Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
पुष्करः राजधर्म-नीतिशास्त्रपरिधौ सुव्यवस्थितं स्वप्नशास्त्रं उपदिशति। स्वप्नाः शुभाः, अशुभाः, शोकनाशकाः इति त्रिधा विभज्यन्ते; देह-समाजसम्बद्धाः दृश्याः निमित्तत्वेन निर्दिश्यन्ते। शिरसि धूलि-भस्म, मुण्डनं, नग्नता, मलिनवस्त्रधारणं, पङ्कलेपनं, उच्चात् पतनं, ग्रहणं, इन्द्रध्वजपतनं, गर्भप्रवेशः, चितारोहणं, व्याधिः, पराजयः, गृहपतनं, अधर्मकर्माणि च अशुभलक्षणानि; तेषां शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्त-प्रतिकाराः कथ्यन्ते। पाठभेदान् अपि स्मारयित्वा, स्नेहपान-स्नानं, रक्तमाल्यं, अभ्यङ्गः इत्यादयः शुभस्वप्नाः विशेषतः अनाख्याताः सन्तो हितकरा इति वदति। ततः स्नानं, ब्राह्मण-गुरुपूजनं, तिलहोमः, हरि-ब्रह्म-शिव-सूर्य-गणपूजनं, स्तोत्रपाठः, पुरुषसूक्तजपश्च विधीयते। स्वप्नकालानुसारं फलप्राप्तिः—प्रथमयामे वर्षे, ततः षण्मासे, त्रिमासे, पक्षे, प्रातःसमीपे दशदिनान्तरे—इति; शुभस्वप्नानन्तरं पुनर्निद्रा न कार्या। स्वप्नान्ते नृप-गज-अश्व-हिरण्यदर्शनं, श्वेतवस्त्रं, निर्मलं जलं, फलवृक्षाः, निर्मलाकाशः इत्यादयः समृद्धिनिमित्तानि; निमित्तं न नियतिवादः, किन्तु धर्म्यसंस्कार-शासनशुद्ध्युपायः इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यात्रा नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः स्वप्नाध्यायः पुष्कर उवाच स्वप्नं शौभाशुभं वक्ष्ये दुःखप्रहरणन्तथा नाभिं विनान्यत्र गात्रे तृणवृक्षसमुद्भवः
इत्याग्नेये महापुराणे यात्रानाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः । अथाष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः स्वप्नाध्यायः । पुष्कर उवाच—स्वप्नं शौभाशुभं वक्ष्ये दुःखप्रहरणं तथा । नाभिं विनान्यत्र गात्रे तृणवृक्षसमुद्भवो यदा दृश्येत तद् लक्षणं विज्ञेयम् ॥
Verse 2
चूर्णं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता
मूर्ध्नि चूर्णधारणं, कांस्यपात्रपरिग्रहः, मुण्डनं, नग्नता, मलिनाम्बरधारणं, अभ्यङ्गः, पङ्कदिग्धता—एते बहिरङ्गलक्षणरूपा आचाराः परिगण्यन्ते।
Verse 3
उच्चात् प्रपतनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविनोदश् च दोलारोहणमेव च
उच्चात् प्रपतनं, विवाहोत्सवः, गीतं, तन्त्रीवाद्यविनोदः, दोलारोहणं च—एतान्यपि तत्रैव परिगण्यन्ते।
Verse 4
अर्जनं पद्मलोहानां सर्पाणामथ मारणं शरद्यश्चेति ञ , ट च रक्तपुष्पद्रुमाणाञ्च चण्डालस्य तथैव च
‘ञ’ ‘ट’ इत्येतयोः अन्तर्गतं—पद्मलोहानामर्जनं, सर्पाणां मारणं, शरद्यविषयाश्च; तथा रक्तपुष्पद्रुमाः, चण्डालश्च—इति निर्दिश्यते।
Verse 5
वराहाश्वखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया भक्षणं पक्षिमांसानां तैलस्य कृशरस्य च
वराहाश्वखरोष्ट्राणां चारोहणक्रिया, पक्षिमांसभक्षणं, तैलभक्षणं, कृशरभक्षणं च—तथैव (निषिद्धविषयत्वेन) निर्दिश्यते।
Verse 6
मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः
मातुर्जठरे पुनः प्रवेशः, चितारोहणं, शक्रध्वजाभिपतनं, शशिसूर्ययोः पतनं (ग्रहणलक्षणं) च—एतान्युत्पातलक्षणानि परिगण्यन्ते।
Verse 7
दिव्यान्तरीक्षभौमानामुत्पातानाञ्च दर्शनं देवद्विजातिभूपानां गुरूणाङ्कोप एव च
दिव्येषु, अन्तरिक्षेषु, भौमेषु च उत्पातानां दर्शनं तथा देवद्विजातिभूपगुरूणां कोपः—एते सर्वे महोत्पात-निमित्तानि ज्ञेयानि।
Verse 8
नर्तनं हसनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनं
नर्तनं हसनं चैव विवाहः गीतमेव च, तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनं—एतत् सर्वं वादन-प्रकारः।
Verse 9
स्रोतोवहाधोगमनं स्नानं गोमयवारिणा पङ्कोदकेन च तथा मशीतोयेन वाप्यथ
स्रोतोवहायाः अधोगमनं, गोमयवारिणा स्नानं, पङ्कोदकेन तथा, मशीतोयेन वा स्नानं—एतेनापि शुद्धिः सिध्यति।
Verse 10
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाञ्च मैथुनं हानिश् चैव स्वगात्राणां विरेको वमनक्रिया
कुमारीणामालिङ्गनं, पुरुषैः सह मैथुनं, स्वगात्राणां हानिः—एतेषां शान्त्यर्थं विरेको वमनक्रिया च विधीयते।
Verse 11
दक्षिणाशाप्रगमनं व्याधिनाभिभवस् तथा फलानामुपहानिश् च धातूनां भेदनं तथा
दक्षिणाशायाः प्रगमनं, व्याधिनाभिभवः, फलानामुपहानिः, धातूनां भेदनं च—एतानि (दोष-निमित्तानि) कथ्यन्ते।
Verse 12
गृहाणाञ्चैव पतनं गृहसम्मार्जनन्तथा क्रीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैर् अपि
गृहाणां च पतनं, गृहसम्मार्जनं तथा; क्रीडारूपा चोपद्रवाः पिशाचैः क्रव्यादैः आदैः वानरैः चान्त्यनरैरपि जायन्ते।
Verse 13
परादभिभवश् चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः काषायवस्त्रधारित्वं तद्वस्त्रैः क्रीडनं तथा
परैः अभिभवश्चैव, तस्माच्च व्यसनोद्भवः; काषायवस्त्रधारित्वं, तद्वस्त्रैः क्रीडनं तथा।
Verse 14
तन्त्रीवाद्यविनोदश्चेत्यादिः, तैलस्य कृशरस्य चेत्यन्तः पाठः छ , झ पुस्तकद्वये नास्ति विवाहोत्सव एव चेति ज तासामेव च मैथुनमिति ज हानिश् चैवेत्यादिः क्रीडनं तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनं इत्यधान्यानि स्वप्नानि तेषामकथनं शुभं
‘तन्त्रीवाद्यविनोदश्चेत्यादिः, तैलस्य कृशरस्य चेत्यन्तः’ इति पाठः छ‑झ पुस्तके नास्ति। ज‑पुस्तके ‘विवाहोत्सव एव’ इति, ‘तासामेव च मैथुनम्’ इति च। ‘हानिश्चैवेत्यादिः… क्रीडनं तथा’ इत्यन्तः पाठोऽपि ज‑पुस्तके नास्ति। स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनादीनि स्वप्नानि—तेषामकथनं शुभम्।
Verse 15
भूजश् च स्वपनं तद्वत् कार्यां स्नानं द्विजार्चनं तिलैर् होमो हरिब्रह्मशिवार्कगणपूजनं
भोज्यं च स्वपनं तद्वत् कार्यं; स्नानं द्विजार्चनम्। तिलैर्होमो, हरिब्रह्मशिवार्कगणपूजनं च।
Verse 16
तथा स्तुतिप्रपठनं पुंसूक्तादिजपस् तथा स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः
तथा स्तुतिप्रपठनं, पुंसूक्तादिजपस्तथा; स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः।
Verse 17
षड्भिर्मासैर् द्वितीये तु त्रिभिर्मासैर् त्रियामिकाः चतुर्थे त्वर्धमासेन दशाहादरुणोदये
द्वितीये षड्भिर्मासैः फलसिद्धिः; तृतीये त्रिभिर्मासैः; चतुर्थेऽर्धमासेन; उत्तमे दशाहेन—अरुणोदयकाले।
Verse 18
एकस्यामथ चेद्रात्रौ शुभं वा यदि वाशुभं पश्चादृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत्
एकस्यां रात्रौ शुभं वाशुभं वा निमित्तं दृश्येत्; तत्र पश्चाद् यद् दृष्टं तस्मात् तस्य पाकं विशेषेण विनिर्दिशेत्।
Verse 19
तस्मात्तु शोभने स्वप्ने पश्चात्स्वापो न शस्यते शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणं हितं
तस्मात् शोभने स्वप्ने दृष्टे पश्चात् स्वापो न शस्यते; शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणस्वप्नं हितम्।
Verse 20
द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गगने च तथा द्विज द्रुमतृणोद्भवो नाभौ तथा च बहुबाहुता
द्विज, गगने श्वेतपुष्पद्रुमदर्शनं, नाभौ द्रुमतृणोद्भवदर्शनं, तथा बहुबाहुत्वं—एतानि निमित्तलक्षणानि कथितानि।
Verse 21
तथा च बहुशीर्षत्वं पलितोद्भव एव च सुशुक्रमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता
तथा बहुशीर्षत्वं, पलितोद्भवश्च; सुशुक्रमाल्यधारित्वं, सुशुक्लाम्बरधारिता च।
Verse 22
चन्द्रार्कताराग्रहणं परिमार्जनमेव च शक्रध्वजालिङ्गनञ्च ध्वजोच्छ्रायक्रिया तथा
चन्द्रार्कताराग्रहणेषु व्रतानि, परिमार्जनं शौचक्रिया च; शक्रध्वजस्य आलिङ्गनं स्पर्शनं च, तथा ध्वजोच्छ्रायविधिरपि विहितः।
Verse 23
भूम्यबुधाराग्रहणं शत्रूणाञ्चैव विक्रिया जयो विवादे द्यूते च सङ्ग्रामे च तथा द्विज
भूम्यबुधाराग्रहणं शत्रूणां च विक्रिया; विवादे द्यूते सङ्ग्रामे च जयो भवतीति, हे द्विज।
Verse 24
भक्षणञ्चार्द्रमांसानाम्पायसस्य च भक्षणं दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं वा रुधिरेण च
आर्द्रमांसभक्षणं पायसभक्षणं च, रुधिरदर्शनं रुधिरेण स्नानं वा—एतान्यत्र अशुभलक्षणानि कथ्यन्ते।
Verse 25
प्रथमे भागे इति ख भूम्यम्बुधीनां ग्रहणमिति क , छ , ञ च सरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य वाप्यथ अस्त्रैर् विचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा
प्रथमे भागे ‘ख’ इति वर्णः; भूम्यम्बुधीनां ग्रहणार्थं ‘क’, ‘छ’, ‘ञ’ इति च। ततः सरारुधिरमद्यानां पानं, क्षीरस्यापि वा; अस्त्रैर्विचेष्टनं भूमौ, निर्मलं गगनं च कर्तुं शक्यते।
Verse 26
मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवां सिंहीनां हस्तिनीनाञ्च बडवानां तथैव च
मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवां; सिंहीनां हस्तिनीनां बडवानां तथैव च।
Verse 27
प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश् च तथा द्विज अम्भसा चाभिषेकस्तु गवां शृङ्गच्युतेन च
हे द्विज, देवविप्रेभ्यः गुरुभ्यश्च प्रसादवितरणं कार्यम्; अम्भसा अभिषेकः, तथा गवां शृङ्गच्युतेन जलेनापि अभिषेकः कर्तव्यः।
Verse 28
चन्द्राद् भ्रष्टेन वा राम ज्ञेयं राज्यप्रदं हि तत् राज्याभिषेकश् च तथा छेदनं शिरसो ऽप्यथ
हे राम, चन्द्राद् भ्रष्टेनापि निमित्तेन राज्यप्रदत्वं ज्ञेयम्; तथा राज्याभिषेकलक्षणं, अनन्तरं शिरश्छेदनमपि सूच्यते।
Verse 29
मरणं वह्निलाभश् च वह्निदाहो गृहादिषु लब्धेश् च राजलिङ्गानां तन्त्रीवाद्याभिवादनं
मरणं, वह्निलाभः, गृहादिषु वह्निदाहः, राजलिङ्गानां लब्धिः, तन्त्रीवाद्यादिभिः सहाभिवादनं—एतानि निमित्तानि कथितानि।
Verse 30
यस्तु पश्यति स्वप्नान्ते राजानं कुञ्जरं हयं हिरण्यं वृषभङ्गाञ्च कुटुम्बस्तस्य वर्धते
यः स्वप्नान्ते राजानं कुञ्जरं हयं हिरण्यं वृषभान् शुभाङ्गानि च पश्यति, तस्य कुटुम्बं वर्धते।
Verse 31
वृषेभगृहशैलाग्रवृक्षारोहणरोदनं घृटविष्ठानुलेपो वा अगम्यागमनं तथा
वृषेभे गृहे शैलाग्रे वृक्षाग्रे वा आरोह्य रोदनं, घृटविष्ठानुलेपः, तथा अगम्यागमनं—एतान्यशुचिकर्माणि निर्दिष्टानि।
Verse 32
सितवस्त्रं प्रसन्नाम्भः फली वृक्षो नभो ऽमलं
सितवस्त्रं प्रसन्नाम्भः फली वृक्षो नभोऽमलं—एतानि शुभलक्षणानि।
Frequently Asked Questions
Dreams are treated as śubha (auspicious), aśubha (inauspicious), and duḥkha-praharaṇa (sorrow-dispelling), with specific images and bodily/social scenarios mapped to predicted outcomes.
Bathing and purification, honoring brāhmaṇas and gurus, sesame homa, worship of Hari–Brahmā–Śiva–Sūrya–Gaṇas, hymn-recitation, and japa of the Puruṣa-sūkta and related formulas.
By the watch of the night: first watch results mature about a year later; second in six months; third in three months; fourth in half a month; and some culminate within ten days near dawn (aruṇodaya).
It presents a rule that certain prosperity-linked dreams (e.g., unctuous drinking/immersion, red garlands, anointments) retain auspicious potency when kept private, implying restraint and ritual containment of omen-power.
Examples include white garments, clear water, a fruit-bearing tree, a spotless sky, and—toward the end of a dream—seeing a king, elephant, horse, and gold, which is linked to household prosperity.