचयन्। रूक्षता, शिराप्रकटनम्, दुर्गन्धः इत्यादयः अशुभाः; मधुरवाक्यता, गजगमनम् इत्यादयः शुभाः—एवं नीतिशास्त्रे शासन-नियोजन-परामर्शार्थं सामुद्रिकं साधनं प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
यव्यूहः, दुर्जयव्यूहः, भोगव्यूहः, गोमूत्रिकाव्यूहः, शकटव्यूहः, अमरव्यूहः, सर्वतोभद्रव्यूहश्च—एते व्यूहाः प्रोक्ताः। अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—‘पुरुषलक्षणम्’। अग्निरुवाच—राजन्, रामोक्तां नीतिं मया पूर्वं कथिता; इदानीं स्त्रीणां नृणां च देहलक्षणं वक्ष्यामि, यथा पुरा समुद्रेण गर्गाय लक्षणशास्त्रं प्रोक्तम्।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
समुद्र उवाच—पुंसां लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणां चैव शुभाशुभम्। एकाधिकः, द्विशुक्रश्च, त्रिगम्भीरस्तथैव च।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिभिर्व्याप्नोति यस्तथा। त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश्च सुव्रत।
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश्च तथा त्रिषु। चतुर्लेखस्तथा यश्च तथैव च चतुःसमः।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
चतुष्किष्कुश्चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च। चतुर्गन्धश्चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश्च पञ्चसु।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
षडुन्नतः, अष्टवंशश्च, सप्तस्नेहः, नवामलः; दशपद्मो दशव्यूहो—एवं न्यग्रोधः समपरिमण्डलविस्तारः।
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
चतुर्दशसमद्वन्द्वं छन्दः प्रशस्यते, षोडशाक्षयमपि स्तूयते। धर्मार्थकामसंयुक्ते काव्ये धर्मः एकाधिकः स्मृतः।
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
तारकाभ्यां विना नेत्रे, शुक्रदन्तः द्विशुक्लकः; गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः; सत्त्वं चैकं, त्रिकं स्मृतं त्रिविधम्।
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता। शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश्च शौर्यता॥
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद् वृषणे भुजयोर्नरः। दिग्देशजातिवर्गांश्च तेजसा यशसा श्रिया अतिशेते॥
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
यः पुरुषः त्रिकव्यापी त्रिषु प्रदेशेषु विस्तीर्णः, त्रिबलीमान् च भवति; तस्य उदरे बलयस्तिस्रः सन्ति—एतत् त्रिविनतं नरं शृणु।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
यः देवतानां द्विजानां च गुरूणां च प्रणतः, धर्मार्थकामयोः काले ज्ञाता, स त्रिकालज्ञ इति अभिधीयते।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
उरः ललाटं वक्त्रं च त्रिविस्तीर्णं विलेखवत् कार्यम्; द्वौ पाणी द्वौ च पादौ ध्वजच्छत्रादिलक्षणैः युतौ स्याताम्।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
अङ्गुल्यः हृदयप्रदेशः पृष्ठं कटिश्च चतुःसमं शस्तम्; समुत्सेधः षण्णवतिः अङ्गुलाः, चतुष्किष्कुप्रमाणतः इति।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
दंष्ट्राश्चतस्रः चन्द्राभाः; चतुः कृष्णं वदामि ते—नेत्रतारे, भ्रुवौ, श्मश्रुः, केशाश्चैव।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विड्गन्धो यदा भवेत्। लिङ्गग्रीवयोर्ह्रासे जङ्घेऽपि ह्रस्वता स्यात्—एष वेदह्रस्वक इति कथ्यते॥
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः प्रभाः। हनू नेत्रे ललाटं च सुसंस्थं, नासा दीर्घा, स्तनान्तरं सुस्पष्टम्॥
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
वक्षः कक्षौ नखाश्चैव नासोन्नतं मुखं तथा। कृकाटिका स्निग्धत्वक्-केश-दन्ताश्च, लोम दृष्टिर्नखा वाक्—एते लक्षणपरिक्ष्याः॥
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
जान्वोरूर्वोश्च पृष्ठस्थौ वंशौ द्वौ निरूप्यते। करनासयोर्द्वे क्रिये, नेत्रे द्वे नासापुटौ कर्णौ; मेढ्रं पायुमुखं च—एतानि देहद्वाराण्यमलानि॥
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे च हस्तपादौ नखास्तथा। शिश्नाग्रं वक्त्रं च—एते पद्माभा दश देहिनां प्रशस्यन्ते॥
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
पूज्याः दशाङ्गानि—पाणिपादौ मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः। ललाटमुदरं पृष्ठं च वृहन्तश्चेति॥
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
इह प्रसारितभुजस्य मध्यमाङ्गुल्यग्रद्वयान्तरम्। उच्छ्रायेण समं यस्य स न्यग्रोधपरिमण्डलः॥
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ। कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी॥
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
चतुर्दशसमद्वन्द्वमेतत्सामान्यतो नरः। विद्याश्चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः॥
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितम्। दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तदृष्ट्या प्रसन्नया॥
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
धन्यस्य पुरुषस्य वाणी मधुरा भवति; तस्य गतिः मत्तेभसन्निभा। एककूपभवं रोमापि भये रक्षां करोति—सकृत् सकृत्।
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.