Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वभागस्य भिन्न-कोलोफोनेषु सूचनां कृत्वा राजधर्मे भक्तेः प्रयोगः प्रदर्श्यते। पुष्करः कथयति—राज्यलक्ष्म्याः स्थैर्याय जयाय च राजा इन्द्रेण पूर्वं श्रीं स्तुत्वा प्रयुक्तं स्तोत्रं जपेत्। इन्द्रस्तोत्रे लक्ष्मीः जगन्माता विष्णोः अविनाभाविनी शक्तिः, मङ्गल-समृद्धि-सभ्यता-धारण-कारणं च इति वर्ण्यते; सा केवलं धनरूपा न, अपि तु आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता, दण्डनीतिः इत्यादि विद्या-राज्यस्तम्भानां मूर्तिरिति राजव्यवस्थां दैवीशक्त्या योजयति। श्रीनिवृत्तौ लोकक्षयः गुणधर्मनाशश्च, तदनुग्रहेण तु अयोग्यस्यापि गुण-कुल-यशः-सिद्धयः भवन्तीति नीत्यर्थः प्रतिपाद्यते। अन्ते अस्य स्तोत्रस्य पाठ-श्रवणाभ्यां भुक्तिमुक्ती लभ्येते, तथा श्रीपतिः इन्द्राय स्थिरराज्यं रणजयश्च वरं ददातीत्युक्तम्।
Shlokas
Verse 1
क्षा नाम पञ्चत्रिंअशधिकद्विशततमो ऽध्यायः धर्मनिष्ठो जयो नित्य इति ख , छ च देवान् विप्रान् गुरून् यजेदिति घ , ज , ञ च अथ षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीस्तोत्रं पुष्कर उवाच राज्यलक्ष्मीस्थिरत्वाय यथेन्द्रेण पुरा श्रियः स्तुतिः कृता तथा राजा जयार्थं स्तुतिमाचरेत्
इति पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘क्षा’ नाम; धर्मनिष्ठस्य नित्यं जयो, देवान् विप्रान् गुरून् यजेदिति च। अथ षट्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः—श्रीस्तोत्रम्। पुष्कर उवाच—राज्यलक्ष्मीस्थिरत्वाय यथेन्द्रेण पुरा श्रियः स्तुतिः कृता, तथा राजा जयार्थं स्तुतिमाचरेत्।
Verse 2
इन्द्र उवाच नमस्ये सर्वलोकानां जननीमब्धिसम्भवां श्रियमुन्निन्द्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थितां
इन्द्र उवाच—नमस्ये सर्वलोकानां जननीम् अब्धिसम्भवाम्; श्रियम् उन्निन्द्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थिताम्।
Verse 3
त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनि सन्धया रात्रिः प्रभा भूतिर्मेधा श्रद्धा सरस्वती
त्वं सिद्धिः, त्वं स्वधा, स्वाहा, सुधा त्वं लोकपावनी; सन्ध्या रात्रिः प्रभा, भूतिर्मेधा श्रद्धा सरस्वती।
Verse 4
यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी
हे शोभने देवि, त्वमेव यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च, आत्मविद्या च; त्वं विमुक्तिफलदायिनी।
Verse 5
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्त्वमेव च सौम्या सौम्यैर् जगद्रूपैस्त्वयैतद्देवि पूरितं
हे सौम्ये देवि, त्वमेव आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च; त्वयैव जगद्रूपैः सौम्यैरेतत्सर्वं जगत् पूरितं व्याप्तं च।
Verse 6
का त्वन्या त्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः अध्यास्ते देव देवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः
हे देवि, त्वामृते का त्वन्या सर्वयज्ञमयं वपुः? या देवदेवस्य परमे स्थित्वा योगिभिश्चिन्त्या गदाभृत् च।
Verse 7
त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयं विनष्टप्रायमभवत् त्वयेदानीं समेधितं
हे देवि, त्वया परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयं विनष्टप्रायमभवत्; त्वयैवेदानीं पुनः समेधितं।
Verse 8
दाराः पुत्रास् तथागारं सुहृद्धान्यधनादिकं भवत्येतन्महाभागे नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणां
हे महाभागे, दाराः पुत्रास्तथागारं सुहृद्दान्यधनादिकं—एतन्नृणां नित्यं त्वद्वीक्षणात् भवति।
Verse 9
सर्वभूतानामिति घ , ज , ञ च जवनीमम्बुसम्भवामिति ज शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः सुखं देवि त्वद्दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्लभं
सर्वभूतानामिति पाठः (घ, ज, ञ) तथा ‘जवनीम् अम्बुसम्भवाम्’ इति (ज) पाठः। देवि, येषां पुरुषाणां त्वद्दृष्टिः पतिता, तेषां शरीरारोग्यम्, ऐश्वर्यम्, अरिपक्षक्षयः, सुखं च न दुर्लभम्।
Verse 10
त्वमम्बा सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता त्वयैतद्वोइष्णुना चाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरं
त्वम् अम्बा सर्वभूतानां माता; देवदेवो हरिः पिता। अम्ब, त्वया च तेन सर्वव्यापिना विष्णुना च जगदिदं चराचरं व्याप्तम्।
Verse 11
मानं कोषं तथा कोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदं मा शरीरं कलत्रञ्च त्यजेथाः सर्वपावनि
मा मानं मा कोषं तथा कोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदम्। मा शरीरं कलत्रं च त्यजेथाः सर्वपावनि॥
Verse 12
मा पुत्रान्मासुहृद्वर्गान्मा पशून्मा विभूषणं त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये
मा पुत्रान् मा सुहृद्वर्गान् मा पशून् मा विभूषणम्। त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये॥
Verse 13
सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः त्यजन्ते ते नरा सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले
सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः। त्यजन्ते ते नरा सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले॥
Verse 14
त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैर् अखिलैर् गुणैः कुलैश्वर्यैश् च युज्यन्ते पुरुषा निर्गुणा अपि
त्वया यदा पुरुषा अवलोकिताः, तदा ते निर्गुणा अपि सद्यः शीलाद्यैः सकलैर्गुणैः तथा कुलैश्वर्यसमृद्धिभिश्च युज्यन्ते।
Verse 15
स श्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः
यस्त्वया देवि वीक्षितः स श्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान्; स शूरः स च विक्रान्तः।
Verse 16
सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे
हे विष्णुवल्लभे, यस्य त्वं जगद्धात्री पराङ्मुखी भवसि, तस्य शीलाद्याः सकला गुणाः सद्य एव वैगुण्यमायान्ति क्षीयन्ते च।
Verse 17
न ते वर्णयितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः प्रसीद देवि पद्माक्षि नास्मांस्त्याक्षीः कदाचन
वेधसो जिह्वापि ते गुणान् वर्णयितुं न शक्ता; प्रसीद देवि पद्माक्षि, नास्मान् त्याक्षीः कदाचन।
Verse 18
पुष्कर उवाच एवं स्तुता ददौ श्रीश् च वरमिन्द्राय चेप्सितं सुस्थिरत्वं च राज्यस्य सङ्ग्रामविजयादिकं
पुष्कर उवाच—एवं स्तुता श्रीश्च इन्द्राय ईप्सितं वरं ददौ; राज्यस्य सुस्थिरत्वं तथा सङ्ग्रामविजयादिकं च।
Verse 19
क्षयः स्वयमिति ख , ग , घ , झ च क्षयः शुभमिति छ देवदेवस्येति ट वक्षःस्थलाश्रये इति ख , ग , घ , ञ च स्वस्तोत्रपाठश्रवणकर्तॄणां भुक्तिमुक्तिदं श्रीस्तोत्रं सततं तस्मात् पठेच्च शृणुयान्नरः
तस्मात् श्रीस्तोत्रं सततं पठेच्च शृणुयाच्च नरः। स्वस्तोत्रपाठश्रवणकर्तॄणां भुक्तिमुक्तिप्रदं भवति। (पाठभेदाः—“क्षयः स्वयम्…”, “क्षयः शुभम्…”, “देवदेवस्य…”, “वक्षःस्थलाश्रये…”)
Frequently Asked Questions
It is prescribed for stabilizing rājya-lakṣmī (royal prosperity/legitimacy) and securing victory (jaya), presenting devotion to Śrī as a dharmic support for governance.
Ānvīkṣikī, Trayī, Vārtā, and Daṇḍanīti; this frames rational inquiry, revelation, economy, and statecraft as emanations of divine śakti, sacralizing political order and administrative competence.