Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
अध्यायोऽयं राजनीतिप्रकरणस्य आरम्भं करोति। मन्त्र-कोश-चतुरङ्गबलसमन्वयेन राजबलं निरूप्यते। रामः वदति—युद्धारम्भे देवपूजा कार्या, तथा षड्विधबलस्य बोधः—स्थायी सेना, आहूतबलम्, मित्रबलम्, द्रोहिणोऽरिवर्गश्च, वन्य-आटविकबलं—एतेषां महत्त्व-दौर्बल्यक्रमेण विचारः। दुर्गमार्गेषु सेनापतेर्गमनं, राजगृह-कोशरक्षणं, तथा अश्व-रथ-गज-वन्यबलैः परितः परतन्त्रितपक्षविन्यासः कथ्यते। मकर-श्येन-सूची-वीरवक्त्रा-शकट-वज्र-सर्वतोभद्रादिव्यूहानां वर्णनं, तथा प्रसङ्गानुसारं प्रकटयुद्धस्य वा गूढ-मायायुद्धस्य विधानं—काल-देश-श्रान्ति-रसददुःख-मानसदौर्बल्यादीन् अवलम्ब्य। अन्ते मापनियमाः, व्यूहाङ्गानि—उरः, कक्षा, पक्षः, मध्यं, पृष्ठं, प्रतिग्रहः—तथा दण्ड-मण्डल-भोगव्यूहभेदाः निर्दिश्यन्ते; धर्म्यं युद्धशास्त्रमिदं विजयस्य, रक्षणस्य, सुव्यवस्थायाश्च हेतुर्भवति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
इत्याग्नेये महापुराणे ‘सामादि’नाम द्विशतचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘राजनीतिः’। राम उवाच—षड्विधं बलं व्यूह्य देवान् सम्यक् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत्—मौलम्, भृतम्, श्रोणि, सुहृत्, द्विषद्, आटविकं च बलम्।
Verse 2
पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः
पूर्वं पूर्वं गरीयः स्यात्, बलानां व्यसनं तथा ज्ञेयम्। षडङ्गं तु मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः (समन्वितम्)।
Verse 3
नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः
नद्यद्रववनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत्, सेनापतिः तत्र तत्र व्यूहीकृतैर्बलैः सह गच्छेत्।
Verse 4
नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं
नायकः पुरतः प्रयायात् प्रवीरपुरुषैः परिवृतः। मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषश्च तथा यदल्पबलं तदपि तत्र रक्ष्यं स्थापयेत्॥
Verse 5
पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं
उभयपार्श्वयोः अश्वाः स्थाप्याः; वाजिनां पार्श्वयो रथाः। रथानां पार्श्वयो नागाः; नागानां पार्श्वयोऽटवीबलं विन्यसेत्॥
Verse 6
पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः
पश्चात् सेनापतिः कृत्यं सर्वं पुरस्कृत्य यथाविधि। स्वयं सन्नद्धसैन्यौघः शनैः प्रयायात् खिन्नान् आश्वासयन्॥
Verse 7
यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया
महता व्यूहेन यायात्—मकरेण पुरोभये प्रहाराय, अथवा श्येनेन उद्धृतपक्षेण, सूच्या वा, वीरवक्त्रया वा॥
Verse 8
पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्
पश्चाद्भये शकटाकारं व्यूहं प्रकल्पयेत्। पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं; सर्वतोभये सर्वतोभद्रं व्यूहं विन्यसेत्॥
Verse 9
कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं
शैलकन्दरगहने दुर्गनिम्नगावनसङ्कटे च दीर्घाध्वपरिश्रान्तः क्षुत्पिपासासहितक्लमेन परिक्षीणोऽभवत्।
Verse 10
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धैः पथि व्यस्तं पुञ्जीकृतं च—एतत् क्लेशलक्षणम्।
Verse 11
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रं भूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं च—एतेऽनाथवत् रक्षणीयाः।
Verse 12
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घातयेत्। देशकालाभ्यां विशिष्टो भिन्नविप्रकृतिर्बली सेनापतिः।
Verse 13
कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं
प्रकाशयुद्धं हि कुर्यात् कूटयुद्धं विपर्यये। तेष्ववस्कन्दकालेषु परं समाकुलं हन्यात्।
Verse 14
वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः
“वज्रसङ्कटम्” इति (मन्त्रनाम) — ‘ख’ ‘छ’ इति वर्णौ। अस्वभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजातं च रक्षति; प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं वनचरादिभिः पाशैर्गृहीतं च रक्षति।
Verse 15
हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्
भङ्गदानापकर्षणकुशलैः प्रवीरपुरुषैः शत्रुं हन्यात्। पुरस्ताद्दर्शनं दत्त्वा तल्लक्षणकृतनिश्चयात् कर्म समाचरेत्।
Verse 16
हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः
पश्चात् बलेनोपेत्य वेगिना प्रवीरेण हन्यात्। अथवा पश्चात् सङ्कुलीकृत्य शूरेण पूर्वतो हन्यात्।
Verse 17
आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्
कूटयोधने आभ्यां पार्श्वाभिघातौ व्याख्यातौ। विषमे देशे वेगवान् पुरस्ताद् हन्यात्, पश्चाच्च बलात् प्रहरेत्।
Verse 18
पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ
विषमे देशे पुरः पश्चात् एवमेव पार्श्वयोः। प्रथमं योधयित्वा दूष्याद् अमित्राटवीबलौ (निवार्य) ततः क्रमं समाचरेत्।
Verse 19
श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्
श्रान्तं मन्दं निराक्रन्दं शत्रुं हन्यात्; अश्रान्तवाहनं च। अमित्रबलं दूष्य वा भङ्गं दत्त्वा प्रयत्नवान् सततं कर्म कुर्यात्।
Verse 20
जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु
“जितमिति” विश्वस्तं शत्रुं मन्त्रव्यपाश्रयः हन्यात्; स्कन्धावारे पुरे ग्रामे शस्ये स्वामिनि प्रजासु चादिषु।
Verse 21
विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्
परानीकं विश्रभ्यन्तं अप्रमतः विनाशयेत्। अथवा मार्गबन्धनात् गोग्रहाकृष्टवत् तल्लक्ष्यं आकृष्य तदेव हन्यात्।
Verse 22
अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं
अवस्कन्दभयात् रात्रौ पूजागरकृतश्रमः दिवा सुप्तं निद्राव्याकुलसैनिकं समाहन्यात्।
Verse 23
निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं
निशि विश्रब्धसंसुप्तं लक्ष्यं नागैः वा खड्गपाणिभिः प्रहरेत्। प्रयाने पूर्वयायित्वं कृत्वा वनदुर्गप्रवेशनं कुर्यात्।
Verse 24
अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च
अभिन्नानामनीकानां भेदनं, भिन्नानां पुनः सङ्ग्रहः; विभीषणोपायैर्द्वारघातः; कोषरक्षार्थं गजरक्षककर्म च।
Verse 25
अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं
अभिन्नभेदनं, मित्रसन्धानविद्या, रथकर्म; वनदिङ्मार्गविचयः; तथा वीवधासारलक्षणनिर्णयश्च निरूप्यते।
Verse 26
अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च
अनुयानापसरणे, शीघ्रकार्योपपादनं, दीनानुसरणं, घातश्च; कोटीनां जघनस्य च लक्षणानि निर्दिश्यन्ते।
Verse 27
अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च
अश्वकर्म, पत्तेः सर्वदा शस्त्रधारणं; शिविरस्य मार्गादेः शोधनं; वस्तिकर्म चापि निरूप्यते।
Verse 28
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकरहितं, सापसारं च; पदातीनां भूमिर्नातिविषमा मता।
Verse 29
स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः
यत्र वृक्षोपलाः स्वल्पाः, मार्गः क्षिप्रलङ्घनीयः, भूमिः स्थिरा, निःशर्करा, अविपङ्का, स्वाभाविकापसारयुक्ता च—सा वाजिभूः, उत्तमा भूमिरिति कथ्यते।
Verse 30
निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता
यत्र स्थाणवो न सन्ति, वृक्षाः केदारबन्धैर्न बाधन्ते, रथभूमिः स्यात्, अकर्दमा, समा मर्दनीया, तरुच्छेद्यवर्जिता, व्रततीपङ्कवर्जिता च—सा देशभूमिः प्रशस्ता।
Verse 31
निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि
निर्झरैः छिन्नाः दुर्गमशैलाः, विषमा भूमिः, गजमेदिनी च—एते देशभेदाः सेनाबलानि नानाप्रकारेण प्रतिगृह्णन्ति; उरस्यादिषु च भेदं जनयन्ति।
Verse 32
प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते
यः प्रतिग्रह इति ख्यातः, स राजकार्येषु अन्तरदेशं रक्षति; तेन रहितो यो व्यूहः, स भिन्न इव लक्ष्यते।
Verse 33
जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता
जयार्थी न युद्धे शीघ्रं प्रवर्तेत; मतिमान् प्रतिग्रहः (अप्रतिग्रहः) स्यात्, न लुब्ध्येत। यत्र राजा तत्र कोषः; कोषाधीना हि राजता।
Verse 34
योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने
ततः पश्चात् योधेभ्यः किञ्चिद् दानं दद्यात्; न हि किञ्चिदपि न दातुं युक्तम्। राजघाते द्रव्यदण्डः लक्षं, तत्सुतवधे तस्यार्धं भवति।
Verse 35
सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः
सेनापतिवधे तद्वत् प्रहारं दद्यात्; हस्त्यादिमर्दनेऽपि तथा प्रहाराः कार्याः। अथवा प्रत्यश्वरथदन्तिनः सम्मुखं युध्येरन्।
Verse 36
निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः
‘निःशर्करा’ ‘गम्यशैल’ इत्यादि संकेतवाक्यानि सेनापतिः प्रयुञ्जीत, तथा ‘किं हि दातुम्?’ इत्यपि; यथा व्यायामविनिवर्तनेऽसंबाधो भवेत्। असङ्करेण युध्येरन्; सङ्करः सङ्कुलावहः।
Verse 37
महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः
महासङ्कुलयुद्धेषु मतङ्गजं संश्रयेरन्। अश्वस्य प्रतियोद्धारः पुरुषास्त्रयः स्यात्।
Verse 38
इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च
इति त्रयोऽश्वाः कल्प्याः; कुञ्जरस्य तु पादगोपाः पुरुषाः पञ्चदश विधेयाः।
Verse 39
विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः
नागस्य स्यन्दनस्य च यत् विधानं विहितं तत् ‘विधान’ इति संज्ञा; ‘अनीक’ इति तु व्यूहाग्रं विज्ञेयम्—तदनुसारं नव द्विपाः कल्पनीयाः।
Verse 40
तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः
तथैव अनीकस्य रन्ध्रं पञ्चधा प्रचक्षते; तस्माद् अनीकविभागेन व्यूहसम्पदः स्थापयेत्।
Verse 41
उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः
उरस्यकक्षपक्षांश्च कल्प्यानेतान् प्रचक्षते—उरः कक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहश्च।
Verse 42
कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः
व्यूहशास्त्रज्ञैः ‘कोटी’ इति सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते; उरस्यकक्षपक्षयुक्तोऽयं सप्रतिग्रहः व्यूहः।
Verse 43
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः
गुरोः शुक्रस्य च एष नियमः—कक्षाभ्यां परिवर्ज्य सेनापतयः प्रवीरपुरुषैर्वृताः स्थितिं कुर्युः।
Verse 44
अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः
अभेदेनैव युध्येरन् परस्परं च रक्षेयुः। मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं स्थाप्यं, युद्धोपकरणं तु जघन्यतः विन्यसेत्॥
Verse 45
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्
युद्धं हि नायकप्राणं; हते तस्मिन् तदनायकम्। उरसि प्रचण्डान् नागान् स्थापयेत्, कक्षयो रथान्॥
Verse 46
हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः
पक्षयोर्हयव्यूहे सति स व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः। मध्यदेशे हयानीकं, कक्षयो रथानीकम्॥
Verse 47
पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये
पक्षयोश्च गजानीकं व्यूहोऽन्तर्भेद्यः स्मृतः। रथस्थाने हयान् दद्यात्, हयश्राये पदातीन् न्यसेत्॥
Verse 48
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत्। यदि स्याद् दण्डबाहुल्यं तदाबाधः सम्प्रकीर्तितः॥
Verse 49
मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च
मण्डलाकारसंहतः परितो वलितो भोग इति कथ्यते। दण्डस्य बहवो भेदाः सन्ति—शृणु। तिर्यग्वृत्तिः (पार्श्वगमनयुक्ता वृत्तिः) दण्डः स्यात्, भोगस्तु तदन्यावृत्तिरूप एव।
Verse 50
मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च
धनुः मण्डल इति यदा मण्डलाकारः। सर्वतोवृत्तिः यदा सर्वतः समवृत्तः। पृथग्वृत्तिः यदा पृथक् पृथग् वक्रताः। असंहतः यदा न संहतः सम्यग् न संयुतः। प्रदरः यदा विदीर्णः। दृढकः यदा अतिदृढः। असह्यः यदा आकर्षणे ऽसह्यः। कुक्षिरिति यदा मध्यभागे कुक्षिवत् उन्नतः।
Verse 51
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ
प्रतिष्ठः, सुप्रतिष्ठश्च; श्येनः; विजयः सञ्जयश्च; विशालः; विजयः; शूची; स्थूणाकर्णः; चमूमुखश्च—एते नामभेदाः (गुणविशेषाः) कथिताः।
Verse 52
सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः
सर्पास्यं वलयश्चैव दण्डो दण्डभेदाश्च ये—एते दुर्जयाः। अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तश्च, कक्षाभ्यां चैककक्षपक्षतः—इति धारणस्थितिभेदैः पृथक् पृथक् निर्दिश्यन्ते।
Verse 53
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः
पक्षाभ्यां यदा अतिक्रमति तदा ‘अतिक्रान्त’ इति कथ्यते। तस्य विपर्ययेण त्रयो ऽन्ये भेदाः स्युः। पक्षोरस्यैर् यदा अतिक्रमति तदा ‘प्रतिष्ठ’ इति; तद्विपर्ययात् अन्यो भेदः प्रादुर्भवति।
Verse 54
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः
स्थूणापक्ष इति धनुषः पक्षः; धनुःपक्षोऽपि तदेव नाम। द्विस्थूणः दण्ड ऊर्ध्वगः। द्विगुणोऽन्तःभागद्विगुणितः; अतिक्रान्तपक्षः पक्षातिक्रमणयुक्तः। अन्यस्य तु विपर्ययः।
Verse 55
द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा
द्विदण्डश्च चतुर्दण्ड इत्येते लक्षणतः क्रमात् ज्ञेयाः। तथा गोमूत्रिका, अहिसञ्चारी, शकटः, मकरश्चेति।
Verse 56
भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये
भोगभेदाः समाख्याताः; तथा परिप्लवङ्गकः, दण्डपक्षौ, युगारस्यः, शकटश्च—तद्विपर्ययश्च।
Verse 57
मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ
मकरो व्यतिकीर्णश्च शेषश्च कुञ्जरराजिभिः विन्यस्तः। एते मण्डलव्यूहभेदाः; सर्वतोभद्रदुर्जयौ तु दुर्जयौ प्रसिद्धौ।
Verse 58
अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः
अष्टानीको द्वितीयः; प्रथमः सर्वतोमुखः। अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदाश्च—एते संहतेर्व्यूहभेदाः।
Verse 59
तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः
तथैव कर्कटशृङ्गी काकपादौ च गोधिका इति व्यूहाः आकारभेदतः त्रिचतुःसैन्यानां रूपेण ज्ञेयाः।
Verse 60
दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे
सङ्गरे दण्डस्य सप्तदश व्यूहाः कथ्यन्ते, मण्डलस्य द्वौ, असङ्घातस्य षट्, भोगस्य पञ्चैव च।
Verse 61
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत्। उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्॥
Verse 62
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात्। कोटिभ्यां जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्॥
Verse 63
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैरधिष्ठितम्। ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्॥
Verse 64
सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं
द्विगुणसारबलैः शत्रोः सुदृढं व्यूहं पीडयेत्; फल्गुसारं तु स्वसंहतबलेन मर्दयेत्। संहतं शत्रुबलं प्रचण्डैर्गजानीकैर्भित्त्वा तस्य बलं दारयेत्॥
Verse 65
स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्
कक्षपक्षोरसि यदा हस्तशस्त्रस्थितिर्वर्तते स दण्डकः इति कथ्यते। तत्र दण्डप्रयोगं क्रमशः स्थानान्तरप्रदर्शनपूर्वकं दर्शयेत्॥
Verse 66
स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः
दण्डसमपक्षयोर्द्वयोः परिमाणमतिक्रान्तो नाडीप्रवाहो दृढः इति स्मृतः। पक्षकक्षयोः परिमाणमतिक्रान्तः प्रदारकः इति कथ्यते॥
Verse 67
कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः
कक्षाभ्यां परिरक्षितः प्रत्यक्रान्तव्यूहो यः स ‘असह्यः’ इति स्मृतः। तत्र कक्षपक्षरक्षिणो वक्षस्थाः च स्थाप्याः; कान्तखातकौ च यथास्थानं विन्यसेत्॥
Verse 68
द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः
द्वौ दण्डौ यस्य स ‘बलयः’ इति प्रोक्तः; तथा ‘कान्तः’ ‘खातकः’ इति च नाम्नी। चतुर्वलयः तु ‘दुर्जयः’—शत्रोर्बलविमर्दनः॥
Verse 69
कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः
कक्षपक्षौरस्यैः सञ्चारैः विषयरेखां परिवर्तयन् भोगः कर्तव्यः, कोटिद्वयेन तस्य सीमा परिकल्प्येत। अत्र सर्पचारी, गोमूत्रिका, शर्कटः, शकटाकृतिश्चेति व्यूहभेदाः।
Verse 70
विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः
विपर्ययः ‘अमर’ इति प्रोक्तः, स सर्वशत्रुविमर्दकः। कक्षपक्षोरस्यानाम् एकीभावस्तु ‘मण्डल’ इति कथ्यते।
Verse 71
चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्
चक्रपद्मादयो भेदाः मण्डलस्य प्रभेदकाः। एवञ्च ‘सर्वतोभद्र’ मण्डलं वज्राक्षवरकाकवत् विधेयम्।
Verse 72
अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः
अर्धचन्द्रः शृङ्गाटो ह्यचल इति नामरूपतः व्यूहाः। यथासुखं ते कर्तव्याः, शत्रूणां बलवारणार्थम्।
Verse 73
अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा
अग्निरुवाच—द्विज! रामो रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान्। पुरा लक्ष्मणो रामोक्तनीत्या इन्द्रजितं हतवान्।
Frequently Asked Questions
It enumerates force as a sixfold aggregate: hereditary/standing troops (maula), levies/raised troops (bhūta), friendly/allied contingents (śroṇi-suhṛt), hostile defectors/deserters (dviṣad), and forest/tribal forces (āṭavika), framed as the operational strength to be arrayed before marching.
It presents a sixfold royal capability anchored in mantra (strategic counsel) and kośa (treasury), supported by the four arms of the army—infantry, cavalry, chariots, and elephants—implying that material force is effective only when guided by policy and funded by stable revenue.
It advises open battle as the norm, but prescribes kūṭa-yuddha in adverse or contrary situations—especially during raids, when exploiting confusion, fatigue, complacency, disrupted routes, or day-sleep after night vigilance.
For forward engagement it lists formations like Makara, Śyena, Sūcī, and Vīravaktrā; for rear-threat it recommends Śakaṭa (cart-shaped); for flank-threat Vajra; and for all-sided threat Sarvatobhadra.